• Tidak ada hasil yang ditemukan

BIODATA PERWAKILAN DARI KESULTANAN BERAU

I PUANG CADIA

DIOLOQ sikira-kira maqatus taung lalona. Diangmo disanga I Puang Gammaq.Iya diqo I Puang Gammaqo, wattui menjari Paqbicara Kaeyyang Ammaraqdiang Balanipa.Sappaq balina disanga I Puang Cadia digallari I Puang Towaine.Ummoro di ayai di Manjopaiq.Diang anaqna naqemmuane sangana I Kaquseng.

Diang mesa wattu, I Kaquseng manginoi siolasammuanenadisanga I Kacoq..Rakkai pau, mamanyai mangino, tappa diang nasikettaqi sammuanena diqo.Dioloq, naqemmuane simata metaengi tia muaq lambai. Inna-inna topa naola. Lao di uma, sau di sasiq, lao di pasar, lao di passiola-olang, simata diang tia dio di seqde gayang atau kowiq-kowiq.Digenaq diqe I Kaqusenge, tarrus naraqbiq gayanna anna nagayangi I Kacoq.Pissang leqba gayanna, tappa mendiqdir mellappar I Kacoq.Purai I Kaquseng mepatei tappa maindong lao di boyanna.Gegeri tuqu banua.Sangnging iya napau pakkappung maqua I Kaquseng anaqna Paqbicara Kaiyyang mepatei.I Kacoq nagayang.

Manuruq o diadaq o dibiasa, sirumung nasangmi inggannana seqipuang.Parakarana I Kaquseng na dipau,dio di boyanna Paqbicara Kaeyyang na bottui parakara.

Alhasil rakkai lao pau, nalami assamaturuang seqipuang maqua I Kaquseng andiangi narua adaq mate** apaq purai mepatei maindongi lao di boyanna pattuqgalang adaq iyamo Paqbicara Kaeyyang. Tennaq andiangi maindong lao di boyanna pattuqgalang adaq ODiadaq ODibiasa maqua I Kaquseng musti dipatei. Andiang leqbaq disanna-sanna, tappa messung I Cadia Puang Towaine, bainena Paqbicara Kaeyyang maqua, “Sala aditia seqipuang. Iyya tuqu I Kaquseng, anaqu to uasayangngi sannaq andiang nasittengang, andiangi maindong lao di boyanna pattugalang adaq, iyatia maindong laoi di boyanna to mawuwenna. Tennaq maindong laodi di boyanna I Puang Paqbicara Kenjeq atau I Puang Limboro atau I Puang Lembang tattumi tia lappas pole di adaq mate.”Maqirrangngi paunna I Puang Towaine, sangnging menduku seqipuang.Andang leqbaq diang mappau mambali paunna I Puang Towaine.Mamanyai lolong uwai matanna I Puang Towainenatarrusang pauanna maqua, “Taqlalo-lao accurna ateu. Sangga ditia, uperaui lao di olo malaqbiqna seqipuang, anaqu I Kaquseng mate dioi riwaqu.Taqlalo usayangnginna apaq iyau mappeanangani, iyau mappakaeyyangi…”

Apa naperau I Puang Cadia nasituruqi nasangi seqipuang. Terjemahan:

I PUANG CADIA

Dahulu kira-kira beratus tahun lampau.Adalah seseorang yang bernama I Puang Gammaq.I Puang Gammaq di waktu itu menjabat sebagai Paqbicara Kaeyyang Kerajaan Balanipa*.Isterinya bernama I Puang Cadia bergelar I Puang Towaine.Bertempat tinggal di Manjopaiq. Ada anaknya, seorang pemuda bernama I Kaquseng.

Pada suatu waktu, I Kaquseng bermain bersama-sama dengan kawannya bernama I Kacoq.Cerita diteruskan, sementara bermain, tiba-tiba timbul sengketa dengan kawannya itu.Dahulu, pemuda selalu membawa senjata tajam apabila dia

179

pergi.Kemana pun dia pergi. Ke kebun, ke laut, ke pasar, ke tempat berkumpul bersama, selalu saja ada keris atau badik di pinggang.I Kaquseng langsung mencabut kerisnya dan ditikamnya I Kacoq. Satu kali saja tikamannya, lawan sengketanya langsung tergeletak gemetar. Sehabis I Kaquseng membunuh, dia lantas berlari ke rumahnya.Maka gemparlah negeri.Semua penduduk negeri mengatakan I Kaquseng anaknya Paqbicara Kaeyyang membunuh.I Kacoq yang ditikam.

