• Tidak ada hasil yang ditemukan

Bahasa dan Komunikasi

N/A
N/A
Faridah Nazir

Academic year: 2024

Membagikan " Bahasa dan Komunikasi"

Copied!
24
0
0

Teks penuh

(1)

BAHASA DAN

KOMUNIKASI

(2)

BAHASA SUATU SISTEM KOMUNIKASI YANG MENGGUNAKAN SUARA, YANG

BERHUBUNGAN SATU SAMA LAIN

BERDASARKAN SESUATU PERATURAN, SEHINGGA MEMPUNYAI ERTI

BLOOMFIELD: BAHASA SEBAGAI SISTEM LAMBANG BERUPA BUNYI-BUNYI YANG BERSIFAT SEWENANG-WENANG (ARBTRARI)

YANG DIGUNAKAN OLEH ANGGOTA MASYARAKAT UNTUK SALING

BERHUBUNGAN/INTERAKSI

BAHASA?

(3)

DAPAT DIFAHAMI OLEH SEMUA ORANG YANG BERTUTUR DALAM BAHASA ITU SEBAGAI SISTEM, BAHASA MEMILIKI

PERATURAN YANG SALING

BERGANTUNG ANTARA SATU SAMA LAIN

BUNYI YANG DIKELUARKAN DARIPADA MULUT MEMILIKI STRUKTUR DAN MAKNA TERTENTU

BAHASA JUGA MEMILIKI STRUKTUR UNSUR YANG BOLEH DIANALISIS

SECARA TERPISAH

(4)

BAHASA BUKAN SATU-SATUNYA SARANA KOMUNIKASI

SISTEM KOMUNIKASI LAIN:

1. PARA BAHASA (PARA LANGUAGE): SUATU SISTEM BUNYI YANG MENYERTAI BAHASA 2. BAHASA TUBUH: SISTEM GERAKAN TUBUH

YANG DIGUNAKAN UNTUK MENYAMPAIKAN MESEJ

Penelitian lintas budaya membuktikan banyak kesamaan di dunia mengenai ekspresi muka atau wajah dan gerakan tubuh dalam satu makna

Namun ada juga yang spesifik

(5)

BAGAIMANA BAHASA MUNCUL?

SEBUAH TEORI MENYATAKAN BAHAWA BAHASA MANUSIA DIMULAI SEBAGAI SISTEM GERAKAN TUBUH

PELBAGAI FAKTOR PERSEKITARAN, BERSAMA DENGAN PERUBAHAN BIOLOGIS MANUSIA

GERAKAN MULUT JUGA MEMAINKAN PERANAN PENTING DALAM PERUBAHAN TERSEBUT

(6)

BAHASA MERUPAKAN SALAH SATU UNSUR KEBUDAYAAN UNIVERSAL

DIMILIKI OLEH SELURUH MASYARAKAT DI SELURUH DUNIA

MALINOWSKI URUTAN PERTAMA UNSUR KEBUDAYAAN

BAHASA MERUPAKAN UNSUR YANG TERLEBIH DAHULU ADA DALAM KEBUDAYAAN MANUSIA

(7)

KAJIAN AWAL ANTROPOLOGI

TERHADAP BAHASA

TERFOKUS PADA PERKEMBANGAN, PENYEBARAN DAN

TERJADINYA ANEKA BAHASA YANG DIUCAPKAN MANUSIA

DI SELURUH DUNIA

ETNOLINGUISTIK/

ANTROPOLOGI LINGUISTIK

(8)

MENGIDENTIFIKASI KATA-KATA, PELUKISAN TENTANG CIRI DAN TATA

BAHASA SUKU BANGSA ETNOLINGUISTIK

MELIPUTI SUSUNAN SISTEM FONETIK, FONOLOGI, SINTAKS

DAN SEMANTIK YANG

MELAHIRKAN KARANGAN TATA BAHASA MASYARAKAT

MENGHASILKAN LEKSIKOGRAFI/V

OCABULARY

LEKSIKOSTATISTIK BIDANG PERBANDINGAN BAHASA

BOLEH DIGUNAKAN UNTUK MENELUSURI ASAL USUL DAN PENYEBARAN ETNIK

(9)

