Bab 1
Besaran Fisika dan Satuannya
Ayo Uji Pemahaman Anda 1. (13,35 ± 0,05) cm 2. (a) (1,670 ± 0,005) cm
(b) (6,230 ± 0,005) cm
3. (a) 6,5 + 43 x 0,01 = (6,930 ± 0,005) mm (b) 4,0 + 11 x 0,01 = (4,110 ± 0,005) mm 4. (a) 4200 m = 4,2 × 103 m
Bilangan penting = 4,2 Orde besar = 103
(b) 5807,6 m = 5,8076 × 103 m Bilangan penting = 5,8076 Orde besar = 103
(c) 200 300 000 m = 2,003 × 108 m Bilangan penting = 2,003 Orde besar = 108
(d) 0,007 kg = 7 × 10-3 kg Bilangan penting = 0,007 Orde besar = 10-3
(e) 0,006 300 kg = 6,300 × 10-3 kg Bilangan penting = 6,300 Orde besar = 10-3
(f) 0,000 000 54 kg = 5,4 × 10-7 kg Bilangan penting = 5,4
Orde besar = 10-7 5. (a) 4 angka penting
(b) 5 angka penting (c) 2 angka penting (d) 2 angka penting
6. (a) 43,35 (b) 88,0 (c) 0,090 (d) 225
7. (a) 24,286 + 2,343 + 3,21 = 30,24 m
(b) 3,67 x 104 + 2,54 x 103 = 36,7 x 103 + 2,54 x 103 = (36,7 + 2,54) x 103
= 39,2 × 104 g
(c) 297,15 – 13,5 = 283,7 m
(d) 6,35 x 103 – 5665 = (6,35 – 5,665) x 103 = 0,69 × 103 m (e) 0,012 kg + 30 g = 12 g + 30 g = 42 g
8. (a) 2,5 m x 3,14 m = 7,9 m2
2 AP 3 AP 2 AP; (AP = angka penting)
(b) 2,5 m x 4,20 m x 0,305 m = 10,5 x 0,3052 m3 = 3,2 m3 2 AP 3 AP hasil antara dari 2 AP 4 AP 2 AP (c) 323,75 N : 5,0 m2 = 65 N/m2
5 AP 2 AP 2 AP (d) 3 cm 5, 2 cm 15,6 cm
2,10 cm 2,10
× = =7,4 cm = 7,0 cm
9. massa = 2,1 x 25 g = 525 g = 530 g = 5,3 x 102 g 10. suhu rata-rata = 21 21, 2 21,11
3
+ + =21º
11. R1 = 36 Ω ± 5%; R2 = 75 Ω ± 5%;
(a) ∆R1 = 5 36
100× Ω=1,8 Ω
∆R2 = 5 75
100× Ω=3,75 Ω
(b) R1 seri dengan R2; R = R1 + R2 = 36 + 75 = 111 Ω
∆R = ∆R1 + ∆R2 = 1,8 = 3,75 = 5,55
Hambatan total = R ± ∆R = (111 ± 5,55) Ω = (111 ± 6) Ω Ketidakpastian R total = 6 Ω
Persen = 6 100% 5%
111× =
12. L = (90,0 ± 0,1) cm = (90,0 ± 0,1) x 10-2 m
T = (3,00 ± 0,05) s
2
2 2
2
L L 4 L
T 2 ;T 4 ;g
g g T
= π = π = π
Karena L dan T dalam 3 AP, maka ambil π = 3,142 (4 AP)
2
2
g 4 L T
= π
2 2
2
4(3,14) (90,0x10 )
g 3,949
(3,00)
= − = m/s2 (4 AP; hasil antara)
2
2 2
2
4 L g L T
g 4 LT ; 2
T g L T
− ∆
π ∆ ∆
= = π = +
∆g = 0,1x1022 20,05 0,0344 3, 44%
90,0x10 3,00
−
−
+ = =
Sesuai persamaan (1-5), 3,44% dekat dengan 1%, sehingga berhak atas 3 angka penting.
∆g = 3, 44(3,949) 0,1358
100 = m/s2
Jadi, g = (3,949 ± 0,1358) m/s2 = (3,95 ± 0,14) m/s2 dalam 3 AP 13. L= 100,00 cm (sL = 0,04 cm); T= 2,00 s (sT = 0,05 s)
2
2
g 4 L T
= π → g = 4π2LT-2;
2 2
2 2
L T
g s s 0,04 0,05
1 2 2
g L T 100,00 2,00
∆
= × + − × = + − ×
g g
∆ = 0,05000 = 0,05000 × 100% = 5% dekat dengan 1%, sehingga berhak atas 3
angka penting.
g = 4(3,142)2(100,00 cm)(2,005)-2 = 987,2164 cm s-2 = 9,87 m s-2
∆g = 5%(9,87 m s-2) = 0,4935 m s-2 Jadi, g = (9,87 ± 0,49) m s-2
14. (a). 45 000 mg = 45 000 × 10-6 kg = 0,045 kg (b) 200 dm3 = 200 × 10-3 m3 = 0,200 m3 (c) 0,8 g3
cm = (8 × 10-1) ×103 kg3
m = 8 × 102 kg3
m = 800 kg3 m
15. (a) [Luas] = [p][ℓ] = L.L = L2
(b) [p] = [m][v] = [M][L.T-1] = MLT-1 (c) [p] =
2
1 2
2
[F] M.L.T
M L T [A ] L
− − −
= =
(d) [s] =
2
2 2
3
[w ] M.L.T
M L T
[V] L
− − −
= =
16. v = P + Qt + Rt2; [v] = [P] + [Q].T + [R].T2 [P] = [v] = L.T-1 = m s-1
[Q] = [v].T-1 = [L.T-1][T-1] = L.T-2 satuan m s-2 [R] = [v].T-2 = [L.T-1][T-2] = L.T-3 satuan m s-3 17. [p] = [m][v] = [M][L.T-1] = MLT-1
[I] = [F][t] = [MLT-2][T] = MLT-1
[p] = [I]. Jadi, momentum dan impuls adalah besaran vektor yang setara.
18. (a) a = m
F ; LT-2 = M 2;LT 2 L T1 2 M LT
− −
− ≠ ; tidak sama, sehingga persamaan pasti salah (b) v2 = vo2
+ 2as; (L.T-1)2 = (L.T-1)2 + [L.T-2][L]
L2T-2 = L2T-2 + L2T-2 → sama, sehingga persamaan mungkin benar
19.