Menurut adat kebiasaan, berkumpullah semua pemangku adat. Perkara I Kaquseng yang akan dibicarakan, di rumah Paqbicara Kaeyyangperkara itu akan diputuskan.

Cerita dilanjutkan, diambillah keputusan bersama para pemangku adat bahwa I Kaquseng tidak dikenai sanksi hukuman mati lantaran sesudah membunuh dia berlari ke rumah pemangku adat yaitu Paqbicara Kaeyyang.Andaikan dia tidak lari ke rumah pemangku adat, maka hukum adat mengatakan bahwa I Kaquseng mesti dihukum mati.Sama sekali tak diduga, keluarlah Cadia I Puang Towaine, isterinya Paqbicara Kaeyyang, dia berujar, “Boleh jadi para pemangku adat salah. Dia itu I Kaquseng , anakku yang sangat kusayangi tiada bandingannya, dia tidak berlari ke rumah pemangku adat, tapi dia itu lari ke rumah orang tuanya. Andaikata dia lari ke rumah I Puang Paqbicra Kenjeq atau I Puang Limboro atau I Puang Lembang sudah tentu dia lepas dari hukuman mati.”Mendengar apa yang dikatakan oleh I Cadia Puang Towaine, para pemangku adat itu menundukkan kepala. Sama sekali tidak ada yang berbicara sebagai jawaban apa yang telah dikatakan oleh I Cadia Puang Towaine.Sambil mengucur airmatanya I Puang Towaine lantas berkata, “Betapa hatiku hancur. Demikianlah adanya, tapi aku memohon ke hadapan para pemangku hadat yang mulia, anakku I Kaquseng kiranya dia mati meregang nyawa dalam pangkuanku. Sungguh aku sangat menyayanginya, karena akulah yang melahirkannya, akulah yang membesarkannya…”

Apa yang dimohonkan oleh I Puang Cadia disetujui oleh para pemangku hadat.

KISAH I Puang Cadia PuangTowaine di atas adalah kisah yang sangat tragis sekaligus menunjukkan seorang Tokoh Perempuan yang memberi inspirasi tentang Penegakan Hukum berdasarkan keadilan dalam kerajaan/negara. Penegakan hukum yang tidak pandang bulu.Siapa yang bersalah harus dihukum sesuai dengan hukum yang berlaku dalam kerajaan/negara.Akan sulit sekali menemukan tokoh atau pemimpin yang setara dengannya. Bisa dibayangkan, demi menghormati dan menegakkan hukum, maka dia sendiri melawan malah menyalahkan pendapat para Pemangku Hadat (pemimpin/pejabat tinggi kerajaan) yang sepakat mengatakan bahwa “I Kaquseng terlepas dari hukuman mati karena sehabis membunuh I Kacoq, dia berlari berlindung kepada seorang Pemangku Hadat yaitu Paqbicara Kaeyyang (jabatan hadat dalam Kerajaan Balanipa pada masa dahulu).” Tapi justru I Puang Cadia, Sang Ibu dari terdakwa pembunuh itu sendiri (I Kaquseng), justru dia mengatakan bahwa I Kaquseng mesti dihukum mati sesuai Hukum Adat yang berlaku di Kerajaan Balanipa. Argumen Sang Ibu itu keluar dari “alam sadar dan bawah-sadarnya yang menyatu

180

menghayati sangat pentingnya hukum ditegakkan.”Hukum, yang pada masa dahulu di Kerajaan Balanipa yang disebut Adat.

Teladan yang telah dipraktikkan.Teladan yang telah dibumikan secara nyata dalam kehidupan sehari-hari oleh I Puang Cadia yang istri Paqbicara Kaeyyang di Kerajaan Balanipa dalam hal penegakan hukum, seberat apa pun bagi jiwanya. Dalam hal penegakanhukum,berbeda seratus delapan puluh persen apa yang telah dilakukan oleh para petinggi di negara kita dewasa ini. Bisa dibayangkan, status atau jabatan dan posisi sosial suaminya yaitu Puang Gammaq Paqbicara Kaeyyang dalam Kerajaan Balanipaapabila dibandingkan dengan Negara Republik Indonesia, kedudukannya itu setingkat menteri dalam kabinet. Andaikata “kasus I Kaquseng” terjadi saat ini, bisa dipastikan bahwa Si Anak akan memeroleh keringanan dengan berbagai alasan. Terdakwa yang seharusnya dihukum mati menurut hukum negara akan diintervensi oleh Sang Menteri yang anaknya menjadi terdakwa pembunuhan itu.Tapi I Puang Cadia Puang Towaine tidak demikian.Dia sendiri “telah menghukum anak kandungnya yang sangat disayanginya dengan hukuman mati” berdasarkan Hukum Adat pada waktu itu.I Puang Cadia mengintervensi juga Sidang Kabinet yang mengadili I Kaquseng.Tapi dia menintervensi dengan tujuan yang mulia: menegakkan hukum tegak lurus terhadap siapa pun juga, tanpa kecuali. Pedang keadilan sama tajamnya kepada kelas elit/atas, menengah dan bawah.

