ISU
PERUNDANGAN DALAM KONTRAK
ELEKTRONIK
Roos Niza Mohd Slzariff
PENGENALAN
Perkembangan ekonorni selaras dengan perkembangan teknologi telah menjurus kepada pembentukan peniagaan dan perdagangan berteraskan elektronik. Pembentukan perniagaan elektronik (e-business) dan perdagangan elektronik (e-commerce) kini mula mendapat pengiktirafan di seluruh dunia. Hal ini kerana proses penggunaannya yang mudah, cepat. menjimatkan masa dan amat berkesan. Pembentukan kontrak itu sendin menjadi asas utama pembentukan perniagaan dan perdagangan berteraskan elektronik.
Kontrak boleh dihasilkan dengan cepat menggunakan saluran media elektronik yang canggih. Kontrak juga boleh dibentuk dengan mudah apabila kedua-dua pihak menggunakan media elektronik yang membolehkan kedua-dua pihak mencapai sesuatu persetujuan dari jarak yang jauh. Sesuatu kontrak boleh dipersetujui tanpa memerlukan kedua-dua pihak yang berasal daripada tempat berlainan bersemuka. Kedua-dua pihak boleh mencapai persetujuan sesuatu kontrak hanya melalui penggunaan media elektronik seperti faksirnile, teleks, komputer (Internet), telefon bimbit dan sebagainya. Sesuatu kontrak boleh terbentuk dengan berkesan apabila maklumat dapat dihantar dan diterima dengan cepat.
Penggunaan teknologi yang canggih membolehkan sesuatu kontrak dapat dipersetujui oleh kedua-dua pihak dan dilaksanakan dalam masa yang singkat. Perdagangan elektronik yang menggunakan media elektronik sebagai protokol bagi mencapai sesuatu perjanjianl
persetujuan dalam perniagaan yang dijalankan sememangnya memerlukan satu perundangan yang membolehkan transaksi elektronik dilaksanakan dengan lebih terjarnin. Maka, aspek perundangan berkaitannya juga perlu diambil kira. Isu perundangan memang telah sedia wujud dalam kontrak konvensional' per se. Tidak hairanlah kontrak elektronik atau lebih dikenali sebagai e-Kontrak, juga mempunyai pelbagai isu perundangan yang mFnggugat kestabilan kontrak boleh dihasilkan melalui elektronik. Isu-isu perundangan tersebut menjadi perbincangan dalam bab ini.
PEMBENTUKAIV KONTRAK ELEKTRONIK
Kontrak elektronik merupakan satu perjanjian yang dipersetujui oleh pencadang dan penerima melalui media elektronik meliputi elektrik, optik. magnetik, bio metrik, photonik, atau telcnologi lain. Kontrak elektrik diwujudkan dan ditandatangani dalam bentuk elektronik (tandatangan digital), tanpa hard copy. Contoh-contoh kontrak elektronik antaranya ialah e-perbankan, e-penerbitan, e-trading, e-retailing dan e-shipping. Kontrak elektrik adalah perjanjian sah yang dimasulu melalui medium elektronik. Contohnya, anda menulis kontrak dalam komputer dan menghantar kontrak tersebut melalui e-me1 kepada kenalan anda, di mana kenalan anda itu pula menandatangani secara elektronik sebagai tanda menerima dan menghantar e-me1 semula kepada anda.
Kontrak elektronik boleh juga terbentuk dalam bentuk 'Klik sebagai tanda Bersetuju' (Click to Agree) yang sering digunakan dengan memuat turunkan perisiannya sendiri atau 'Saya Bersetuju' (I Agree) berserta perisiannya sendiri, iaitu mengikut prosedur yang ditetapkan oleh pembuat cadangan.
Antara contoh-contoh kontrak elektronik ialah e-perbankan, e-penerbitan, e-trading, e-retailing clan e-shopping. Kontrak elektronik kerap terbentuk melalui:
(i) Business to Business/B2B
Pertukaran produk, perkhidmatan dan maklumat yang berlaku di antara satu syarikat perniagaan dengan satu syarikat perniagaan yang lain.
(ii) Business to ConsumerlB2C
Penjualan dan pembelian barangan daripada syarikat perniagaan kepada pembeli individu.
(iii) Consumer to BusinesslC2B
Pembeli individu menawarkan produk dan perkhidmatan kepada syarikat perniagaan.
(iv) Consumer to ConsumerlC2C
Pembeli individu menawarkan produk dan perkhidmatan kepada pembeli individu yang lain.
(v) Admini~trations/Govemments to Administrations Governments/ AIG2AlG
Pertukaran produk, perkhidmatan dan maklumat yang berlaku di antara badan pentadbiran atau kerajaan dengan badan pentadbiran atau kerajaan yang lain.
(vi) Administratiorzs/Govemments to Business or ConsumerlAIG2BIC Pertukaran produk, perkhidmatan dan maklumat yang berlaku di antara badan pentadbiran atau kerajaan dengan syarikat perniagaan atau pembeli individu.
ISU PERUNDANGAN DALAM KONTRAK ELEKTRONIK
Beberapa isu perundangan telah timbul berkaitan dengan transaksi kontrak melalui komputer (Internet) yang digunakan secara meluas di seluruh dunia masa kini. Terdapat empat isu besar yang wujud: (i) Isu berkaitan proses yang dilalui untuk membentuk e-kontrak. (ii) Isu berkaitan elemen-elemen pembentukan e-kontrak yang sah. (iii) Isu berkaitan penguatkuasaan penenmaan dan pembatalan
e-kontrak.
(iv) Isu berkaitan penguatkuasaan hak dalam e-kontrak.
Isu Berkaitan Proses yang Dilalui untuk Membentuk e-Kontrak
Proses Penstrukturan yang Terlibat
Menstrukturkanqontrak elektronik bukanlah perkara mudah kerana melibatkan pengetahuan dalam proses teknikal yang melibatkan elektronik dan juga pengetahuan dalam undang-undang kontrak. Kelemahan dalam proses pembentukan boleh melemahkan isi
kandungan, terma dan syarat kontrak. Hal ini kerana dua perkara mesti boleh dicapai secara serentak iaitu terma dan syarat dari sudut undang-undang dan juga terma dan syarat yang melibatkan proses atas talian (online). Masalah-masalah dalam proses atas talian (online) termasuklah kehilangan maklumat yang dihantar, kerosakan peralatan teknikal, gangguan transrnisi, kelainan spesifikasi, proses memasukkan perkataan perkakasan (hardware) dan perisian (software), pelesenan
dan penyelenggaraan. i'
Di samping itu, memahami kesan perundangan hasil dari terma dan syarat kontrak juga sangat penting bagi mengelakkan tindakan undang- undang. Perkara-perkara yang perlu jelas ialah undang-undang yang terlibat serta kesannya. Contohnya, penjual membuat tawaran untuk menjual barangan berdasarkan jenama melalui Internet. Undang- undang yang terlibat bukan sahaja undang-undang kontrak tetapi juga undang-undang harta intelek (kerana melibatkan jualan barang berdasarkan jenama) dan juga pihak-pihak yang berkontrak. Tidak dapat dinafikan bahawa jika pihak yang berkontrak adalah dari dua negara yang berbeza, maka pengetahuan undang-undang dari negara- negara yang terlibat juga perlu diambil kira. Penghantaran barangan dari satu negara ke destinasinya (sama ada negara berbeza atau negara yang sama) juga turut melibatkan isu perundangan.