2 2 2
1 3 2
1 2
2
1 2
m m Fr (M.L.T ).L
F G ;G M L T
r m m M.M
− − −
= = = =
20. perpindahan; s = kax.ty; L = [L.T-2]x .[T]y L1T0 = Lx.T-2x + y Pangkat L: 1 = x; x = 1
Pangkat T: 0 = -2x + y; 0 = -2(1) + y; y = 2 Jadi, persamaannya adalah s = kat2
21. Tekanan hidrostatik;
p = kρxgyhz;
ML-1T-2 = (ML-3)x.(LT-2)y.(L)z M+1L-1T-2 = MxL-3x+y+z.T-2y Pangkat M; +1 = x; x = +1 Pangkat T; -2 = -2y; y = 1
Pangkat L; -1 = -3x + y + z; -1 = -3 + 1 + z; z = 1 Jadi, persamaannya adalah p = kρgh
22.
23.
24.
25. (a)
(b)
(c)
26. (a)
(b)
(c)
27. (a)
(b)
28.
S = F1 – F2 = F1 + (-F2)
|F2| = F2, sehingga S2= F12
+ F22
+ 2F1F2 cos (180 – α) S2= F12
+ F22
- 2F1F2 cos α
S = F +F - 2F F cos α12 22 1 2 (terbukti)
29. Diketahui: A = 5; B = 12; ∠(A, B) = α; cos α = cos 120º = -½ Ralat soal
F1 diganti A F2 diganti B
(a) R = A + B
R2= A2 + B2 + 2AB cos 120º = 52 + 122 + 2(5)(12)(-½) R2= 109
R = √109 Arah β
o
B R
sin =sin 60
β ; sin β =
12 1 3
2 0,9954 109
= → β = 84,5º (b) S = A - B
S2= A2 + B2 + 2AB cos 60º = 52 + 122 + 2(5)(12)(½) R2= 229
R = √229 Arah γ
o
B S
sin =sin 120
γ ; sin γ =
12 1 3
2 0,68674 229
= → β = 43,4º
(c) T = B - A
T2= A2 + B2 + 2AB cos 60º = 52 + 122 + 2(5)(12)(½) R2= 229
R = √229 Arah x
o
B T
sin x =sin 120 ; sin x =
5 1 3
2 0,2861 229
= → x = 16,6º Jadi, arah = 120 + 16,6º = 136,6º terhadap A
30. (a) 2 m + 8 m ≥ 10 benar, sehingga mobil mungkin dapat kembali ke titik awal keberangkatan.
(b) 5 m + 14 m ≥ 20 m salah, sehingga mobil tidak mungkin dapat kembali ke titik awal keberangkatan.
(c) 10 m + 10 m ≥ 10 m benar, sehingga mobil mungkin dapat kembali ke titik awal keberangkatannya.
(d) 150 m + 250 m ≥ 450 m salah, sehingga mobil tidak mungkin dapat kembali ke titik awal berangkatnya.
31. s = 8 m arah 143° terhadap sumbu X+ (arah mendatar) sx = 8 cos 143° = 8(-cos 37°) = 8(-0,8) = -6,4 m sy = 8 cos 143° = 8(sin 37°) = 8(0,6) = 4,8 m 32. (a) A = 32+42 =5cm; tan α = y
x
A 4
A =3(Kuadran I) → α = 53,13º (b) F =
(
−40 3)
2+ −( 40)2 =80 N; tan α = yx
F 40
F 40 3
= −
− (Kuadran III) → α = (180 + 30)° = 210º
(c) B = 122+ −( 13)2 = 313 m; tan α = y
x
B 13
B 12
=− (Kuadran IV)
→ α = -47,29 (d) P = ( 20)− 2+202 =20 2N; tan α = y
x
P 20 P = 20
− (Kuadran II) → α = (180 – 45)º = 135º 33. F1x = +5 N; F1y = 0; F2x = +3 N; F2y = 6 N
Fx = 5 + 3 = 8 N; Fy = 0 + 6 = 6 N F = 82+62 =10N
Arah tan α = y
x
F 6
F =8(Kuadran I); α = 37º 34.
F1 = 100 N; α1 = 90º F2 = 120 N; α2 = 0º F3 = 50 N; α1 = 143º Ralat soal
Orang ketiga menarik ke arah 53º barat dari selatan dengan gaya 50 N.
F1x = 0 N; F1y = 100 N F2x = 120 N; F2y = 0
F3x = 50 cos 143º = 50 (-cos 37º) = 50(-0,8) = -40 N F2y = 50 sin 143º = 50 (sin 37º) = 50(0,6) = 30 N Fx = 0 + 120 – 40 = 80 N; Fy = 100 + 0 + 30 = 130 N F = 802+1302 =10 64 169+ =10 233 N