Mengamati sikap heroik I Puang Cadia yang isteri Paqbicara Kaeyyang (petinggi kerajaan, pembantu langsung Maraqdia ‘Raja’) di bidang hukum maka dapat diduga gaung pengaruhnya besar di dalam Kerajaan Balanipa khususnya, dan di enam kerajaan lain yang termasuk dalam Persekutuan Pitu Baqbana Binanga ‘Tujuh Kerajaan di Muara Sungai’ di daerah Mandar, dahulu.

Adalah wajar sekali Tokoh Perempuan bernama I Puang Cadia dalam imajinasi dinobatkan sebagai Pahlawan Keadilan.

--- ---

*Kerajaan Balanipa terletak di daerah Mandar, Provinsi Sulawesi Barat. Penduduknya beretnis Mandar dan berbahasa daerah Mandar. Kerajaan ini, menurut lontara di Mandar adalah Ama ‘Bapak’ dalam pengertian relatif Ketua di Pitu Baqbana Binanga ‘Tujuh Kerajaan di Muara Sungai’. Sementara Kerajaan Sendana sebagai Indo ‘Ibu’ dalam pengertian relatif Wakil Ketua. Lima kerajaan lainnya berturut-turut Kerajaan Banggae, Pamboang, Tappalang, Mamuju dan Binuang adalah sebagai Anaq ‘Anak’ dalam pengertian relatif Anggota.

**Adaq mate‘Hukuman mati’.Adaq mateberlaku di Kerajaan Balanipa, Kerajaan Banggae, dan Kerajaan Pamboang.Adaq Tuo ‘Hukuman Hidup’ berlaku di Kerajaan Sendana, Kerajaan Tappalang, Kerajaan Mamuju, dan Kerajaan Binuang. Orang yang bersalah setingkat apa pun tidak dikenakan hukuman mati. Yang bersangkutan dikenakan denda sesuai dengan kesalahannya.

181

Bundukna Karaeng Galesong ri Sulawesi Sanggenna butta Jawa

Oleh

Malinkai Maknun

Apa uruna, apa pakaramulanna nanabokoi benteng Somba Opu ri Gowa Imanindori Karetojeng, nakalau ri Jawa angkompongi bundukna Trunojoyo ri Madura / Jawa Timur. Nipaui ri lontarak sejaraya, Belandaya ampassai Karaenga ri Gowa ( Sultan Hasanuddin ). Sollanna nana jempolo’ / natarima pasijanjiang niarenga “ Cappaya ri Bongaya “.

Anjo Sultan Hasanuddin ( Karaenga / Sombaya ri Gowa ) niassengi tau naknak, tau tutu, punna niya lanagaukang, angngallei tangarak ri tabbalak tanjaiya. Apapa iya risesena Tumalompo niyaka irawangngang kakoasanna sombaya. Nakiyoki Pabicara butta, tumailalang, tumakkajannangngang, nakiyoktommi paccalaya si agang panglima bunduk na Gowa. Maraenganga pole iya siratanga niyalle tangarakna, nasabak bunduk lanidallekang. Kammayami bate salapanga ri Gowa. Napabattumi sombaya ridallekanna tabbalak tubaraniya, iyamintu tewa-tewa muhannakna Balandaya appare parajanjiang / pasitaggallang siagang Somba ri Gowa, niarenga “ Cappaya ri Bongaya “

Nalangngerekna kasingaranna Sombaya, appada – padami tumalompoa ngaseng appateyalak, angsongkangi anjo nawa – nawa napareka Balandaya. Nasaba taklalo battalakna siagang amparisi nyawana taubaraniya, kammaya tompa napakasiriki pakrasanganga.

Apaji nandallekangmo ri Sombaya, ruwa pandegara bundukna Butta Gowa, iyamintu Imanindori Karetojeng ( Karaeng Galesong ) siagang Arung Matowa Wajo. Ampabattui kana kontu tojenna takbalaya taubaraniya.

