(Pangerangu Mangili, Dedaku Mamboro) (Bahasa Sumba Dialek Kambera)
Palumungudanya tana i Kapi Landu dángu da buti. “Tananggu nyungga-ya,” wána i Kapi Landu. “Tanama nyumanyungga-ya,” wáda da buti.
“Jáka tuna nu ka taparandingu, dua modungu ka tapatomangu, ka tapawála lundu harina. Jáka nggamuya na matorungu matana lundu harina, nyunaduka na matananya na tana,” marángga wádaka.
Tomananyaka na rehi patuda, patomangudanyaka la hau kalitu. Ka pawála-danyaka. Ba padua rudunguyaka, tátikunanyaka i Kapi Landu, mahurunanyaka.
“Talumanyaka,” wádaka da buti.
“Ha nda katudaánggunya, kandi anggunya duku ba nadangu na paka-nandinggu, nda tuna nyimi dimi ba nda nggára pakanandimi, ba jiaaha da kambumi,” wánaka i Kapi Landu.
Ba napatáda hahupunguka na rudungu, payewidányaka da buti ba dambotuka da matada, ka lupa minjaludanyaka. Nyuna duna i Kapi Landu, pawálananyaka. Na pádanjaka ba mahuru mangandu-máda-nyaka da buti, burinanjaka wai da katikuda da buti.
Ba pabarayaka pawáladanyaka da buti, nyuna ana i Kapi Landu mahuru-nanyapa. Da pawálaka da buti, “Talundanyaka,” hi wáda. Nanapaya i Kapi Landu, “Ura bokuya kamodo, nyungga hi kuhimbu ngia painingu, nyimi dimi katuda minjaluminya,” hi wánanja.
Ka dámadanjaka da katikuda da buti, ka dambahaika.
Hangoturudanyaka da buti.
Talunanyaka ana i Kapi Landu.
Handáka, belinanya welingu paremi i Kapi Landu. Táka la luku iwa bokulu- nanya, nda peku palana. Ka pamandananyaka na wuya na maninya lai nu la papala: ”Papala arungga, mata kuwuanggauka wunda njilimu,” wánanya.
“Malakai una,” hi wána dan wuya.
Papalananyaka, na patakamanya la umana, ba la mondu hingi lukuduya na umana i Kapi Landu. Tákaka la uma, “Nedingu páku, ka kulua páku papápunggau alaku kau ngangu,” wánanya. Ka nedingu-nanyaka na wuya.
Dongeng-dongeng & Cerita Rakyat Asli Sumba
44
Luananyaka una i Kapi Landu pápaaungu anguna, ka tapametiya na wuya,” wánanja da anguna. Ba namunjaka da tau, pádangu-nanyaka malanggonggaru na wuya. Pameti wánguyaka námu luangu ba wánaka, palainanyaka na wuya hi natama la hibuna.
Napimanya paumbinanya wuya nyuna i Kapi Landu. Jiaduyaka ba naluaka pataku wai, nayutuma alu pa hondungu kiku danda. Na wuya duna napananya paduaka i Kapi Landu ba namai pataku wai. Ka kupuruwa pataku wai ba wánaka, paku wana maduanyaka na wihina.
“Ha, nda jiaaya na wihinggu, nu luaya na maningu kiku dandangu una,”
hi wána i Kapi Landu. Ka paku wána maduanyaka na alu, ka pahálananyaka na wihina. Ka kauja wána maduaka i Kapi Landu la mara, belinanyaka la umana.
Hilu napamananyai i Kapi Landu na wuya. Nahili yápa beliya, napaya i Kapi Landu:”Pahalangga na nyungga. Piranakaka na tolunggu jákau ngangga nyungga. Napa káku lua pawelinggau karimbua dangu. Na nyuna dundangu páku angumu. Dua modungu kai hei panapaha dita la wuku kamála wataru. Jáka ipádangu makandu pádi wámika, ba kandu karimbua danguha. Máta ka dalihi pakunggai kai mangu payápaha, kai mara heu mara heu,” hi wánanya na wuya. Ka pahálananyaka i Kapi Landu.
Laku dundangunanyaka anguna duna na wuya. Mai háladanyaka da wuya weli námu weli námungu. Tomayaka na rehi, hei háladanyaka la wuku kamála wataru, hi dakapandi para-rápungu.