Salah Satu Pihak Mudah Mengambil Kesempatan terhadap Pihak yang Lain
Mengikut Akta Kontrak 1950'. apabila adanya cadangan dan penerimaan, maka akan terbentuklah satu kontrak yang sah di sisi undang-undang di mana kaedah am cadangan dan penerimaan akan terpakai. Perbuatan bersetuju dilakukan secara bersemuka antara pencadang dan penerima. Tetapi, apabila media elektronik seperti komputer digunakan sebagai medium dalam transaksi perniagaan, maka terdapat kesulitan kerana tiada pembentukan kontrak secara bersemuka. Hal ini memudahkan satu pihak mengambil kesempatan terhadap pihak lain.
Selain dari tiada pertemuan bersemuka, masa yang terhad sering dijadikan salah satu terma dalam e-kontrak. Faktor ini berlaku mungkin kerana tempoh yang terhad dan tidak cukup bagi pihak yang satu lagi untuk mencari sumber yang diperlukan sebagai memenuhi 'terma' dalam e-kontrak.
Kekaburan dun Kekeliruan Terma dun Syarat Kontrak Kontrak yang baik seharusnya dapat menjelaskan terma dan syarat kontrak dengan jelas. Kes Specltt v Netscape Cornrnuizications C0rp.j mengutarakan isu di rnana sebilangan pengguna kornputer mendakwa Netscape Communications selepas mereka memuat turun dan menggunakan perisian komputer smartdownload yang mernudahkan pengguna rnemuat turun dokumen lain. Pengguna rnendakwa perisian tersebut menghantar rnaklurnat peribadi pengguna dalarn Netscape ke Internet. Hal ini bercanggah dengan dua Akta yang digunakan di Amerika Syarikat iaitu Electroizic Cornrnuizicatioizs Privacy Act (1986) dan Computer Fraud and Abuse Act (1986). Pengguna tidak bersetuju dengan perjanjian lesen tersebut kerana mereka tidak bersetuju dengan terma yang dinyatakan. Mahkamah menyebelahi para pengguna smartdowizload kerana jurutera yang mencipta perisian muat turun tersebut kurang cekap dalarn rnernbuat perisian komputer tersebut. Seharusnya perjanjian lesen tersebut dibentangkan kepada pengguna dan memerlukan mereka rnenekan pada butang 'saya bersetuju' sebelum ke langkah yang seterusnya. Namun begitu, perisian tersebut hanya meminta pengguna 'sila baca dan bersetuju kepada terma pada perjanjian'. Tetapi, sekiranya pengguna tidak membuat demikian, mereka masih dapat mernuat turun perisian komputer tersebut. Penyusunan sedemiluan mengelirukan pengguna, rnaka mahkamah rnenyatakan bahawa ini merupakan perjanjian browse-wrap dan rnembacanya hanya sebagai penawaran biasa dan bukanlah satu terma dalarn perjanjian.
Kes ini sangat penting bukan sahaja kepada Netscape tetapi juga syarikat lain yang mempunyai lesen perisian yang cacat. tidak jelas atau mengelirukan dan juga kepada setiap laman sesawang yang rnenggunakan 'terma dan syarat'. Antara terma-terma umum yang dimaksudkan ialah: pengguna bersetuju tidak rnenuntut pemilik larnan sesawang untuk bertanggungjawab atas kesilapan rnaklumat pada laman sesawang; pengguna bersetuju tidak rnenyalin apa-apa rnaklumat dapi laman sesawang tanpa kebenaran pemilik laman sesawang; segala perisian yang dimuat turun tidak rnempunyai jaminan; dan pengunjung larnan sesawang tidak akan menggunakan tuntutan tanda niaga (trademarks) oleh pemilik laman sesawang dengan apa cara sekali pun.
Mahkamah turut mementingkan persetujuan pengguna di mana mahkamah menyatakan dalam pertelingkahan antara Ticketmaster Corp. v Ticket.conz, I r ~ c . ~ tidak boleh dikatakan sekadar meletakkan terma dan syarat tanpa memerlukan pengunjung laman sesawang menekan butang 'saya bersetuju' sebelum menggunakan laman sesawang.
Jelas bahawa persetujuan adalah elemen penting untuk memeterai kontrak dengan sesiapa yang menggunakan laman web. Selain dari kes Nctscape atau kes Ticketmaster yang menjelaskan bahawa 'terma dan syarat laman sesawang' tidak boleh dijalankan tanpa persetujuan satu pihak lagi, syarikat lain juga wajar memastikan pengunjung laman sesawang mereka benar-benar memaharni isi kandungan kontrak dan betul-betul setuju dengannya.
Penghantaran Pesanan Barangan melalui Laman Sesawang Kontrak pesanan barangan melalui e-me1 boleh dilakukan dengan hanya membuat pesanan melalui e-mel. Namun, penghantaran barangan tersebut boleh dilakukan melalui kaedah konvensional iaitu melalui kapal, kapal terbang atau kereta api. Hal ini secara tidak langsung, telah melibatkan isu logistik penghantaran barangan yang dipesan melalui e-mel. Persoalan pusat pemunggahan dan penghantaran barangan jarang dianggap penting sedangkan ianya turut melibatkan persoalan undang-undang kapal, kapal terbang atau kereta api.
Zsu Teknikal Perundangan
Pembeli tidak mempunyai peluang sebenar untuk merundingkan syarat dan terma kontrak yang selalunya telah pun diletakkan dalam kontrak oleh penjual. Di samping itu, tempat sebenar di mana berlakunya kontrak tidak dapat dikenal pasti dengan mudah bagi mengenal pasti undang-undang yang terpakai. Sering juga terjadi terma dan syarat yang telah dimasukkan dalam kontrak berubah dari niat sebenar pihak-pihak yang berkontrak. Selain dari itu, mereka yang pakar dan berpengetahuan dalam bidang kontrak, perniagaan atau perdagangan tidak semestinya juga pakar dan berpengetahuan dalam bidang teknologi dan elektronik.
Zsu Kerahsiaan Makhmat
Mengawal kerahsiaan maklumat yang dihantar melalui medium elektronik sukar dijamin. Penghantaran maklumat kewangan pembeli boleh disalahgunakan oleh pihak ketiga atau oleh penjual sendiri. Penggodam yang pandai dapat memintas (intercept) maklumat peribadi tersebut untuk kepentingan peribadi mereka. Maklumat ini pula boleh dipamerkan kepada dunia atau dihantar kepada pihak- pihak tertentu oleh penjual. Hal ini turut menjejaskan integriti pihak yang terlibat.
Kaedah Perundangan yang Berbeza Digunakan bagi Penyelesaian Zsu yang Sama
Kebarangkalian ketidaksamaan isu-isu perundangan yang wujud dalam sesuatu e-Kontrak adalah tinggi memandangkan e-Kontrak dimasulu oleh pihak-pihak dari berlainan negara. Ideologi, kefahaman dan perundangan juga munglun berbeza. Tidak mustahil satu negara dapat menyelesaikan isu perundangan yang timbul dengan menggunakan pendekatannya tersendiri dan pendekatan tersebut tidak diterima dan diiktiraf oleh pihak dari negara yang satu lagi.