Arah tan α = y
x
F 130
F = 80 (Kuadran I); α = 1,02º
Uji Kompetensi Bab 1 I. Pilihan Ganda
1. Besaran pokok: panjang, massa, waktu, kuat arus listrik, suhu, jumlah zat, intensitas cahaya.
Jawab C
2. 1 m3 = 1000 dm3 = 1000 L Jawab C
3. 500 cc = 500 cm3 = 500 × 10-6 m3 = 5 × 10-4 m3 Jawab D
4. 2,47 × 102 km = 2,47 × 102(103 m) = 2,47 × 105 m Jawab E
5. 1 bulan = 30 hari = 30(24 jam) = 720(3 600 s) = 72(36)103 s = 2592 × 103
≈ 2,6 × 106 s Jawab A
6. Jarak = 20 000 tahun cahaya; 1 tahun = 365 hari Jarak = [(2 × 104)(365)(24)(3 600) s] 3 × 108 m/s
= (1,89 × 106) 1011 km ≈ 2 × 1017 km Jawab B
7. Ek = ½mv2 → kg(m/s)2 = kgm2s-2 Jawab A
8. Dimensi momentum, p = mv = MLT-1 Dimensi gaya, F = MLT-2
Dimensi daya, P F.s
(
M LT 2)
( )Lt T
−
= = = ML2T-3 Jawab C
9. Dimensi daya, ML2T-3 (cara sama dengan nomor 8) Jawab D
10. Dimensi momentum, MLT-1 (cara sama dengan nomor 8) Jawab C
11. mt =kpxρyA ;z MT =
(
M L T−1 −2) (
x M L−3) ( )
y L2 zM1T-1L0 = Mx + yT-2xL-x – 3y + 2z
Pangkat T; -1 = -2x; x = ½
Pangkat M; 1 = x + y; 1 = ½ + y; y = ½
Pangkat L; 0 = -x – 3y+ 2z; 0 = -½ - 1½ + 2z; z = 1 Jawab B
12. sudah jelas Jawab E 13. x = xo ± ∆x
xo = (0,2 + 5 × 0,01) cm = (0,2 + 0,05) cm = 0,25 cm x = xo ± ∆x = (0,250 ± 0,005) cm
Jawab D
14. mikrometer sekrup, ∆x = ½ × 0,01 mm = 0,005 mm x = 5,5 mm + (37 x 0,01 mm) = 5,87 mm
∆x relatif = 0,005x100%
5,87 = 0,085%
Jawab A
15. 0,07060 m memiliki 4 angka penting
Jawab C
16. Luas = 12,61 x 5,2 m2 = 65,572 m2 = 66 m2 (2 AP) Jawab E
17. R1 = 400 ± 1%; ∆R1 = 1%(400) = 4 Ω R2 = 600 ± 1%; ∆R2 = 1%(600) = 6 Ω R3 = 100 ± 0,5%; ∆R3 = 0,5%(100) = 0,5 Ω Rx = 1 2
3
R R
R ; ∆Rx = …..?
Rx = 400(600) 2400
100 = Ω
Rx = R1R2R3-1
; x 1 2 3
x 1 2 3
R
R R R
R R R R
∆
∆ =∆ +∆ +
x
x
R 1% 1% 0,5% 2, 5%
R
∆ = + + = ; ∆Rx = 2,5%(2400 Ω) = 60 Ω
Jawab B
18. Nilai benar g ≈ 9,80 m/s2
Murid D menghasilkan pengukuran berulang yang baik yang berarti tepat (presisi), tetapi nilainya jauh dari nilai benar, g = 9,80 m/s2 (berarti tidak teliti atau tidak akurat)
Jawab D
19. T= 5,00 s (sT = 0,10 s); L= 100,0 cm (sL = 3,0 cm) T = 2 L;g 4 LT2 2
g
π = π −
2 2
2 2
L T
g s s 0,10 3,0
1 2 2 0,05 5%
g L T 5,00 100,0
∆
= × + − × = + × = =
Jawab E 20. F = q q1 2 12
4 r
πε
sumbu tegak F dan sumbu mendatar r-2 tan θ = q q1 2
4πε , dari grafik tan θ = ( )
( )
2
1100 500
1 3
(r )− 400 200
∆ = − =
∆ −
Jadi, 3 = q q1 2
4πε ;
( )( )
( )
6 6
12 10
1 2 62,6x10 106, 2x10
q q 177x10 1,8x10
12 12 3,14
− −
− −
ε = = = =
π
Jawab C 21. D + A + B = C
Jawab B
F3x = 50 cos 143º = 50 (-cos 37º) = 50(-0,8) = -40 N F2y = 50 sin 143º = 50 (sin 37º) = 50(0,6) = 30 N 22. F → Fx = F cos θ; Fy = F sin θ
P = 10 N → Px = 0; Py = -10 Rx = F cos θ
Ry = F sin θ – 10
Diketahui R = 20 N arah OA atau α = 0º, artinya Rx = R = 20 N dan Ry = 0 Jadi, F sin θ – 10 = 0; F sin θ = 10
F cos θ = 20 F sin 10 1 F cos 20 2
θ = =
θ ; tan ½
Jadi, sin θ = 1 1 5 5=5 Jawab C
23. A = 40; B = 20; θ = 60º → cos 60º = ½
|A – B| = A +B - 2A B cos 2 2 40 +20 - 2(40)(20)2 2 1 2
θ =
= 20 2 +1 - 22 2 =20 3
Jawab B
24. P = D; ∠(P, Q) = 90º
tan α = Q 1; 45o P= α =
tan β = Q 1; 45o P
− = β =
∠(P + Q, P - Q) = α + β = 45º + 45º = 90º Jawab D
25. Diketahui: P dan Q dengan P = Q = x. Misal ∠(P, Q) = θ 1 2
2
− = + P Q
P Q ;
2 2
2 2
P Q 2PQ cos 2 P Q 2PQ cos 2
+ − θ
+ + θ =
2 2 2 2
2 2 2
x x 2x cos 2
x x 2x cos 2
+ − θ=
+ + θ ;
( )
( )
2
2
2x 1 cos 2 1 2x 1 cos 4 2
− θ + θ = = 1 + cos θ = 2 – 2 cos θ; 3 cos θ = 1; cos θ = 1
3 Jawab A
26. 60 + 120 + 180 ≥ 240; 360 ≥ 240. Jadi, mungkin Jawab C
27. Diketahui: 1 petak = 1 N
F1x = 6; F1y = 0; F2x = 2; F2y = 6 Fx = 6 + 2 = 8; Fy = 0 + 6 = 6
2 2 2 2
x y
F= F +F = 8 +6 =10N Jawab C
28.
Diketahui A = 8 km; C = 6 km R = A + C; R = ……?
Ax = 0; Ay = -8; Cx = 6 cos 30º = 3√3; Cy = 6 sin 30º = 3
Rx = 0 + 3√3 = 3√3; Ry = -8 + 3 = -5
( )
2 ( )22 2
x y
R= R +R = 3 3 + -5 = 27+25=2 13km Jawab C
29.