BIDANG ETNOLINGUISTIK ANTARA LAIN JUGA MENGKAJI:

• CIRI PENTING BAHASA YANG DIPAKAI SUKU BANGSA

• VARIASI GEOGRAFIS, BERKAIT PERBEDAAN KHUSUS ANTAR WILAYAH: DIALEK/LOGAT

• VARIASI LAPISAN SOSIAL, BERKAIT KONSEP STRATIFIKASI SOSIAL YANG BERPENGARUH PADA PENGGUNAAN BAHASA

• LUAS DAN BATASAN PENYEBARAN

(10)

HIPOTESIS SAPIR DAN WHORF

A. PERBEZAAN ANTARA BAHASA-BAHASA JAUH LEBIH BESAR DARI PADA SEKADAR MASALAH KOMUNIKASI

B. PERBEZAAN ITU BERKAITAN DENGAN PERBEZAAN DASAR DALAM PANDANGAN DUNIA

CONTOH:

Orang eskimo menggunakan 20 kata untuk menyebut wujud salju yang berlainan, sementara orang inggris hanya mengenal beberapa kata

Sebaliknya orang Inggeris menyebut kuda dengan beberapa variasi, sedangkan orang eskimo tidak mengenalnya

(11)

VARIASI TATA BAHASA DAN KOSA KATA BERKAITAN DENGAN KONSEP RUANG DAN WAKTU

MASA PRA SEJARAH KOMUNIKASI DENGAN

BAHASA TUBUH

NON

VERBAL SOCIETY MANUSIA

MENGENAL TULISAN

EXOCOMATIC MEMORY (DI LUAR BADAN)

TITIK, GARIS, SKETSA, BATU, PAHATAN DINDING, GAMBAR, DLL

MASA KINI

4 JENIS BUDAYA KOMUNIKASI: LISAN, TULISAN, CETAK DAN ELEKTRONIK

(12)

BUDAYA TULIS MEMILIKI KEUNTUNGAN DIBANDING BUDAYA LISAN (ALO LILIWERI, 2003: 148):

1. DAPAT MENGUMPULKAN KESATUAN INGATAN 2. MEMBERI SIFAT PERMANEN DARI PERNYATAAN

VERBAL SEHINGGA MELINTASI RUANG & WAKTU

3. DAPAT DIGUNAKAN UNTUK KOMUNIKASI BERJARAK 4. MEMPERSATUKAN KOMUNITI DALAM SATU BANGSA

DAN ANTARA BANGSA DALAM SATU KERAJAAN 5. MEMBANGUN SEJARAH MANUSIA DALAM KURUN

WAKTU TERTENTU LEWAT PENULISAN SEJARAH 6. MENYUSUN MITOS KE DALAM OBJEK SEJARAH

(13)

7. ANALISIS ATAS KERAGUAN MASA LALU SEBAIK MUNGKIN

8. SECARA SISTEMATIK MENCIPTAKAN AHLI URUSAN KEMANUSIAAN

9. INFORMASI DAPAT DIKUMPULKAN UNTUK GENERASI MENDATANG

10. MEMPERKAYA DAN MEMPERKUAT KOMUNIKASI TATAP MUKA

11. MEMPERKUAT HUBUNGAN ANTARA PEMBICARA DENGAN AUDIENS

12. MEMUNGKINKAN RASIONAL YANG LEBIH TINGGI

(14)

BAHASA MASYARAKAT MULTIKULTUR

(TERDIRI DARI BERBAGAI KELOMPOK ETNIK)

MENURUT OHOIWUTUN (1997) ADA 4 VARIABEL UNTUK MENJELASKAN BAHASA DALAM

MASYARAKAT MULTIKULTUR:

A. HETEROGENITAS VS HOMOGENITAS B. BILINGUAL ATAU MULTILINGUAL

C. CAMPUR KODE DAN ALIH KODE D. INTERFERENSI (TERJADI PROSES

PUNGUTAN/SERAPAN BAHASA)

(15)

KERAGAMAN BAHASA INDONESIA:

1. Indonesia merupakan syurga bagi keanekaragaman bahasa

2. Tidak ada data pasti/tepat jumlah bahasa di Indonesia 3. Tidak ada data pasti jumlah penutur bahasa tertentu 4. Tidak ada peta yang memastikan di daerah mana

bahasa dituturkan

5. Persebaran bahasa pelbagai suku bangsa di Indonesia tidak sama

6. Semakin ke timur semakin besar jumlah bahasa yg digunakan. Papua -/+ ada 250 bahasa daerah

7. Sebagian besar masyarakat Indonesia merupakan pengguna dua bahasa, iaitu bahasa etnis yang

merupakan bahasa ibu dan bahasa Indonesia sebagai bahasa formal

(16)

VARIASI BAHASA BERDASARKAN PENUTURNYA:

1. Idiolek: variasi bhs yg bersifat perorangan, berhub dg warna suara, pilihan kata, gaya bicara, susunan kal.

2. Dialek: perbedaan bentuk dari satu bahasa yg menjadi ciri dari daerah atau kelas sosial tertentu dan yg masih besar persamaannya, shg masih saling memahami

3. Kronolek: variasi bahasa yg digunakan oleh kelompok

sosial pd masa tertentu. Variasi bahasa th 50-an berbeda dg bahasa th 90-an

4. Sosiolek: variasi bahasa yg berhubungan dengan status, golongan dan kelas sosial penuturnya. Misal, bhs anak muda / remaja berbeda dg bahasa golongan tua

(17)

MARTIN JOOS (1967): 5 VARIASI BAHASA MENURUT TINGKAT KEHORMATANNYA:

1. Ragam baku: variasi bahasa yg paling formal,

digunakan dalam situasi khidmat dan upacara resmi 2. Ragam rasmi: digunakan dalam acara-acara resmi,

rapat atau buku teks ilmiah

3. Laras Bahasa: digunakan dalam pembicaraan yang berorientasi pada hasil produksi. Ragam ini paling operasional

4. Ragam santai: digunakan dalam situasi tidak resmi, untuk berbincang santai dengan teman atau keluarga 5. Ragam akrab: digunakan oleh penutur yang sudah

akrab.

(18)

GAYA BAHASA JAWA

DITANDAI OLEH:

SISTEM INI MENYANGKUT PERBEDAAN

KEDUDUKAN, PANGKAT, UMUR, DAN TINGKAT KEAKRABAN

1. SUATU SISTEM TINGKATAN YANG RUMIT

GAYA BAHASA TERDIRI DARI NGOKO, KRAMA MADYA DAN KRAMA INGGIL.

ADA ENAM GAYA LAIN YANG TERBENTUK DARI KOMBINASI KETIGA GAYA DASAR TSB

(19)

SELAIN TINGKATAN DI ATAS, DALAM BAHASA JAWA JUGA DIGUNAKAN:

• TEMBUNG KASAR (DIGUNAKAN SAAT MARAH ATAU PENGHINAAN)

• BAHASA KEDHATON ATAU BAHASA BAGONGAN (DIGUNAKAN DALAM

PEMBICARAAN RESMI DI DALAM KRATON SURAKARTA DAN YOGYAKARTA

SISTEM TINGKATAN INI DALAM

PERKEMBANGANNYA MENGALAMI DINAMIKA

(20)

ANALISIS

LINGUISTIK UNSUR PENYEBAB GAYA

BAHASA JAWA ADA 2 KATEGORI

• PERBEZAAN MORFOLOGI YANG DISEBABKAN

PENGGUNAAN AWALAN DAN AKHIRAN YANG LAIN PIRA – PINTEN

DINA – DINTEN

PANGAPURA - PANGAPUNTEN

• PERBEDAAN SINTAKSIS KARENA PENGGUNAAN SINONIM YANG LAIN, PARTIKEL YANG LAIN, KATA GANTI ORANG YANG LAIN, ATAU PENUNJUK YANG LAIN