Transaksi yang berlaku mungkin memberi kesan perundangan yang 'bertembung' dengan bidang kuasa perundangan lain, lalu mewujudkan dua implikasi perundangan. Implikasi perundangan yang pertama adalah, 'pertembungan' undang-undang antarabangsa dan undang-undang domestik. Contoh 'pertembungan' undang-undang antarabangsa adalah di mana satu surat kebenaran telah dikeluarkan bagi pengangkutan barangan melalui laut. Selain dari melibatkan undang-undang antarabangsa, ia juga melibatkan undang-undang domestik negara tersebut yang menghantar barangan itu. Implikasi perundangan yang kedua ialah, 'pertembungan' antara undang- undang domestik itu sendiri. Contohnya, penglibatan undang-undang perbankan jika transaksi berkenaan melibatkan penggunaan wang dan penglibatan hndang-undang surat cara boleh niaga seluranya menggunakan selain dari wang. 'Pertembungan' ini mewujudkan kesangsian ke atas keesahan kontrak yang dimasuki.
Isu Berkaitan Elemen-Elemen Pembentukan e-Kontrak yang Sah
Zsu
Niat
dalam Pernbentukan KontrakSesuatu perjanjian menjadi satu kontrak yang sah apabila dapat dibuktikan bahawa wujudnya niat untuk mengadakin hubungan yang mengikat di sisi undang-undang antara kedua-dua pihak. Akta Kontrak 1950 telah meletakkan elemen niat sebagai satu elemen penting dalam menentukan keesahan sesuatu kontrak. Tanpa wujudnya niat, kontrak yang sah tidak akan terbentuk. Kepentingan ini menyebabkan mahkamah mengambil satu pendekatan dalam mengenal pasti kewujudan niat.
Niat sering kali menjadi isu dalam kontrak konvensional, kerana niat sukar dibuktikan secara fizikal. Maka, andaian terhadap kewujudan niat dibahagikan kepada dua:
(i) Niat di dalam kontrak komersil
Kontrak komersil merujuk kepada kontrak yang dimasuki oleh mereka yang tiada hubungan persaudaraan atau kekeluargaan. Contohnya kontrak antara kontraktor dan penjual simen. Dalam kontrak komersil, diandaikan wujud niat untuk mewujudkan kontrak yang sah kecuali dibuktikan sebaliknya.
Kes Rose & Frank Co. lwn Cronzpton Bros Ltd5 menceritakan perjanjian antara kedua-dua syarikat iaitu Rose & Frank Co. yang dilantik sebagai ejen Crompton Bros Ltd. Salah satu klausa dalam perjanjian menyatakan bahawa perjanjian tersebut bukan formal dan tidak dimasuki untuk mengikat di sisi undang-undang. Maka, pihak- pihak tidak perlu merujuk kepada bidang kuasa undang-undang. Klausa tersebut menunjukkan tidak ada kontrak yang mengikat di antara dua syarikat kerana tidak ada niat untuk mencipta hubungan undang-undang. Lord Atkin menyatakan bahawa:
"untuk membuat sesuatu kontrak niat perlu ada pada pihali yang berkenaan untuk mewujudkan satu ikatan undang- undang sama ada secara nyata atau tersirat."
Andaian undang-undang umurnnya ialah wujud niat untuk mengadakan perhubungan yang mengikat di sisi undang-undang, melainkan terdapat bukti yang menunjukkan sebaliknya. Anggapan tersebut boleh disangkal dengan menunjukkan bahawa pihak-pihak kepada perjanjian tidak mempunyai niat untuk mewujudkan perhubungan di sisi undang-undang.
(ii) Niat di dalam kontrak domestik
Kontrak domestik merujuk kepada kontrak yang dimasuki oleh mereka yang ada hubungan persaudaraan atau kekeluargaan. Contohnya, kontrak antara abang, adik. kakak. ibu, bapa, dan sebagainya. Dalam kontrak domestik, diandaikan tidak wujud niat untuk mewujudkan kontrak yang sah kecuali dibuktikan sebaliknya. Dalam perjanjian yang berbentuk domestik dan kekeluargaan, terdapat dua elemen penting:
(a) Pihak berkenaan tidak mempunyai niat untuk mengikat di sisi undang-undang
(b) Andaian undang-undang terhadap perjanjian yang dibuat di antara pihak yang mempunyai hubungan kekeluargaan boleh disangkal dan diketepikan dengan bukti-bukti yang menunjukkan sebaliknya.
Namun, andaian perundangan ini tidak dipakai dalam kontrak yang dimasuki secara elektronik. Bagi kemudahan berkontrak, niat diandaikan wujud secara automatik dalam kontrak elektronik, kecuali mana-mana bahagian dalam kontrak itu menyatakan sebaliknya. Persoalan munglun timbul dalam kes yang menggunakan sistem inventon automatik yang akan 'menolak' sesuatu pesanan jika telah melebihi paras tertentu, sedangkan pihak yang berkontrak telah bersetuju mengenai pesanan tersebut (wujud niat untuk berkontrak). Hal ini bermakna penolakan oleh sistem inventori automatik menunjukkan kontrak tidak diterima dan secara automatik menolak kewujudan niat dalam kontrak tersebut.
Zsu Ki?upayaan dalam Pembentukan Kontrak
Sesiapa yang ingin memasuki kontrak mestilah mempunyai keupayaan di sisi undang-undang. Menurut Seksyen 11 Akta Kontrak 1950,
luta dapat membuat kesimpulan bahawa terdapat tiga elemen yang membolehkan seseorang itu layak untuk melakukan kontrak. Tiga elemen tersebut adalah dewasa; berakal sempurna; clan tidak hilang kelayakan. Dewasa merujuk kepada umur dewasa iaitu 18 tahun. Ini disokong oleh:
(i) Seksyen 10(1)" Semua pejanjian adalah kodtrak jika dibuat atas kerelaan bebas pihak-pihak yang layak membuat kontrak. untuk sesuatu balasan yang sah dan dengan tujuan yang sah dan tidak ditetapkan dengan nyata di bawah peruntukan Akta ini bahawa ianya batal.
(ii) Seksyen 11': Setiap orang adalah layak membuat kontrak seluranya dewasa menurut undang-undang yang tertakluk dan sekiranya berakal sempurna, dan tidak hilang kelayakan untuk membuat kontrak menurut mana-mana undang-undang yang mana ia tertakluk.