Na pádanjaka ninja nyuna i Kapi Landu, hulu weli winggirunanyaka na wuku kamála wataru. Ba daronguka makandü da wuya, pádi wádamaa, námunjaka da karimbua dangu, wáda. Táka kandü epiya paduaka duna.
Ka lundu natáka maduanja bádi hi dapinya epiya na makandü. Ka mapalai wáda, nda pekunapa. Ka meti mbutadanyaka da wuya. Jiaya na heukika na mapeku, na mangia hupu la hingi luku. Talanjiru hi natukungu wikina la wai, jiakiaya na mamara.
Nuya hi dapaumbingu da wuya lai nyuta tau.
Handáka, i Kapi Landu na lua pambawa la maningu látangu. Raramana-nyaka na uhu, jámu pamutimayaka. “Ai jáka látanggu nyungga pákuya láti, mutinggunyaka, ngangunggunya uhu dangu, ma hayála ma kadita,”
wánaka la etina.
Nu kahimbunanyaka uku, keha ka kumánginya na látangu ba wána. La rudungu luananyaka pawulu parengga-parenggangu uma la lihina nuna na látangu. Na patinjanjaka da kambaniru, pahukungumananya, patalarungu-mananya, hálaka, pawitunguma-nanya. Hálai tumananya kaheli, tumananya dindingu. Padukulu-mananya epi, ba nahambauya na uma, ka damitingu la kutu epi, ka ambu jiapa biaha da muruda da ai da witu ba wána.
Hadangu la mbaru námunyaka na mangu látangu. Ka itananyaka nuna na uma. Hangátarunanyaka. Nggamuka nyuna yia na mawulu uma la lihi latanggu, wánaka papangadana. Na tamaka la uma, ka itananyaka i Kapi Landu ba napadukulu epi.
“Ka nggikina hi jia wulu biamu uma la látanggu?” hi wána na mangu látangu.
“Ka látamunya? Hi látamanggu duku. Ndau pinya dumu ba láta boku ba láta ápunggunya?” wánaka i Kapi Landu.
“Palapingumunya. Látamanggu duku, paramamanggunya duku,” wánaka na mangu látangu.
“Nyumu mapalapingu. Jáka látadumunya, ka ni hi ndau wulunyai uma?”
wánaka i Kapi Landu.
Paya-yaingudanyaka ba dapalumunya nuna na látangu.
“Ka málawa ka tapaaungu tana. Jáka látamamunya dumu, na hema-makauka dumu, jáka ndia bidua nda nahemakau. Nyunggai duku ba látamanggunya duku, na hemamakaka duku,” wánaka i Kapi Landu.
“Mála nyuna, ba látamanggu duku, na hemamaka duku,” wána mai duna na mangu látangu.
“Hamudu jáka tuna nu, dua modungu ka tahili patomangu, ka tapaaungu tana,” wánaka i Kapi Landu. “Tuna una,” wánamai duna na mangu látangu.
La rudungu kunjangunanyaka paáki lambongu la mapawuku aingu nyuna i Kapi Landu. Haromu jiaka na rehi ba wada, kariananyaka na apuna nu la rudungu, hi napamandapuya da la lambongu.
“Ndi wámuka yiahu. Haromu la mbaru jáka urongu mapaaungu, na mapaau mangilungu pambatu wundangu, ámbu hemaduya, pádi wámuka.
Táka na mapaau pamalamiringu, pambatu wundangu kau hemaya: O tanadumungga. Tana boku tana apumungga, ka wámu.” wánanya. Hálaka, pandada-ndadanyaka rumba hi hama nda nggara bia maningu lai nu.
Ba jiaka na rehi, tákananyaka na mangu látangu.
“Málawa ka tapaaungu tana, marángga pambatungu haatu haatu,”
wádaka.
“Mangilu nyumu,” hi wánanya na mangu látangu i Kapi Landu.
Ka paaungunanyaka:”Wu tana, tanadunggunggau ai?” wána. Pádi, nda ningu mahema. Tu-tunaka ba napandilungu ba napambatungu.
“Málai duku nyungga,” wánaka i Kapi Landu.
“Wu tana, tanadunggau ai?” wána.
“O tanadumungga. Tana boku tana apumungga,” hi wána na mahema.
Na panduangu wána, jiamayai; hi lupa napandilu pambatungu, jia-jiamayai na hema. Ka hinaka hi napayewi nuna na mangu látangu.