Nakanamo Arung Matowa Wajo: “ Sombangku, teyalaloi sombangku natarimai anjo nawa – nawa muhannakna Balandaya. Bajikangngangi tauwa abbunduk aklabbusang. Punna niparalluang, akkuleinji kutambai tabbala pabundukna Wajo, sampulo sabbu tau pabunduk, nanjarimo ruampulo sabbu iyangaseng. “

Appinaknakmi sombaya, addundu sitaba – taba, nampa nabubbu nappasakna. Nabangungang dunduna, nampa napuali pappalakna Arung Matowa Wajo. Nakana Sombaya : “ Sanna kupatappana kana – kanannu. Punna sibarambangko Balandaya, kupattowangko. Maknassami aklabbungsangko kalebbakkanna. Maknassami bellana rinyawanu nikanaya ammono – boko. Nualleanna tallanga naiya tuwakiya. Naiyajiya , niyak kupikkirik ri akkalakku, kammaya tompa kunawa – nawa ri ating ku, iyamintu punna labbusukngasengko mate, inaimi lassambungi bunduka angngondangi Balandaya, punna tenangasengmaki.

Makaruwana, niyaka kunawa – nawa, iyamintu ; Ikattengaseng anne niyaka abbenteng ri Somba Opu andallekangi sorodaduna siagang mariyanna Balandaya, ikatte sipammanakang “ Mangkasara – Bugisi”. Nanampa anjo tabbala pabundu battu pantaraka anggeppa – geppaki siagang Balandaya, Bijanta Tonji “ Bugisi – Mangkasara “.

182

Iyaminne nataggalak majarre Sombaya ri Gowa, pangngai- pangngarimananginna ri taujaiya siagang ri pakrasanganna, nananromo natarima “ Cappaya ri Bongaya “. Mannamamo, sannatongi, napisa’ringinna antekamma battalakna siagang lompona karugianga nasabakki anne Cappaya.

Lebbaki kamma, nalangngereknamo kana toddopulina ayana Imanindori Karetojeng ( Sultan Hasanuddin - raja Gowa ), appalakanami ia ruwa, Imanindori Karetojeng siagang Arung Matowa Wajo, appalapopporo nanakana ri manggen : “ Tabek kipammopporanga karaeng, lakupilari Benteng Somba Opu, kammaya tompa butta Gowa. Lakalauka’ ri Jawa, iyareka pakrasangang kere –keremae niya Balanda. Lakubunduki, kuondang sangge napilarinna puntanana Indonesia, labbipa ia kampong passolongang cerakna tabbala taubaraniya rirangkakna butta kasalamakkanga ri Gowa. Lebba kukananna : Kuntungku laksalak tembang, jappoklure rikaranjeng, alang kanaya Balandaya lakupinawang.

Ammentengmi Imanindori Kretojeng siagang Arung Matowa Wajo, amminawang ngaseng tabbala kapala bunduka. Apparurumi nanapasilolongang pakakasa lanieranga kalau ri Jawa ambunduki Balandaya. Naiya Arung Matowa Wajo, napaknassa tommi tabbala pabundukna ammoterek mange ri Tosora ( ibu kota kerajaan Wajo ), andallekangi Balandaya eroka angkoasai butta Wajo. Mingka apa lanigaukang, nasabak sanjata moderenna sorodaduna Balandaya, nabetami kerajaan Wajo, ancurukmi Tosora, nimariangngi, nitunu pampang kotana Tosora.

Ammoterekki assambungi paruruna Imanindori Karetojeng poro kalau ri Jawa amboya pakrasangang sitabanga nia bundukna sidallekang Balandaya. Anggappami kareba Imanindori Karetojeng angkanaya karaenna Jawa irayaya kammaya tompa Madura, niyarenga Tronojoyo sallomi siyosong sibarambang sorodaduna Balandaya, Tanikana- kanangngami tabbalana Tronojoyo mateya, lokoka ampirumpakki sanjata moderenna sorodadu Balandaya. Mingka tabbala taubaranina Trunojoyo ri Jawa kammaya tompa Maduraya, naalleyangi mateya, alangkanaya napassareang butta passolongang cerakna naparenta ibunrang mata, iyamintu Balandaya.

Nibodowi pauwa, soremi biseyang palurang tabbala pabundukna Imanindori kurang labbi tallumbilangngang battunna rassi ngaseng pabunduk. Niya sore ri Madura, ri Malang, ri Surabaya, ri Gersik, ri Jawa irayaya kabusukna. Massing – massing angngalle kampong napare pabbentengang andallekangi Balandaya. Tuntung ngallo, tuntung bangngi sibarambang tabbalakna Tronojoyo, akremba – remba tabbalakna Imanindori ammangei pammantanganna saradadu Balandaya. Pila kassaki nagassing, tinggi tongi sumangakna tabba pabundukna Trunojoyo, bakuk sitaggalakna siyagang Imanindori angngerang tabbalakna kurang – lakbi sisabbu pandegarak.