Di alam siber, sukar memastikan umur sebenar pihak yang berkontrak. Walaupun kontrak menyatakan keupayaan sebagai syarat, bukanlah satu jaminan pasti. Sekiranya pihak yang satu lagi masih di bawah umur, kontrak hanya mengikat pihak yang berkeupayaan sahaja sedangkan pihak yang tidak berkeupayaan bebas dan liabiliti kontrak. Prinsip am undang-undang kontrak ialah kanak-kanak tidak ada keupayaan untuk mewujudkan kontrak yang sah. Ini disokong oleh kes Tail Hee Juan lwn Teh Booii KeatH di mana di dalam kes ini seorang kanak-kanak telah memindah milik tanahnya kepada pihak lain dengan bayaran sebanyak RM20.000.00. Setelah pindah milik tanah tersebut disempurnakan, kanak-kanak ini memohon melalui wakilnya agar pindah milik kepada pihak lain itu dibatalkan dan seterusnya memohon supaya tanah berkenaan dikembalikan semula kepadanya. Mahkamah memutuskan bahawa pindah milik adalah batal dan tanah tersebut mestilah dikembalikan kepada kanak-kanak. Hakim Hereford menyatakan bahawa:
"Majlis Privy telah memutuskan bahawa kesan seksyen 10 dan 11 Akta Kontrak India melalui kes Mohori Bibee lwn
Dhunnodas Glzose' iaitu kanak-kanak tidak boleh membuat kontrak mengikut maksud Akta Kontrak, dan kontrak yang djbuat oleh kanak-kanak bukan sahaja boleh batal tetapi batal. Keputusan Majlis Privy adalah mengikat mahkamah ini dan dengan demikian adalah tidak diragui bahawa pindah milik tersebut adalah batal."
Sekiranya diamati, melalui kes Tan Hee Juan inilah satu prinsip dikeluarkan bahawa sebarang kontrak oleh kanak-kanak adalah batal. Jadi, pihak-pihak yang ingin memasuki sesuatu kontrak perlulah berhati-hati dalam memilih pihak yang ingin berkontrak dengan mereka. Mereka perlu memastikan pihak yang satu lagi mempunyai keupayaan sepenuhnya dalam membuat kontrak untuk mengelakkan timbulnya sebarang masalah di kemudian hari.
Bolehkah kita berpegang kepada jaminan yang diberi oleh pihak yang berkontrak melalui elektronik bahawa dia mempunyai kelayakan yang sah untuk berkontrak? Apa yang akan berlaku jika didapati dia hanyalah remaja yang masih belum cukup memahami kesan dan risiko berkontrak melalui elektronik? Persoalan-persoalan seperti ini masih belum terjawab.
Bentuk Kontrak: Tawaraiz atau Pelawaan Tawaran? Persoalan sama ada tawaran di laman web merupakan tawaran atau pelawaan tawaran bergantung kepada sama ada pihak yang membuat tawaran tersebut mahu terikat dengan kontrak atau sekadar berhasrat untuk terikat dengan kontrak. Malah, penaknfan dan keadaan 'mahu' dan 'berhasrat' juga kini menjadi isu yang sering dipertikaikan. Adakah maklumat yang dipamerkan ke seluruh dunia melalui Internet merupakan tawaran kepada seluruh dunia atau pelawaan tawaran seperti barang-barang yang dipamerkan di kedai-kedai? Sehingga kini, satu keputusan yang tetap belum lagi dikeluarkan untuk menyelesaikan persoalan ini. Memjuk kepada situasi kes, beberapa andaian boleh dibuat dengan mengambil lura prinsip undang-undang kontrak konvensional yang diguna pakai berlandaskan Akta Kontrak 1950. Kes KodakIo menerajui persoalan ini. Dalam kes ini, pihak Kodak telah mengiklankan melalui laman sesawang mereka sebuah kamera digital berharga 100 pound sterling. Selepas menerima sebanyak 5000 tempahan. barulah mereka menyedari bahawa harga yang dipamerkan adalah satu kesilapan kerana harga sebenar adalah 329 pound sterling. Kodak enggan melayan tempahan ekoran dari kesilapan yang dilakukan. Mereka mendakwa iklan yang dipamerkan hanyalah merupakan pelawaan tawaran dan mereka sebenarnya telah melakukan satu kesilapan. Pelanggan berkeras menuntut hak mereka. Melalui keputusan yang dibuat, Kodak terpaksa memenuhi kehendak pelanggan kerana apabila pelanggan membuat tempahan, pihak Kodak
telah membuat pengesahan secara automatik melalui e-mel. Maka satu kontrak yang mengikat telah berlaku semasa pengesahan dibuat melalui e-mel. Alasan lain adalah pada masa itu sebenarnya berlaku jualan hebat di seluruh Britain maka adalah mustahil Kodak telah melakukan kesilapan. Pada masa yang sama pelanggan sememangnya menganggap ia adalah jualan murah.
Khilaf yang sama dilakukan oleh pihak Argos di k a n a dalam Kes Argos," pihak Argos telah mengiklankan di dalam laman sesawang mereka sebuah TV Sony pada harga 3.99 pound sterling sedangkan harga sebenar ialah 299 pouizd sterling. Argos enggan memenuhi kehendak pelanggan yang telah membuat tempahan setelah menyedari mereka membuat kesilapan. tetapi mereka terpaksa berbuat dernikian kerana telah terbentuk kontrak di antara Argos dengan pelanggan apabila pihak Argos membuat pengesahan tempahan pelanggan melalui e-me1 secara automatik.
Isu Berkaitan Penguatkuasaan Penerimaan dan Pembatalan e-Kontrak
Zsu Penguatkuasaan Kaedah Penerirnaan dan Kaedah Pernbatalan Pesanan Barangan Melalui atas Talian Perbezaan yang sukar diputuskan adalah mengenai takrif penerimaan dalam kes penghantaran barangan melalui atas talian melalui proses muat turun. Pembeli masih boleh membatalkan pesanan atas talian jika melibatkan barangan yang bukan melalui proses muat turun. Namun, jika melibatkan proses muat turun seperti muzik, maklumat dan perisian, penjual terbuka kepada risiko pembatalan pesanan selepas muat turun dilakukan. Ini bermaksud, pembeli melakukan pembatalan selepas pembeli melakukan muat turun. sedangkan proses memuat turun itu merupakan penerimaan daripada pembeli kepada penawaran yang dibuat oleh penjual. Maka. penjual menanggung risikonya kerana proses muat turun telah pun berlaku.
Zsu Penguatkuasaan Tawaran dan Penerirnaan
Kemajuan dalam cara manusia berkomunikasi, sama ada menerusi pos, teleks, faksirnile dan e-me1 telah menimbulkan pelbagai persoalan mengenai bilakah sesuatu penerimaan itu mula berkuat kuasa dan seterusnya membentuk perjanjian di antara pihak terbabit.