(21)

2. VARIASI GEOGRAFIS, BERKAIT PERBEDAAN KHUSUS ANTAR WILAYAH: DIALEK/LOGHAT DAN JUGA PERBEDAAN PENGGUNAAN ISTILAH/KATA

KHUSUS

TH. PIGEAUT MENYATAKAN BAHAWA SUNGAI YANG DAHULU MERUPAKAN SARANA LALU LINTAS MEMILIKI PERSAMAAN IDIOM, DAN MENUNJUKKAN PERBEZAAN IDIOM YANG DIGUNAKAN PENDUDUK DI ALIRAN SUNGAI YANG LAIN

(22)

3. LUAS DAN BATASAN PENYEBARAN

1. BAHASA JAWA UTAMANYA DIGUNAKAN DAN TERSEBAR DI HAMPIR SELURUH WILAYAH P.

JAWA BAGIAN TENGAH DAN TIMUR

2. DIGUNAKAN SECARA TERSEBAR DI SELURUH WILAYAH TANAH AIR

3. DIGUNAKAN OLEH KETURUNAN ETNIS JAWA DI BEBERAPA TEMPAT DI LUAR NEGERI

(23)

ERTI SEBUAH NAMA DAN IDENTITI BUDAYA

NAMA INDIVIDU DAPAT MENUNJUKKAN ASAL ATAU PENGARUH BUDAYA

KELIHATAN DALAM MASYARAKAT

ADA KECENDERUNGAN MASYARAKAT MENGGABUNGKAN NAMA TEMPATAN DAN

NAMA GLOBAL

(24)

PEMBERIAN NAMA DIPENGARUHI BEBERAPA FAKTOR ANTARA LAIN:

A. JANTINA

B. STRATIFIKASI SOSIAL C. URUTAN KELAHIRAN

D. DIAMBIL BERDASARKAN WAKTU (HARI,

PASARAN, BULAN) YANG DIANGGAP PENTING DAN BERMAKNA

E. BERTEPATAN DENGAN PERISTIWA PENTING F. BERKAITAN DENGAN KEINGINAN DAN

HARAPAN PADA ANAK

Referensi

Dokumen terkait

Komunikasi nonverbal ialah menyampaikan arti (pesan) yang meliputi ketidakhadiran symbol-simbol suara atau perwujudan suara.Salah satu komunikasi non verbal ialah

Sistem komunikasi antara aplikasi tampilan PC Master Control laboratorium bahasa menggunakan Microsof Visual Basic 2010 dengan mikrokontroler bisa dilakukan dengan

Penelitian ini mempunyai tujuan : Pertama, terbentuknya prototipe pola intonasi prosodi untuk kalimat pertanyaan pada sistem pensintesa suara dalam bahasa Indonesia

Bahasa kial adalah bahasa yang menggunakan gerakan tangan atau tubuh sebagai isyarat atau bisa suatu perbuatan, gerakan tersebut mempunyai arti pesan dalam konteks

Komunikasi visual adalah berkomunikasi menggunakan bahasa visual, dimana unsur dasar bahasa visual (yang menjadi kekuatan utama dalam penyampaian pesan) adalah segala sesuatu yang

Komunikasi visual merupakan komunikasi yang menggunakan bahasa visual dimana unsur dasar bahasa visualnya adalah segala sesuatu yang dapat dilihat dan dapat dipakai untuk

Bahasa sebagai sarana komunikasi mempunyaii fungsi utama bahasa adalah bahwa komunikasi ialah penyampaian pesan atau makna oleh seseorang kepada orang

Realisasi sistem komunikasi data diuji dengan menggunakan metode pengiriman sample data teks, gambar dan suara dengan jarak berbeda melalui aplikasi smartphone,