R = F1 + F2 + F3 F1x = -2; F1y = 7 F2x = -6; F2y = 8 F3x = 3; F3y = -3 Rx = -5; Ry = 12
( )2
2 2 2
x y
R= R +R = −5 +12 =13 N Jawab D
30. Diketahui:
F1 = 20 N; 0º; F1x = 20; F1y = 0 F2 = 20√3 N; 90º; F2x = 0; F2y = 20√3 F3 = 30 N; 60º; F3x = 15; F3y = 15√3 Fx = 20 + 0 + 15 = 35;
Fy = 0 + 20√3 + 15√3 = 35√3 Besar
( )2
( )
22 2
x y
F= F +F = 35 + 35 3 =70 N Arah
tan θ = y
x
F 35 3
F = 35 = 3→ θ = 60º Jawab B
II. Esai
Tingkat 1 Pengaplikasikan Skill A. Pengukuran
1. L = x + ∆x = (11,45 ± 0,05) cm 2. L = x + ∆x = (1,680 + 0,005) cm 3. mikrometer sekrup; ∆x = 0,005 mm
(a) 3,5 mm lebih 45 × 0,01 mm = 0,45 mm
Jadi, L = (3,5 + 0,45) mm ± 0,005 mm = (3,950 ± 0,005) mm (b) 1,5 mm lebih 17 × 0,01 = 0,17 mm
Jadi, L = (1,5 + 0,17) mm ± 0,005 mm = (1,670 ± 0,005) mm (c) 5 mm lebih 40 × 0,01 = 0,40 mm
Jadi, L = (5 + 0,40) mm ± 0,005 mm = (5,400 ± 0,005) mm 4. 11, 38 11,28 11,32 11, 42 11, 30
x 11,34
5
+ + + +
= =
( )
22
i i
x
N x x
s 1
N N 1
Σ − Σ
= − ; N = 5; N – 1 = 4
2 2 2 2 2 2
xi 11,38 11, 28 11, 32 11, 42 11,30 642,992
Σ = + + + + =
( )
Σxi 2 =(11, 38 11, 28 11, 32 11, 42 11, 30+ + + + )2=3214,89Jadi, ( )
x
5 642,992 3214,89
s 1 0,0265
5 4
= − =
sx 0,0265
100% 100% 0, 2%
x × = 11, 34 × =
0,2% dekat dengan 0,1%, sehingga berhak atas 4 angka penting.
Hasil diameter = x± sx = (11,34 ± 0,03) mm
5. Hasil pengukuran selang waktu dari 20 kali ayunan adalah 20T = 40,0; 40,1; 39,8; 39,8; 39,9
T = 2,000; 2,005; 1,990; 1,990; 1,995 Ti 9,980
T 1,996
5 5
=Σ = =
2 2 2 2 2 2
Ti 2,000 2,005 1,990 1,990 1,995 19,9203
Σ = + + + + =
( )
ΣTi 2=(2,000 2,005 1,990 1,990 1,995+ + + + ) (2 = 9,980)2( )
2 ( ) ( )22
i i
T
N T T 5 19,9203 9,980
1 1
s 0,003317
N N 1 5 4
Σ − Σ −
= = =
− sT 0,003317
100% 100% 0,17%
T × = 1,996 × =
0,17% dekat dengan 0,1%, sehingga berhak atas 4 angka penting.
Jadi, periode bandul T = T± sT = (1,996 ± 0,003) detik
6. Temannya ragu karena dua nol dalam 500 g tidak terdefinisi dengan jelas, apakah termasuk angka penting atau bukan. Untuk mengatasi masalah ini, maka harus ditulis dengan menggunakan notasi ilmiah.
500 g = 5,00 × 102 g berarti 3 angka penting 500 g = 5,0 × 102 g berarti 2 angka penting 500 g = 5 × 102 g berarti 1 angka penting 7. (a) 125,97 g + 8,15 g = 134,12 g
(b) 112,6 m + 8,005 m + 13,48 m = 134,085 m = 134,1 m (c) 78,05 cm2 – 32,046 cm2 = 46,004 cm2 = 46,00 cm2 (d) 1,6 kg + 23 kg – 0,005 kg = 24,595 kg = 25 kg (e) 14,0 cm × 5,2 cm = 72,80 cm2 = 73 cm2
(f) 0,1682 m × 8,2 m = 1,379 m2 = 1,4 m2 (g) 54, 5 J 78,75 79
1, 2 s = = J/s (h) 180 N 35 m 1050N.m
6 s s
× = =1000 N m/s = 1 × 103 N m/s
(i)
( )
3
1
7, 500 10 kg 5,0 10 m 5,0 m 4 m
× =
× × × 0,075 × 102 kg/m3
= 0,1 × 102 kg/m3 = 1 × 101 kg/m3 8. (a) (2,46 + 5,4) × 103 g = 7,86 × 103 g = 7,9 ×103 g
(b) (5,80 × 109) + (3,20 × 109) = (5,80 + 0,320) × 109 = 6,12 × 109 s (c) (5,87 × 10-6) + (2,83 × 10-6) = 3,04 × 10-6 m
(d) (8,12 × 107) + (6,30 × 106) = (8,12 – 0,630) × 107 = 7,49 × 107 g (e) (5,60 × 10-7 m) : (2,8 × 10-12 s) = 2,0 × 105 m/s
(f) (9,2 × 10-4 km)(1,5 × 10-3 km) = 13,8 × 10-7 km2 = 1,4 × 10-6 km2
9. 90 lembar = 1,35 cm; tebal kertas = 1 1, 35
90× cm = 0,015 cm = 1,50 × 10-2 m 10. Sisi persegi, a = 15,300 cm
Keliling persegi = 4a = 4(15,300 cm) = 61,200 cm Luas persegi = a2 = (15,300 cm)2 = 234,09 cm2 11. ρ = m 4,500 10 g2 3 3
V 7,0 10 cm
= × =
× 0,64 × 101 g/cm3 = 6,4 g/cm3
12. massa air dalam tangki = 51,7 kg – 3,66 kg = 48,04 kg = 48,0 kg 13. siswa yang hasil pengukuran panjangnya 63,58 cm
Data: 63,65 cm; 63,64 cn; 63,66 cm; 63,66 cm Li 63,65 63,64 63,66 63,66
L 63,65
N 4
Σ + + +
= = = cm
14. (a) ∆t = ½(0,5) = 0,25ºC
(b) t = 100ºC sehingga t 0,25 100% 0, 25%
t 100
∆ = × =
(c) ketelitian = 100% - 0,25% = 99,75%
15. ∆t = ½(0,1) 0,05 sekon
(a) ketelitian 96% berarti kesalahan relatif t 100% 4%
∆ ×t = Jadi, 0,05 100 4
t × = ; t = 1,25 s (b) t 100% 1%
∆ ×t = (dari 100% - 99% = 1%) 0,05 100%
t 1%
× = ; t = 5,00 s
16. Ketelitian 99% berarti kesalahan relatif d 100% 1%
∆ ×d = d kira-kira 25 mm → ∆d × 100 = 25 mm; ∆d = 0,25 mm mistar, ∆L = 0,5 cm = 5 mm
jangka sorong, ∆L = 0,5 mm
Jadi, jelas mistar mauoun jangka sorong tidak dapat digunakan untuk mengukur tebal papan.