Isu Kaedah Penerimaan Melalui Pos
Sama seperti cadangan, setiap penenmaan perlu dikomunikasikan dan pencadang tahu tentang penenmaan yang telah dibuat oleh penerima. Mengikut kaedah am, suatu penenmaan akan menjadi lengkap apabila penenmaan telah dikomunikasikan kepada pembuat cadangan oleh penerimanya. Apabila penerimaan telah lengkap, maka akan terbentuklah satu kontrak yang sah di sisi undang-undang. Adakah kaedah penerimaan melalui pos seperti yang diperuntukkan dalam seksyen 4(2)(a) Akta Kontrak 1950 digunakan dalam kes- kes di mana penenmaan dihantar melalui komunikasi e l e k t r ~ n i k ' ? ' ~ Pnnsip komunikasi penerimaan lengkap apabila penerimaan telah dikomunikasikan kepada pembuat cadangan oleh penerimanya diputuskan dalam Entores Ltd lwn Miles Far East C ~ r p . ' ~ Dalam kes ini, plaintif membuat tawaran kepada defendan yang berada di Amsterdam. Defendan kemudiannya membuat penerimaan melalui teleks. Plaintif yang menerima teleks berada di London. Pertelingkahan timbul di antara kedua-dua pihak. Mereka kemudiannya berselisih faham mengenai mahkamah yang sepatutnya membicarakan kes tersebut. Mahkamah mengatakan bahawa perlu dilihat di negara manakah kontrak tersebut terbentuk'? Apabila dapat diputuskan tempat kontrak terbentuk, maka ia adalah negara yang sesuai untuk membicarakan kes itu. Mahkamah memutuskan bahawa kontrak terbentuk di London, tempat di mana plaintif menenma jawapan penerimaan daripada defendan. Kaedah am komunikasi penerimaan ini adalah terpakai untuk komunikasi yang boleh dibuat secara serta- merta seperti teleks. telefon, secara lisan dan seumpamanya. Hal ini disebabkan di dalam:
Seksyen 4(2) Akta Kontrak 1950 - Komunikasi penerimaan lengkap;
(i) Terhadap pencadang, bila komunikasi penerimaan itu telah dimasukkan ke dalam perjalanan penginman kepadanya, di mana ianya berada di luar kuasa penerima,
(ii) Terhadap penerima, bila komunikasi penerimaan itu telah sampai kepada pengetahuan pencadang.
Kaedah a m ini dikuatkan lagi dengan keputusan dalam kes Ignatius lwn BeZZ14. Kaedah am dalam pembatalan penerimaan pula berbunyi: Seksyen 5 (2) Akta Kontrak 1950 - Suatu penerimaan boleh dibatalkan
pada bila-bila masa sebelum komunikasi penerimaan itu adalah lengkap terhadap penerima, tetapi tidak selepasnya.
Ini disokong oleh Seksyen 4(3) Akta Kontrak 1950 di mana komunikasi pembatalan lengkap;
(i) Terhadap orang yang membuat pembatalan, ipabila pembatalan itu telah dimasukkan ke dalam perjalanan pengiriman kepada siapa pembatalan itu dibuat, di mana ianya adalah di luar kuasa orang yang membuatnya,
(ii) Terhadap orang kepada siapa ianya dibuat, apabila pembatalan itu sampai kepada pengetahuannya.
Kes Bynle lwn Val7 Tienhovenl' menyokong prinsip ini di mana Lindley J. menyatakan bahawa:
". .
... apabila suatu cadanpan dibuat dan diterima secara surat-menyurat yang dihantar melalui pos, kontrak adalah sempurna terbentuk sebaik sahaja surat penerimaan cadangan itu diposkan, walaupun surat itu tidak sampai ke destinasinya".
Seksyen 4(2)(a) Akta Kontrak 1950 diwujudkan bertujuan memberi kemudahan perdagangan (con7mercial cunverzience) dan seterusnya mencapai kecekapan perniagaan (business eficiencv). Adakah peruntukan dalam kontrak elektronik juga berdasarkan kemudahan perdagangan dan kecekapan perniagaan?
Zsu Kaedah Penerimaan Melalui Teleks
Isu perundangan juga timbul dalam kontrak melalui sistem teleks, di mana komunikasi boleh dibuat secara langsung dan spontan. Persoalan dalam kes Elztol-es Limited Iwn Miles F a r East Corporation l6 adalah
berkenaan dengan saat penerimaan melalui teleks mula berkuat kuasa. Plaintif merupakan sebuah syarikat yang beribu pejabat di London manakala defendan pula adalah sebuah syarikat Amerika yang beribu pejabat di Amsterdam, Belanda. Plaintif telah menawarkan untuk menjual logam kepada defendan melalui teleks dan defendan telah menghantar persetujuannya melalui cara yang sama. Defendan kemudiannya telah melakukan pecah kontrak dan plaintif telah mendakwa bahawa kontrak melalui teleks telah terbentuk di London iaitu tempat di mana penerimaan berkuat kuasa.
Lord Denning berpendapat bahawa teleks adalah kaedah komunikasi secara spontan, maka ia berbeza daripada komunikasi melalui pos atau telegram. Oleh itu, penerimaan melalui teleks mula berkuat kuasa pada saat diterima oleh pihak pembuat tawaran. Mahkamah memutuskan bahawa kontrak di antara plaintif dan defendan telah terbentuk di London kerana penerimaan defendan adalah lengkap dan berkuat kuasa apabila ia tiba ke pengetahuan plaintif.
Manakala House of Lords dalam kes Brinkibon Linzited lwn Stahag Stahl" memutuskan bahawa jika kaedah komunikasi yang digunakan di antara pembuat tawaran dan penerima tawaran itu adalah teleks, kontrak itu terbentuk pada masa &an tempat di mana pesanan teleks itu diterima. Ini bererti. dalam ha1 mana-mana komunikasi yang dilakukan secara langsung dan spontan, penerimaan hanya akan lengkap dan berkuat kuasa apabila diterima oleh pihak yang lain. Contohnya, dalam komunikasi penerimaan melalui telefon, oleh kerana juga adalah sama dengan perbualan yang dilakukan secara bersemuka. maka, apa-apa persetujuan yang diucapkan oleh penerima tawaran hanya akan berkuat kuasa pada saat didengar oleh pembuat tawaran.
Memandangkan komunikasi melalui faksimile dan e-me1 boleh dianggap sebagai komunikasi yang dibuat secara langsung dan spontan (terutamanya jika kedua-dua pengguna komputer itu memberi respon pada masa yang sama), maka. tidak ada sebab mengapa ratio dalam kes Entores ini tidak boleh digunakan. Namun begitu, keputusan kes Entores ini tidak menyelesaikan segala kesamaran di sisi undang- undang berkenaan dengan kedudukan komunikasi melalui mesin teleks, faksimile dan e-me1 kerana tidak pula menyatakan secara spesifik tentang masa penerimaan itu mula lengkap dan berkuat kuasa; adakah memadai jika diterima pada waktu pejabat dan hari bekerja atau mestikah sehingga penerimaan sampai kepada pembuat tawaran; atau ianya perlu dibaca oleh pembuat tawaran.
Salah satu cara untuk mewujudkan ketentuan dalam ha1 ini adalah dengan merujuk kepada kaedah yang terpakai dalam komunikasi secara bersemuka (face to face communication). Dalam penerimaan yang dibuat antam pihak yang bersemuka dan dengan itu komunikasi secara spontan. penerimaan hanya lengkap dan berkuat kuasa apabila didengar oleh pembuat tawaran. Oleh itu, disebabkan komunikasi melalui teleks, faksirnile dan e-me1 (dalam keadaan yang dinyatakan
di atas) boleh dianggap sebagai komunikasi secara spontan, maka. hujah yang sama boleh diutarakan iaitu pesanan penerimaan hendaklah dibaca terlebih dahulu oleh pembuat tawaran sebelum lengkap dan berkuat kuasa untuk membentuk perjanjian.