Salasekrena passibakjiang, sidallekang sibarambang tabbalakna Tronojoyo sitaggalak tabbalakna Imanindori iyamintu bunduka ri Malang, ri pilisikna moncong Kelud. Nibalaburuki tau mateya ri bangkengna moncong Kelud. Anrinniminne bunduk kaminang lompo na battalak sidallekang saradadu Balandaya. Anrinni tommi anne nabattumo erok kalompowanna karaeng Alla ta’ala. Lokok taena pamangeyanna iya ruwa, Trunojoyo kammaya tompa Imanindori. Iyamisabak nanarapikmo ajjalakna Imanindori. Anjorengmi ni

183

tarawang ri kacamatan Ngantang, kabupaten Malang. Naiya Trunojoyo sannaktongi lokokna. Nijakkalak attallasaki ri sorodadu Balandaya, nanierang kalauk ri Batavia nipappisabbiyang ri tumalompona Balandaya.

Naiya tabbalakna Imanindori tallasakainja nipoterangi anrai mae ri Gowa (Sulawesi, massing ri kampongna. Anne tabbalakna labbuwa inja umurukna ammotere ri pakrasanganna, nia ruwa pangngurangi, sangkamma passikko bateng riyatinna naeranng battu ri Jawa, battu ri Madura, iya mintu :

- Uru – uruna : keremae kampong napakbentengi tabbalakna Imanindori Karetoejeng ( Karaeng Galesong ), anjo arenna kamponga naallei naparek pammatei kammaya tompa pangngukrangi erang pole battu ri Jawa, battu ri Madura. Kammayami : lebbaka abbenteng ri Surabaya, apparektommi kampong beru. Naareng tommi kampongna Sorobaya ( daerah Gowa ). Ammantanga ri Gersik, naarengtommi kampongna Garassik ( daerah Takalar). Niyak abbentenng ri Jipang (pabbambaenna jawa iraya – Jawa ri tangga), apparek tommi kampong Jipanng ( ri Gowa). Naalle tommi kampong Antang ( Makassar sekarang ), pangngukrangi ri kampong ngantang battu ri Malang. Niyatong angngale areng kampong Banyoanyara ( Takalar sekarang ). Sangkamma tonji lekbaka abbenteng ri Sumenep ( Madura ) napallemba tommi arenga, nakana Sumanna ( Gowa sekarang ). Iyaminne siapaya jaina areng kampong, napare pangngurangi, passiko ri batenna keknaning niyaka ija tallasak ammoterek anraimae battu ri Jawa, ri Madura.

- Makaruanna : tunggalak ammoterekna tabbalaka battu ri passibajiyanga, akmanang – manangi tu pakrasanganga, assamapakka ampakanrei tabbalaka siyapaya jaina. Allo- allo, barikbasak karueng kammanjo pattowananna. Nampapi paleng, nasuro pilakbusi pattowananna. Baji nakanre basso – bassorang, iyareka kanre – kanreyang ipantaranganna nakanreya. Nipisangkaiki allabbiyang. Akminasai tojeng – tojeng nipilakbusi nikanre.

Iyaminne sipak timulukna nyawana iyareka atinna Jawaya, tanaleyo wasek – wasek, situntungna waktuwa, taena nalebba takkenrasa, nanatuntungiki siyagang canning – rupa, iyareka muri – murina ampakraraiki angkaddoki pattowananna silabbuk – labbusukna.

Battui anraik mae ributta mangkasarak, eroktongi napatimbo sipak eroka nikanre, siyagang nipilakbusinna pattowanaya. Mingka tena nanaasseng apa arenna, iyaka apa sabbukanna ri Jawa anjo sipak kammaya punna attowanai tauwa. Lanrikammanna minjo, tumangkasaraka punna attowanai, nanasuro pilapbusi pattowananna, nakanamamo : “kikanre Jawai”. Battuwanna kikanrei kamma todong punna attowanai Jawaya. Iyaminne kanaya “ kikanre Jawai” anjari pokok, assalak – ussulukna, sikamma kanre – kanreanga ipantarangna nakanreya, niyarenngasengi “ kanrejawa”.

Kammaminjo sinrilikna Imanindori Karetojeng ( Karaeng Galesong ), sitaggalak ajjulu pattujuang siagang Trunojoyo angngondangi Balandaya battu ri puntanana Indonesia.

Keterangan:

1. Konsonan K di tengah atau di akhir kata, berbunyi seperti koma’ai ( ‘ ) 2. Konsonan K di tengah yang ganda / dobel berbunyi seperti aslinya.

184