17. R1 = (28,4 ± 0,1); R2 = (4,25 ± 0,01); R3 = (56,605 ± 0,001); R4 = (90,75 ± 0,01) Empat resistor tersebut dirangkai secara seri
Ditanya: Rtotal berikut ketidakpastiannya = ….?
R = R1 + R2 + R3 + R4 = 180,005 Ω N = 4, N - 1 = 3
∆R = ∆R1 + ∆R2 + ∆R3 + ∆R4 = 0,121 Ω R 0,121
100% 0,07%
R 180,005
∆ = × = dekat dengan 1%, sehingga berhak atas 4 angka penting.
Rtotal = R + ∆R = (180,0 ± 0,121) Ω 18. Bola, diameter, d = (10,00 ± 0,05) mm
(a) V = 4
3πr3 = 4 3π(d
2)3 = 1
6πd3; d = diameter
V d 0,05
3 3 0,0150
V d 10,00
∆ ∆
= = = =
1,5%
(b) Ketidakpastian relatif 1,5% dekat dengan 1% sehingga berhak atas 3 angka penting.
(c) V = 1
6(3,142)(10,00)3 = 523,7 mm3
∆V = 0,0150V = 0,0150(523,7) = 7,855 mm3 Jadi, V = (524 ± 8) mm3
dalam 3 angka penting 19. T 2 m
= π k ; T = (0,0825 ± 0,0025) s; m = (15,02 ± 0,05) kg (a)
2 2
2
2
4 m 4 m
T ;k
k T
π π
= =
k m T
k m 2. T
k 0,05 0,0025
2. 0,0639 6, 39% 6, 4%
k 15,02 0,0825
∆ =∆ + ∆
→∆ = + = = =
(b) k k
∆ = 6,4% dekat dengan 10%, sehingga berhak atas 2 angka penting.
2 2 2 2
k= π4 mT− =4(3,14) (15,02)(0,0825)− =87032N/m
∆k = 6,4%k = 6,4%(87032) = 5570 N/m Jadi, k = (87032 ± 5570) N/m
= (87000 ± 5600) N/m
= (8,7 ± 0,6) × 104 N/m dalam 2 angka penting.
20. R = 10 Ω; L1 = 60,52 cm; L2 = 39,49 cm; sL = 0,08 cm x = 1
2
L R
L , dengan R dianggap konstanta.
2 2 2 2
L L 3
1 2
s s
x 0,08 0,08
1 1 2, 4 10
x L L 60,52 39, 49
−
∆
= × + − × = + = ×
x 3
2, 4 10 x
∆ = × − × 100% = 0,24% dekat dengan 0,1% sehingga berhak atas 4 angka penting.
x = 60, 52(10
39, 49 Ω) = 15,33 Ω
∆x = 2,4 × 10-3(15,33) = 0,037 Ω
Jadi, x = (15,33 ± 0,04) Ω dalam 4 angka penting.
B. Besaran dan Satuan
21. x → meter (m); t → sekon (s); v dalam m/s; a dalam m/s2 (a)
2 2
v (m / s) 2
m / s
x = m =
(b) x m 2 s2 s
a = m / s = = (c) ½at2 = ½ 2( )2
m s m
s =
22. (a) 5,2 ton = 5,2 × 103 kg = 5200 kg (b) 150 mg = 150 × 10-6 kg = 1,5 ×10-4 kg (c) 2500 g = 2500 × 10-3 k = 2,5 kg (d) 0,5 hm2 = 0,5 × 104 m2 = 5 × 103 m2 (e) 400 cm2 = 400 × 10-4 m2 = 4 × 10-2 m2
(f) 24 000 mm2 = 24 000 × 10-6 m2 = 2,4 × 10-2 m2 (g) 5000 dm3 = 5000 × 10-3 m3 = 5 m3
(h) 7500 cm3 = 7500 × 10-6 m3 = 7,5 × 10-3 m3
23. (a) 13,6 g/cm3 = 13,6
3
3
6 3
10 kg
13,6 10 10 m
−
−
= ×
kg/m3
(b) 0,5 g/cm3 = 0,5 × 103 kg/m3 = 500 kg/m3 (c) 90 km/jam = 90 1000 m 25
3600 s
=
m/s
(d) 135 km/jam = 135 5 m 37, 5 18 s
=
m/s
(e) 0,08 N/cm2 = 0,08 1 N4 2 800 10− m
=
N/m2
(f) 700 N/cm2 = 700 1 N4 2 7 106 10− m
= ×
N/m2
(g) 700 N cm = 700(1 N × 10-2 m) = 7 N m
(h) 1 kW jam = 1(1000 W)(3600 s) = 3,6 × 106 Ws 24. (a) 1 tahun = 1(365)(24)(3600) s = 3,15 × 107 s
(b) lama =
23 A 16
7
6, 2 10 molekul
N 1,97 10
v molekul 3,15 10 s
1 s 1 tahun
= × = ×
×
tahun ≈ 2 × 1016 tahun
25. (a) [Ep] = [massa][percepatan][tinggi]
= M(LT-2)(L) = ML2T-2
(b) [Daya] = [gaya][ jarak]
(
M LT 2)
( )L 2 3M L T
[w aktu] T
−
= = −
(c) [Ek] = ½[massa][kelajuan]2 = M(LT-1)2 = ML2T-2 (d) [momen inersia] = [massa][jarak]2 = M(L)2 = ML2 26. v = Pt + Qt2 +Rt3; LT-1 = [P]T + [Q]T2 + [R]T3
[P] =
1
LT 2
T LT
− = − satuan m s-2
[Q] =
1 3 2
LT LT
T
− = − satuan m s-3
[R] =
1 4 3
LT LT
T
− = − satuan m s-4
27. (a)
3
3 1
[volume] L [menit] T L T
= = −
(b) [perpindahan] L2 2 [percepatan] =LT− =T
(c) [gaya][volume]=
(
M LT−2)( )
L3 =M L T4 −2(d) [massa jenis][kelajuan]2=
(
M L−3)(
LT−1)
2=M L T−1 −2 28. Dimensi T = [T]T = 2 g
π L → [T] ….
1 2 2
LT 1
;T T L
− −
≠
(salah)
T = 2 L
π g → [T] ….