Walau bagaimanapun, hujah ini jika diterima tidak akan mewujudkan kemudahan perdagangan atau kecekapan perniagaan kepada pihak- pihak yang berurusan dalam hal-ha1 perdagangah. Situasi ini sama dengan penerimaan melalui pos dan telegram, penerima tawaran yang menghantar persetujuan melalui teleks, faksimile dan e-me1 telah pun melakukan segala-galanya untuk mengkomunikasikan penerimaannya dan berasaskan hujah kecekapan perniagaan adalah wajar sekiranya beliau dibenarkan untuk meneruskan urusan perniagaan atas dasar bahawa suatu kontrak telah pun terbentuk. Sebaik sahaja penerimaan telah dihantar, penerima tawaran (dan pembuat tawaran) seharusnya berhak untuk melaksanakan kontrak tersebut.
Pendekatan yang sama dengan kaedah pos ini adalah satu pendekatan yang munasabah kerana pihak-pihak yang terlibat dalam urusan perdagangan perlu mengetahui kedudukan mereka di sisi undang- undang setelah suatu penerimaan itu dihantar. Oleh itu, penerima tawaran tidaklah berada dalam keadaan tertanya-tanya mengenai status kontraknya sehinggalah pembuat tawaran mengesahkan bahawa ia telah menerima notis penerimaan itu.
Berbeza pula dengan kes Tenax Steamship Limited lwn TIze Brimnesl" di mana Mahkamah Rayuan Inggeris bersetuju dengan pendapat hakim bahawa notis yang dihantar melalui mesin teleks berkuat kuasa ketika diterima dalam waktu pejabat, walaupun hanya dibaca kemudiannya. Namun, pendekatan dalam The Brimrzes ini tidak boleh dijadikan sebagai sumber yang meyakinkan (persuasive autlzority) kepada mahkamah-mahkamah tempatan di Malaysia kerana kes itu sebenarnya tidak menyentuh mengenai penerimaan melalui teleks tetapi berkenaan dengan notis pembatalan melalui teleks.
Isu Berkaitan Penguatkuasaan Hak dalam e-Kontrak
Zsu Penguatkuasaan Hak yang Wujud Hasil dari e-Kontrak antara Pihak-Pihak yang Berkontrak
Setelah kontrak selesai dimeterai secara elektronik, persoalan seterusnya yang timbul ialah apakah kesan hak pemilikan (possession)
dan hak milik (ownership) ke atas hak-hak kontraktual yang ada. Siapakah yang boleh menuntut hak-hak tertentu (sama ada barangan atau harta intelek) melebihi pihak yang satu lagi? Berapa kukuhnya tuntutan ke atas hak-hak ini? Bagaimanakah hak-hak ini boleh dipindah milik?
Zsu Penguatkuasaart Hakyang Wujud Hasil dari e-Kontrak terhadap Pihak Ketiga dalam e-Kontrak
Masalah menjah semalun besar jika melibatkan pihak ketiga. Jelasnya, undang-undang substantif yang mewujudkan dan menguatkuasakan hak pemilikan (possession) dan hak milik (ownership) terhadap barangan yang berbeza hams dikaji lebih mendalam. Penjual, pembeli clan plhak ketiga, iaitu mereka yang menyalurkan pembiayaan kewangan tentu sekali ingin tahu dengan pasti apakah hak-hak mereka.
PERTUBUHAN UNCITRAL
771, United Natiolts Commission on International Trade Law (UNCITRAL) menjadi forum utama bagi membangunkan persetujuan bersama mengenai sebarang kemusykilan atau masalah yang timbul hasil dari e-Kontrak. UNCITRAL ditubuhkan pada 17 Disember 1966 oleh General Assembly Resolution 2205 (XXI), dengan tujuan utamanya mengawal selia undang-undang komersil antabangsa. UNCITRAL merupakan pertubuhan yang beribu pejabat di Vienna, Austria. Hal ini membangunkan model perundangan dan dokumen asas untuk memudahkan transaksi komersil antarabangsa.I9 Antaranya ialah The Vielzna Convention on Contracts for the International Sale of Goods, The UNCITRAL Model Law on Internatioltal Credit Transfers, The UNCITRAL Model
Law
on Intenzational Comrnercial Arbitration, dan The UNCITRAL 97 Arbitration Rules."UNCITRAL menegaskan bahawa kontrak tidak boleh dinafikan keesahannya dari sudut undang-undang hanya semata-mata ianya dimasulu secara elektronik2'. Maka UNCITRAL melakukan ini dengan mengharmonikan pelbagai perbezaan undang-undang yang melibatkan 'pelbagai bidang kuasa perundangan. Rangka kerja perunhgan yang telah dicapai melalui LTNCITRAL adalah Konvensyen Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu Mengenai Penggunaan Komunikasi Elektronik Dalam Kontrak Antarabangsa.
Artikel5 dan Artikel12 dari Chapter I , Part One dalam The UNModel Law on Electronic Commerce 1996?? menyatakan bahawa keesahan kontrak yang dibentuk melalui pertukaran pesanan data, e-me1 dan laman web tidak boleh dipertikai. The UN Model Law On Electronic Commerce 1996 (Model Law) ini dihasilkan oleh UNCITRAL2" bertujuan mengiktiraf dan meningkatkan lagi kedudukan undang- undang E-Kontrak dan e-dagang dengan menghapuskan halangan- halangan terhadap perdagangan yang menggunakan e l e k t r ~ n i k . ~ ~ Walau bagaimanapun, Model Law ini tidak mengikat mana-mana pihak kepada e-Kontrak kecuali ianya dimasukkan dalam terma- terma dan syarat-syarat e-Kontrak tersebut. Model Law ini sering dijadikan sumber rujukan bagi mereka yang mernas.uk e-Kontrak. Menunjukkan garis kasar model Law Jadual 1.1.
Jadual 1.1
UN Model Law on Electronic Comrnerce
Part One Chapter 1 Article 1 Article 2 Article 3 Article 4 Chapter 2 Article 5 Article 6 Article 7 Article 8 Article 9 Article 10 Clzapter 3 Article 11 Article 12 Article 13 Article 14 Article 15
Electronic Commerce in General Genera1 Provisions
Sphere of' application Definitions
Interpretation
Variation of agreement
Application of Legal Requiremeuts to Data Messages Legal recognition
of
data messagesWriting Signature Original
Admissibility and evidential weight of data messages Retention of data iilessages
Communicatioiz of Data Messages Fornzulatioil and validity of coiltracts Recognition of parties of data messages Attribution of data messages
Acknowledgement of receipt
Time & place of dispatch and receipt of data messages
Article 16 Actions related to contracts of carriage of goods Article 17 Transport docurilents
KONVENSYEN PERTUBUHAN BANGSA-BANGSA BERSATLT MENGENAI PENGGUNAAN KOMUNIKASI ELEKTRONIK DALAM KONTRAK ANTARABANGSA
Konvensyen ini berdasarkan kepada Resolusi yang dibuat oleh General Assembly pada 9 Disember 2005. Artikel 16 (1) Bab IV. meluaskan pemakaian dan penerimaan Konvensyen dengan membuka tandatangan persetujuan kepada semua negara bermula dari 16 Januari. 2006 sehingga 16 Januari, 2008 di Pusat Induk Pertubuhan Bangsa-bangsa Bersatu di New York.