Tunaka nu kamutinanyaka duna i Kapi Landu dángu ápuna. Da muti uhu hayála uhu kadita. Baidanyaka, ngangu dira matikidanyaka. Ka ba makawedaya duna yia na ápuna ba nangangu uhu kadita, ka hanggulatunanyaka, lupa
Dongeng-dongeng & Cerita Rakyat Asli Sumba
46
nameti wamanya.
“I nai ka metinanyaka i Apu,” wána i Kapi Landu. Ka pahaunanyaka lau kombu, lua hi napakatudaya la kurungu.
Ndedi nggi mandai tákananyai duna na tau weli námungu. Hau mbekada da banda pangandina: mamuliha, kanátaruha, halaku lulunguha da la mbeka.
“Ha Umbu, li pákuna kau hápa,” hi wánanya.
Purunanyaka welingu la njara, hi namandapu la bangga. Wuana-nyaka pahápana, hápadanyaka.
“Ka nggi luamu lati nu?” hi wánanya nuna na tau.
“Luanggunya pahimbu kawini láti, la lei wanggu,” hi wána na tau.
“Ai ka njakananya na kawini, hi wángu palaku maraumaka?” hi wánanya.
“Ei, ndedi kuhunggumpa hi kawini pambuhanggu. Tau kandia bádi, ámbu riwatu-riwatuda, ambu wairatu-wairatuda, nda kumbuhangu nyungga matuna nu,” wánaka nuna na tau.
“Ka nimanyai nyuna na anawininggu nyungga, jia ba tau makiaaya una hi nda napurumbu pahápa danggau,” wánaka i Kapi Landu.
“Ai ba tau tungu numádu pahimbunggu, nda kumbuhangua duku kawini mapariwatungu a-anga, pádi wánaa bádi hi nahámu na etinggu,”
wánaka na tau.
“Ka tuna numa nyuna na hurina na anawininggu,” hi wána i Kapi Landu.
Ka wotunanjaka da banda pangandina. Tai la rudungu, tamananyaka la kurungu. Na pabaraka, padangunanyaka mawau nuna na tau.
“Ha ka nggikina hi mbáda waunaika yia,” wánaka nuna na tau.
“Ka na, ka nggikimunya hi mbáda tunai nu, ka pametidu-munyaka,”
wánaka i Kapi Landu.
“Ndiaa, ba nda nggi-nggikianggunya, pádi wána nyuna pádi wáng-gumai duku, jia na pádangunggu mawaukika duku, ka nggikinaika yia hi wánggu-nggau,” wanaka nuna na tau.
“Ndiaa, ba pametimadumunya, palohumangga bádi,” wánaka i Kapi Landu.
Ka lundu manginanjaka da bandana dangu na njara pakalitina.
Ka beli jua biananyaka nuna na tau.
Tunaka nu luananyaka papahaunya lau mbora na ápuna, hi nalua patuya la padua woka tau. Na pakatamanya kanaingu, hi natunya ana ri da, hi hama malua pamuti ri biayaka duna na ápuna.
Mandaikika náhu ka námunyaka na mangu wokangu. Ka ba dángu nda pinanya duna, ka jumbaludunanyaka nuna na makaweda na mameti, hanggubalunanyaka.
Nyuna ana i Kapi Landu kahinuna padua welingu la hambeli oka. Ka namumaduanyaka, hi napanggaingu:”Nggikina hi tumunya nu na ápunggu, hiu pametimaya? Jáka jiaya na mutina ana ridua láti, hiu wángu
papameti-mayaka. Palohungga jiapa ka wámu láti rukuda da rimu, ku palohu-manggau. Ka ni hiu nggepi pametimayai,” wánaka i Kapi Landu.
“Ka ndiaa, ba nda nggikianggunya láti, ba jia na itanggunya hang-gubalu-kianaka, nda hara wukumbunggu pajumbaluya,” wánaka na mangu wokangu.
“Ai ndiaa, hara wukumu papametimaduya. Palohumaduangga bádi, ka kupayubuhunya, ka kupadánga wánya,” wánaka i Kapi Landu.
Ka lundu wuangunanyaka laü, tera; wuangunanyaka njara karambua duna na mangu wokangu.
Ka ngandinanyaka na apuna la uma, hi natunya yubuhuna. Tomayaka na rehi taningu, taninanyaka, hi padánganya.
Tuna nu hi tapangera wangu nahu, “kapi landu”nanya, hi wandanya na tau na maatalu pahimbu ukuna.