1 2 2
L ;T T LT−
=
(benar)
Jadi, rumus yang benar adalah T = 2 L π g . 29. Dimensi vo = LT-1
(a) vo 2g
= h → (LT-1) …
1 2 2
1 1
LT ;LT T
L
− − −
≠
(salah)
(b) vo 2h
= g → (LT-1) …
1
2 1
2
L ;LT T
LT
−
−
≠
(salah)
(c) vo = 2gh→ (LT-1) …
(
LT (L )−2)
12;LT−1≠LT−1 (benar)Jadi, rumus yang benar adalah vo= 2gh. 30. T = 2 m
π k → T2 =
2 2
2
4 m 4 m
k ;k T
π = π
2
2 2
[m] M
[k] M T
[T] T
= = = −
31. (i)
(ii)
(a) (b)
(c) (d)
(e) (f)
32. (a) C + B = A, karena vektor A yang menutup (b) Ralat soal: vektor diberi nama
G + D + E = F, karena vektor F yang menuturp.
(c) L + M + N + P = Q, sebab Q yang menutup.
(d)
Mulai dari A memutar searah dengan jarum, lalu kembali ke titik A W + V – U + T + S + X = 0
U = W + V + T + S + X
33. (a) Ax = 20 cos 37º = 20(0,8) = 16 m; Ay = 20 sin 37º = 20(0,6) = 12 m (b) Bx = 30 cos 60º = 15 m; By = 30 sin 60º = 15√3 m
(c) Cx = 40 cos 150º = 40(-½√3 ) = -20√3 m; Cy = 40 sin 150º = 40(0,5) = 20 m (d) Dx = 10 cos 217º = 10 cos (180 + 37) = 10(-cos 37º) = 10(-0,8) = -8 m
Dy = 10 sin 217º = 10 (-sin 37º) = 10(-0,6) = -6 m (e) Ex = 50 cos (-45º) = 50(½√2) = 25√2 m
Ey = 50 sin (-45º) = 50(-½√2) = -25√2 m
(f) Fx = 36 cos (330º) = 36 cos (360 - 30) = 36 cos 30º = 36(½√3) = 18√3 m Fy = 36 sin (330º) = 36(-sin 30º) = 36(-½) = -18 m
34.
(a) ∠(C, D) = θ = 120º; cos θ = cos 120º = -½ Besar
R = C + D
R = 4 +52 2 2(4)(5)( 1) 21
+ −2 =
Arah
C R 4 21
sin sin D sin sin 60 4 1 3
2 3 2 sin 2
21 21 7
= → =
α α
α = = =
→ α = 49º
Arah terhadap sumbu X+, yaitu θR = 270 – α = 270 – 49 = 221º (b) S = C – D; ∠(C, -D) = 60º;
S = 4 +52 2 2(4)(5)( )1 61
+ 2 = m
( )
( )
o
s s
o
s s
C R 4 61
sin sin 180 60 sin 1 3 2 2 3
sin 26
61
= → =
α − α
α = → α =
Arah θs = 90º + αs = 90 + 26 = 116º (c) T = D + C
Dengan cara yang sama dengan (a) dan (b): T = √61 m; θs = 296,33º 35. A = 3 m; B = 4 m
R = A + B; besar dan arah R
(a) α = 0º → R = A + B = 7 m, arah θ = 0º (b) α = ∠(A, B) = 60º; cos α = cos 60° = ½
R = A +B2 2+2A Bcosα
R = 3 +42 2 2(3)(4)( )1 37
+ 2 =
o
o
4 1 3
B R sin Bsin 4sin 60 2 35
sin sin R 37 37
α
= → θ = = = → θ =
θ α
(c) Dengan cara yang sama, R = 5 m; θ = 53º (d) Dengan cara yang sama, R = √13 m; θ = 74º (e) Dengan cara yang sama, R = -1 m; θ = 180º 36. B = 2A; |A + B| = ½√6|A - B|; cos θ = ….?
2 2
A +B +2A Bcosα = ½√6 A +B2 2−2A Bcosα
2 2
A +4A +2A (2A )cosα= 64
(
A +4A2 2−4A cos2 α)
( ) ( )
2 3 2
A 5 + 4 cos A 5 - 4 cos 2
10 8 cos 15 12 cos
θ = θ
+ θ = − θ
20 cos θ = 5; cos θ = ¼
37. Misalnya dua vektor tersebut adalah A dan B, maka A = B = 5 m; θ = …?
(a) R = 5√3 m R = A + B
2 2 2
R =A +B +2A Bcosα
25(3) = 52 + 52 + 2(5)(5) cos α;
cos α = 75 50 1 50 2
− = → α = 60º
(b) R = 5 m, dengan cara yang sama, α = 120°
(c) R = 3√10 m, dengan cara yang sama, α = 37°
(d) R = 5√2 m, dengan cara yang sama, α = 90°
38. R = P + Q, S = P – Q, Buktikan bahwa R2 + S2 = 2(P2 + Q2) Misalkan
P = Px, Py
Q = Qx, Qy
Rx = Px + Qx; Ry = Py + Qy; Sx = Sx - Sx; Sy = Sy - Sy
R2 + S2 = (Rx2
+ Ry2
) + (Sx2
+ Sy2
)
= (Px + Qx)2 + (Py + Qy)2 + (Px - Qx)2 + (Py – Qy)2 = (Px2
+ Qx2
+ 2PxQx) + (Py2
+ Qy2
+ 2PyQy) + (Px2
+ Qx2
- 2PxQy) + (Py2
+ Qy2
- 2PyQy) = (Px2
+ Py2
) + (Qx2
+ Qy2
) + (Px2
+ Py2
) + (Qx2
+ Qy2
) = P2 + Q2 + P2 + Q2
R2 + S2 = 2(P2 + Q2) terbukti
39. Misal, ketiga vektor yang besarnya 3 N itu adalah A, B, dan C. Jadi, A = B = C = 3 N. R = A + B + C
(a) R terbesar, jika A, B, dan C searah, sehingga Rmaks = 3 + 3 + 3 = 9 N
(b) Nilai terkecil, Rmin = 0, yaitu jika ∠(A, B) =∠(B, C) = ∠(C, A) = 120º
(c) R = 3, jika dua vektor dan vektor ketiga berlawanan arah