Artikel 16 (2) yang membenarkan pengesahan, penenmaan dan persetujuan dari semua negara dan Artikel 16 (3) yang membuka ruang untuk menandatangani kepada semua negara menunjukkan sikap sama rata, adil dan tiada diskriminasi dengan membenarkan pihak-pihak yang memasuh e-Kontrak bebas memilih undang- undang dari negara mana yang hendak mereka rujuk. Konvensyen ini mengandungi empat Bab dan 25 Artikel, semuanya digubal bagi memenuhi pelbagai keperluan negara-negara yang berkontrak secara elektronik.
Bab I : Bidang kuasa Pemakaian (Artikel 1 - 3) Bab I1 : Proviso Am (Artikel4 - 7)
Bab I11 : Penggunaan Komunikasi Secara Elektronik Dalam Kontrak Antarabangsa (Artikel8 - 14)
Bab IV : Proviso Akhir (Artikel 15 - 25)
Artikel6 (1) memainkan peranan penting kerana menegaskan bahawa pihak-pihak yang berkontrak harus menyatakan dengan jelas tempat mereka bersetuju untuk menjalankan perniagaan mereka. Jika gaga1 berbuat demikian, maka, Artikel 6 (2) menyatakan bahawa tempat perniagaan (place of business) adalah tempat yang mempunyai hubungan paling rapat dengan kontrak.
PERANAN UNCITRAL DALAM MENGAWAL SELIA KONTRAK ELEKTRONIK
I
Berjayakah UNCITRAL menyelaraskan pertikaian bidang kuasa perundangan dalam kes e-Kontrak? Sehingga ke satu tahap sahaja kerana masih ada beberapa sudut perundangan yang belum dapat
diselesaikan kerana keadaan e-Kontrak yang melibatkan transaksi merentas sempadan. Umpamanya:
(i) kontrak berbentuk peribadi, keluarga atau keperluan rumah tangga [Artikel 2 (l)(a)],?'
(ii) transaksi pertukaran berjadual [Artikel 2 (l)(b)(i)],'6 (iii) transaksi pertukaran wang asing [Artikel 2 (l)(b)(ii)],27 (iv) transaksi sistem clearance a n d settlernelzis yang berkaitan
dengan industri sekuriti atau yang melibatkan surat cara boleh niaga [Artikel 2 (l)(b)(iii)],28
(v) atau lain-lain transaksi industri sekuriti yang melibatkan 'orang tengah' [Artikel 2 ( l ) ( b ) ( i ~ ) ] . ' ~
Transaksi-transaksi di atas adalah terkecuali dari Konvensyen ini. Tiada sebarang alasan yang jelas dan kukuh yang diberi oleh Konvensyen di atas pengecualian in1 kecuali pihak Konvensyen merasakan transaksi-transaksi di atas adalah lebih baik diselesaikan dengan merujuk perundangan lain yang lebih berkaitan [Article 5 (2)13' seperti undang-undang perbankan, undang-undang sekuriti, undang-undang surat cara boleh niaga, dan lain-lain yang berkaitan. Hal ini adalah berdasarkan elemen e-Kontrak yang kerap mencakupi ruang sempadan yang lebih meluas mengikut kapasiti dan dimensi. Kewujudan satu perundangan am bagi merangkumi kesemua permasalahan perundangan yang timbul dari setiap jenis transaksi adalah mustahil. Pelbagai perkaraperlu diambil kiradalampenyelesaian pertikaian yang timbul dalam kes-kes kontrak yang dimasuki secara elektronik. iaitu jenis dan bentuk kontrak, kategori pihak-pihak yang terlibat. jenis barangan yang terlibat. perbezaan masa berkontrak di antara pihak-pihak yang berkontrak dan perbezaan perundangan di antara negara yang terlibat yang kerap kali mewujudkan salah faham. Perkara ini diutarakan oleh Honnold J . I 1
"it is inipossible to make clear and predictable iizterrlatioizal law from the divergent rules qf dozeris ~f donzestic legal systems arzd rules that are built with local idionzs for- which there are rlo equivalerzt terms irz other languages. Harmonizing the applicable rules internationally while assurirzg the rules of otlier States proved to be more challerzging tlzalz the UNCITRAL expected. Not only the private laws have to be hannonised but also has m be speci3ed and te~zded to
ilzdividually for UNCITRAL to fully harmonise legal issues in e-contract. UNCITRAL would have to be a step ahead of the globalisation process or lagged behind. "
Sebagai perrnulaannya, peranan utama UNCITRAL ialah menilai tindak balas undang-undang dari Negara-negara Ahli terhadap komunikasi elektronik dan mendapatkan persetujuan mereka untuk menerima pakai perundangan terbaru kontrak elektronik ke dalarn praktik komersil dan perniagaan. Menghapuskan halangan dari kontrak konvensional merupakan tujuan utama3', demi mengharmonikan isu perundangan yang terlibat dalam kontrak e l e k t r ~ n i k . ~ ~ Pada masa yang sama, UNCITRAL juga turut memberi penekanan kepada isu pembuktian secara elektronik. Prinsip utamanya adalah menghapuskan disknrninasi ke atas penerimaan kontrak elektronik.
UNCITRAL menegaskan bahawa kontrak tidak boleh dinafikan hak dan kesan perundangannya semata-mata kerana berbentuk elektronik. Hal ini ditegaskan dalam Artikel8 ( 1 ) of the UnitedNatlons Resolution adopted by the General Asseinbly on December 9, 2005 dan Artikel 5 of the E-Commerce Model Law. UNCITRAL menegaskan lagi bahawa walaupun terdapat ban yak alasan untuk menafikan keesahannya tetapi t ~ d a k boleh atas alasan 'saluran komunikasinya' sahaja, iaitu secara elektronik. Seterusnya, UNCITRAL mengemukakan isu-isu elektronik yang fungsinya bersamaan dengan perundangan kontrak konvensional, seperti kontrak 'tanpa kertas' dalam kontrak elektronik juga disahkan.
Selain dari itu. kehendak kepada rekod yang disimpan dalam bentuk elektronik juga boleh dijadikan rujukan yang sah.j4 Menurut Winn, & Pullen, (1999)35 skop kontrak elektronik menjadikan UNCITRAL sebagai forum untuk mewujudkan persetujuan bagi mereformasikan undang-undang kontrak demi menerima pakai kontrak yang dimasuki secara elektronik. Hal ini termasuk mengharmonikan isu-isu -
perundangan yang berbeza mengikut bidang kuasa negara-negara pihak yang berkontrak. Secara mudahnya, peranan UNCITRAL diringkaskan kepada tiga iaitu :
(i) Bagi memudahkan transaksi perniagaan antarabangsa merentas sempadan;
(ii) Bagi membentuk persetujuan (consen.sus) ke atas reforrnasi terbaru undang-undang kontrak dan kontrak elektronik; dan
Merujuk kepada kes Kodak, mereka bukan sahaja berdepan dengan prosiding sivil, tetapi juga kesalahan jenayah yang dilakukan di bawah Part 111 o j the Consumer Protection Act 1987 valse or misleadirzg price indication j.