40. A = 30 N; B = 40 N; R = A + B (a) Rmaks = 30 + 40 = 70 N (b) Rmin = 40 - 30 = 10 N
(c) (i) 30 N + 5 N ≥ 40 N, salah → tidak dapat seimbang
(ii) 30 N + 10 N ≥ 40 N, benar → dapat seimbang (iii) 30 N + 30 N ≥ 40 N, benar → dapat seimbang (iv) 30 N + 40 N ≥ 50 N, benar → dapat seimbang (v) 30 N + 40 N ≥ 70 N, benar → dapat seimbang (vi) 30 N + 40 N ≥ 75 N, salah → tidak dapat seimbang 41. (a) Besar, A = A + A2x 2y = −6 + 82 2 =10m
Arah, tan θ = y
x
A 8
A = 6
− (Kuadran II) θ = (180 – 53) = 127°
(b) Dengan cara yang sama, B = 10 m; θ = 330°
(c) Dengan cara yang sama, C = 16 m; θ = 60°
(d) Dengan cara yang sama, D = 6√2 m; θ = 225°
42. Lihat gambar di soal;
Ax = -12 m; Ay = 0
Bx = 18 cos 37° = 18(0,8) = 14,4 m; By = 18 sin 37° = 18(0,6) = 10,8 m (a) R = A + B; Rx = -12 + 14,4 = 2,4 m; Ry = 0 + 10,8 = 10,8 m
Besar, R = R + R2x 2y = ( ) (2, 4 + 10,82 )2 =1, 2 85m Arah, tan α = 10,8
2, 4 (Kuadran I)→ α = 77,5°
(b) S = A - B; Sx = -12 - 14,4 = -26,4 m; Sy = 0 - 10,8 = -10,8 m Besar, S = S + Sx2 2y = −( 26, 4 + -10,8) (2 )2 =1, 2 565m Arah, tan α = 10,8
26, 4
−
− (Kuadran III)→ α = (180 + 22,2)° = 202,2º 43. Harus menggunakan metode vektor komponen
(a) A = 8 N; ∠A = 90° → Ax = 0; Ay = -8 B = 10 N; ∠B = 0° → Bx = 10; By = 0
C = 20 N; ∠C = 53° → Cx = 20 cos 53° = 12 N; Cy = 20 sin 53° = 16 N R = A + B + C
Rx = 0 + 10 + 12 = 22 N; Ry = -8 + 0 + 16 = 8 N R = R + R2x 2y = ( ) ( )22 + 82 2 =2 137N
tan θR = 8
22(Kuadran I)→ θR = 20°
(b) Dengan cara yang sama (a)
A = 18 N; ∠A = 0° → Ax = 18 N; Ay = 0 B = 30 N; ∠B = 143° atau 37° (Kuadran II) → Bx = -30 cos 37° = -(30)(0,8) = -24 N;
By = 30 sin 37° = (30)(0,6) = 18 N
C = 24 N; ∠C = 270° → Cx = 0; Cy = -24 N Rx = 18 + -24 + 0 = -6 N
Ry = 0 + 18 + -24 = -6 N
R = R + Rx2 2y = −( ) ( )6 + -62 2 =6 2N tan θR = 6
6
−
− (Kuadran III)→ θR = (180 + 45)° = 225°
(c) A = 7 N; ∠A = 180° → Ax = -7 N; Ay = 0 B = 18 N; ∠B = 60° → Bx = 7 cos 60° = 7
2N; By = 7 sin 60° = 7 3 2 N C = 7 N; ∠A = -60° → Cx = 7 cos (-60°) = 7
2N; Cy = 7 sin (-60°) = -7 3 2 N Rx = -7 + 7
2 + 7 2 = 0 Ry = 0 + 7 3
2 + -7 3 2 = 0 R = 0
(d) Dengan cara yang sama pada (a), (b), dan (c), R = 80√3 N; θR = 0º 44.
Ax = 40 cos 60° = 20 km; Ay = 40 sin 60º = 20√3 km Bx = 10 km; By = 0
Cx = 0; Cy = -10√3 km Rx = 20 + 10 + 0 = 30 km
Ry = 20√3 + 0 - 10√3 = 10√3 km
R = R + R2x 2y = ( )30 + 10 32
( )
2 =20 3 kmtan θR = 10 3 3
3 = 3 (Kuadran I)→ θR = 30°
45.
R = A + B + C + D Ax = 100 m; Ay = 0
Bx = 120 cos 60º = 60 km; By = 120 sin 60° = 60√3 m Cx = 100 cos 120° = -50 m; Cy = 100 sin 120° = 50√3 m Dx = -60 cos 60° = -30 m; Dy = -60 sin 60° = -30√3 m Rx = 100 + 60 + (-50) + (-30) = 80 km
Ry = 0 + 60√3 + 50√3 + (-30√3) = 80√3 m Besar, R = R + R2x 2y = ( )80 + 80 32
( )
2 =160 mArah, tan θR = 80 3
80 (Kuadran I)→ θR = 60°
Tingkat II Soal Tantangan
46. t = 1 tahun = 3,15 x 107 s (baca jawaban nomor 24) 1 tahun cahaya = (3,15 x 107 s)(kecepatan cahaya)
= (3,15 x 107 s)( 3 x 108 m/s) = 9,45 x 1015 m
Jarak Gomeisa = 250 tahun cahaya
= 250(9,45 x 1015)(10-3 km)
= 2362,5 x 1012 km
= 2,36 x 1012 km
47. R = 6,38 x 106 m sehingga ambil π = 3,142 V = 4 R3 4(3,142)(6, 38 10 )6 3
3π =3 × = 1087 x 1018 m3
= 1,09 x 1021 m3
48. 1 kmol = 6 x 1026 atom; massa 1 atom karbon = 2,0 × 10-26 kg Massa 5 mol atom karbon = (5 mol) 12,0 kg
1 kmol =60 x 10-3
= 6,0 x 10-2 kg (dalam 2 angka penting) 49. vL = GxMyRz; [G] = 2
(
2)( )
2 1 3 22 2
M LT L
N m M L T
kg M
−
− −
= =
LT-1 = (M-1L3T-2)xMyLz M0L1T-1 = M-x + yL3x + zT-2x Pangkat T → -1 = -2x → x = ½
Pangkat M → 0 = -x + y → 0 = -½ + y → y = ½ Pangkat L → 1 = 3x + z; 1 = 3
2 + z; z = -½ Persamaannya yaitu vL = G½M½R-½ = (GMR-1)½ vL = k GM