Keseluruhannya. fokus kepada fungsi sahaja tanpa merujuk secara spesifik kepada isu-isu perundangan yang wujud dalam kontrak elektronik diandaikan akan memudahkan penggubalan satu perundangan yang neutral dan lebih adil. Singapura umpamanya, telah membuat anjakan paradigma dengan menggubal El~ctrolzic Transactions Act (ETA) yang komprehensif dalam tahun 1998 (sebelum the Signatures Model Law of 2001) yang mana, inter alia, menggabungkan undang-undang antarabangsa yang terbaik dalam infrastruktur utama dan penguatkuasaan sistem pengesahan elektronik.
Pertembungan sistem perundangan yang banyak dan pelbagai, dalam bahasa yang berbeza membanglutkan rasa keraguan yang amat tinggi dari sudut undang-undang. Sehingga hari ini. cara yang digunakan oleh komuniti perniagaan ialah percantuman satu undang-undang untuk diguna pakai dalam e-Kontrak, seperti yang disarankan oleh UNCITRAL. A ~ n i s s a h ~ ~ berpendapat bahawa ini munghn memjuk kepada. irzter alia, penggunaan kontrak yang telah diselaraskan (standard contracts), atau prinsip dan peraturan undang-undang yang sarna, pilihan undang-undang negara tertentu yang diterima oleh negara yang berkontrak dan pilihan bidang kuasa negara tertentu yang diterima oleh negara yang berkontrak.
Nota Akhir
'
Kontrak yang bukan dimasuki melalui medium elektronik. Contohnya kontrak bersemuka dan kontrak melalui pos.'
Rujuk seksyen 2(a) & 2(b) Akta Kontrak 1950 (Akta 136). International Law Book Services.(2001) l50F Supp. 2d 585 6.D.N.Y .)
(2003) U.S.Dist. LEXIS 6483. (1923) A.C. 445
'
Akta Kontrak 1950. Pindaan 1974. Ibid.(1934) MLJ 96.
(1903) I.L.R. 30 Cal. 539. In (2002) 18 CLSR 280-28 1.
'I 16 Business Ethics (2007): A Eur-opean Retien.. Issue 2.
Lihat Razani bin Ab. Rahim. (1996). Pemakaian seksyen 4(2)(a) Akta Kontrak 1950 dalam era elektronik. Bulerin Ukur. Disember. Akademik Fakulti Kejuruteraan dan Sains Geoinformasi. Jld.7, No. 3. hlm 157-161.
"
13 (1955) 2 QB 327.'"
(1913) 2 FMSLR 115. (1880) 5 CPD 344. '"1955) 2 QB 327. " (1983) 2 AC 34. l 8 (1975) 1 ALL ER 769.l 9 Winn, J. K. & Pullen, M. R. (1999). De.rpatches jiom tlze,fro~zr: Recent skinnishes
along rlze,frontiers of electronic contractirzg l a ~ j .
"' Hill, R. & Walden, I. (1996). T l ~ e draft UNCITRAL rnodel lan. ,for elecrronic conznzerce: Issues and solutiorzs. 13 Computer Law. 18. (Hill, R. & Walden, I. (1996). A list of its projects may be found at UNCITRAL <http://wwu~.uncitral. erg>).
''
Anikel 8 (1) of tlze Llriired Narions Resolurion adopted by tlie General Assernhl!~on Dece~nher 9, 2005 and Anikel 5 oj'the E-Cornnrerce Model Lan,.
?' Rujuk http://w~~w.jus.uio.no/im/un.electronic.commerce.model.law.1996/history. background.htm1
?? Rujuk nota kaki 20.
'
4 Parag, Diwan., & Singh. Dharmbir. (2001). Conipurers nehrlorks & e-cornnzerce.
Golden: Kuala Lumpur. hlm. 1- 30.
"
Konvensyen Penubuhan Bangsa-bangsa Bersatu Mengenai Penggunaan Komunikasi Elektronik Dalam Kontrak Antarabangsa 2005.''
Ibid."
Id. 'K Id.'9 Id. "' Id.
3 1 Lihat artikel Goals of u~z$carion (199-3) - Process and t,alue of rlze un$carion
of conunercial lan~: Lessorzs ,for tlze future drawn froni the past 25 years. 251h UNCITRAL Congress, 11 - 13.. hlm.11.
l2 Gregory, J. D. (2003). The proposed UNCITRAL convention on electronic
Roos Niza Mohd Shariff. (2005, January). Regulatory framework in cyber
crime laws. Proceedings of the fnterrrutiorral Conference on E-Conrnrerce 2005 (ICoEC2005): Recharging for the challengcs ahead. The Summit Hotel. Subang USJ, Selangor. Malaysia. hlm. 194 - 199.
j4 Rujuk nota kalu 32. l5 Rujuk nota kaki 19.
"
The autonamous contract. Reflecting the borderless electronic commercial environment in contracting, International Trade Law Monitor.BIBLIOGRAFI
Akta Kontrak 1950 (Akta 136). Intenzational Law Book Services. Arnissah, R. (2006). The autonomous contract. Reflecting the
borderless electronic commercial eizvirorlmeizt in contractiilg. International Trade Law Monitor.
I
Asosiasi Internet Indonesia. (2008). Mengrtlas kelemaharl unduizg- unduizg ii!formasi dun transaksi elektroizik.
Barendt. E., & Hitchens, L. (2000). Media law cases and nzaterials. Longman-Pearson Education.
Computer Fraud and Abuse Act. (1986).
Creech, K. C. (2000). Electroizic media law a17d regulatioiz (3rd ed). United States of America: Focal Press.
Creech, K. C. (2003). Electronic media law and regulation (4th ed). United States of America: Focal Press.
David, G. (1998). Persorzul jurisdiction on tlze Internet a suive!] of
the cases. Cyberspace Law Institute. Dicapai daripada http:// www.temple.edu
Doug, I. (2001). The Legal weakness of web "tenns and conditions". Cnet News: Dicapai daripada http://www.cnet.news.htm Electronic Communications Privacy Act. (1986).
Eric, S., & Freibrun, Esq. (2004). Electronic Data Interchange (EDI) and the law. Retrieved from http://www.freibrun.com/index.htrnl European Informatics Market (EURIM) (1997). Electronic conzmerce
and the law.
Honnold, J. (1992). Goals of unificatioiz - Process and value
of
the unification of commercial: Lessons .for the fi~trtre draw'n .from tlze past 25 years. 25Ih UNCITRAL Congress. Dicapai daripada http://www.jus.uio.noMolnar, D. (2001). Signing electronic contract. Dicapai daripada http://www.acm.org/
National Conference of Commisioners on UNIFORM State Laws (1999). UNIFORM Electronic Transaction Act.
Netscape Comntunicatio~zs v. Computer Users. Dicapai daripada http://www.cnet.news.htm
Sadler, R. L. (2005). Electronic inedia law. United States of America: Sage Publication.
Salleh Buang, & Nordin, Torji. (1 992). Utzdang -1~ndang kontrak di Malaysia. Central Law Book Corporation.
Sculley, A. B., William, W., Woods. A., & Favier, J. (2000). Towards the electronic contract. United Kingdom: IS1 Publication. UN Model Law on Electronic Commerce. (1996).
Undang-undang Perdagangan Elektronik. (2006).
United Nations Commission on International Trade Law. (UNCITRAL) 1966.
United Nations Convention on the Use of Electronic Communications in International Contracts. G. A. Res. 60121, A/RES/6021 (Nov. 23, 2005).