R
50. µ = massa M M L1 panjang L
= = − ; panjang kawat, L F = gaya tegang = MLT-2; Periode, To
To = kµxLyFz
T = (ML-1)xLy(MLT-2)z M0L0T1 = Mx + zL-x + y + zT-2z Pangkat T → 1 = -2z → z = -½
Pangkat M → 0 = x + z → 0 = x - ½ → x = ½ Pangkat L → 0 = -x + y + z; 0 = -½ + y - ½; y = 1 Persamaan periode, To = kµ½L1F-½ → To = kL
F µ
51. v = kpxρy; [v] = LT-1; [p] = 1
2
2 2
F M LT
M L T
A L
− −
= = − ; [ρ] =m M3 M L3
V L
= = −
LT-1 = (ML-1T-2)x(ML-3)y M0L1T-1 = Mx + yL-x – 3yT-2x Pangkat T → -1= -2x → x = ½ Pangkat M → 0 = ½ + y → y = -½
Persamaannya adalah v = kp½ρ-½ → v = k p ρ 52. Lihat gambar di soal
Dx = 0; Dy = 3;
Cx = 3 cos 30º = 3(½√3) = 3 3
2 ; Cy = 3 sin 30º = 3 2 (a) R = 2C + D
Rx = 2Cx + Dx = 3√3 + 0 = 3√3 Ry = 2Cy + Dy = 3 + 3 = 6
( )
2 ( )22 2
x y
R= R +R = 3 3 + 6 =3 7m (Kunci jawaban diralat)
Arah tan θ = y
x
R 6 2
R =3 3 = 3→ θ = 49º
(b) S = 2C – D
Sx = 2Cx - Dx = 3√3 - 0 = 3√3 Sy = 2Cy - Dy = 3 - 3 = 0 Besar
S = S +S2x 2y =
( )
3 3 2+0=3 3Arah, tan θ = y
x
S 0
S =3 3→ θ = 0°
(c) T = C + 2D
Tx = Cx + 2Dx = 3 3
2 - 0 = 3 3 2 Ty = Cy + 2Dy = 3
2 + 6 = 15 2
2 2
2 2
x y
3 15
T T +T 3 + 3 7
2 2
= = =
(kunci jawaban diganti)
Arah, tan θ = y
x
15
T 2 5
T 3 3 3
2
= = → θ = 71°
(d) U = C – 2D
Ux = Cx - 2Dx = 3 3
2 - 0 = 3 3 2 Uy = Cy - 2Dy = 3
2 - 6 = -9 2
2 2
2 2
x y
3 9
U U +U 3 + 3 3
2 2
= = − =
Arah, tan θ = y
x
9
U 2 3 1
U 3 3 3 3
2
− − −
= = = (Kuadran IV) θ = -60°
53. R = P + Q; 2R = P + 2Q; 2R = P - Q Bukti, ∠(P, Q) = ∠(P, 2Q) = α R = P + Q
2 2 2
R =P +Q +2PQ cos α………(1) 2R = P + 2Q
( )2R 2=P + 2Q2 ( )2+2P 2Q cos ( ) α
2 2 2
4R =P + 4Q +4PQ cos α………..(2) Eliminasi persamaan (1) dan (2)
2 2 2
4R =P + 4Q +4PQ cos α (dikalikan 1) → 4R2=P + 4Q +4PQ cos 2 2 α
2 2 2
R =P +Q +2PQ cos α (dikalikan 2) → 2R2=2P +2Q +4PQ cos 2 2 α
2R2 = -P2 + 2Q2 ………(3) 2R = P – Q
( )2R 2=P + Q2 ( )2- 2PQ cos α
2 2 2
4R =P + Q - 2PQ cos α……….(4) Eliminasi antara persamaan (4) dan (1)
2 2 2
4R =P + Q - 2PQ cos α
2 2 2
R =P +Q + 2PQ cos α
2 2 2
5R =2P + 2Q ……….(5) Eliminasi antara persamaan (5) dan (3)
2 2 2
5R =2P + 2Q 2R2 = -P2 + 2Q2
2 2
3R =3P R = P
Substitusi ke persamaan (3)
2R2 = -P2 + 2Q2 ; 2R2 = -R2 + 2Q2; 3R2 = 2Q2; Q = R 3 2
Jadi, P : Q : R = R : R 3
2 : R = 1 : 3
2: 1 = √2 : √3 : √2 (ralat kunci jawaban) 54. Ambil sudut terhadap sumbu X+
A = 100∠A = 0° → Ax = 100; Ay = 0 B = 300∠B = -90° → Bx = 0; By = -300
C = 150∠C = (180 + 30)° → Cx = -150 cos 30° = -75√3;
Cy = -150 sin 30° = -75
-
+
-
D = 200 ∠D = (180 – 60)° → Dx = -200 cos 60° = -100; Ay = +200 sin 60° = 100√3 Resultan
R = A + B + C + D
S = -R dengan S adalah perpindahan kelima yang mengembalikan ke titik berangkatnya.
Rx = 100 + 0 - 75√3 – 100 = -75√3
Ry = 0 - 300 - 75 + 100√3 = -375 + 100√3
( ) (
2)
22 2 2
x y
R= R +R = −75 3 + -375+100 3 = 16(875) ( 201,8)+ − =240 m S = R = 240 m
Sx = -Rx = 75√3;
Sy = -Ry = 375 - 100√3 Arah, tan θ = y
x
S 375 100 3
S 75 3
= − → θ = 57°
55. Ambil sudut terhadap sumbu X+ sebagai acuan
A = 6 N∠A = 60° → Ax = 6 cos 60° = 3 N; Ay = 6 sin 60° = 3√3 N B = 3 N∠B = -θ → Bx = 3 cos θ; By = -3 sin θ
C = 4 N∠C = -90° → Cx = 0; Cy = -4 N D = 7 N∠D = 180° → Dx = -7 N; Dy = 0 (a) R = A + B + C + D; θR = 180º; sin θ = ….?
Rx = 3 + 3 cos θ + 0 + (-7) = -4 + 3 cos θ Ry = 3√3 – 3 sin θ - 4 + 0 = 3√3 – 4 – 3 sin θ
Jadi, 3√3 – 4 – 3 sin θ = 0; sin θ = 3 3 4 3 4
3− = −3(ralat kunci jawaban) (b) R = ….?
Di sini θ telah ditetapkan sebagai sudut lancip, sehingga cos θ = +
2
2 4
1 sin 1 3 0,917
3
− θ = − − =
Rx = -4 + 3(0,917) = -1,25
Resultan R = |Rx| = 1,25 N (ralat kunci jawaban)