ELECTROACOUSTIC TEMPATAN

MENGKAJ] TEKNIK EXTENDED VOCAL DAN MEMPERKENALKAN BAHASA SANSKRIT SEBAGAI

MEDIUM BARU DALAM INDUSTRI MUZIK ELECTROACOUSTIC TEMPATAN

Kartik Kumar Selvarajoo

Sarjana Muda Seni Gunaan dengan Kepujian (Muzik)

2008

MENGKAJI TEKNIK EXTENDED VOCAL DAN MEMPERKENALKAN BAHASA SANSKRIT SEBAGAI MEDIUM BARU DALAM INDUSTRI MUZIK

ELECTROA COUSTIC TEM PAT AN

KaJ1ik Kumar Selvarajoo

Projek ini merupakan salah satu keperluan untuk ljazah Sarjana Muda Seni Gunaan dengan Kepujian

(Muzik)

Fakulti Seni Gunaan dan Kreatif UNIVERSITI MALAYSIA SARAWAK

2008

•

UNIVERSITI MALAYSIA SARA WAK

BORANG PENGESAHAN STATUS TESIS/LAPORAN

ruDUL: Mengkaji Teknik Extellded Vocal dan Memperkenalkan Bahasa Sanskrit sebagai Medium Baru dalam lndustri Muzik Electroacollstic Tempatan

SESI PENGAJIAN: 200512006

Saya KARTIK KUMARSELVARAJOO

mengaku membenarkan tesisl Laporan

*

ini disimpan di Pusat Khidmat Maklumat Akademik, Universiti Malaysia Sarawak dengan syarat-syarat kegunaan sepet1i bcrikut

I. Tesisl Laporan adalah hakmilik Universiti Malaysia Sarawak

2. Pusat Khidmat Maklumat Akademik, Universiti Malaysia Sarawak dibenarkan membuat salinan untuk tujuan pengajian sahaja

3. Pusat Khidmat Maklumat Akademik, Universiti Malaysia Sarawak dibenarkan membuat pengdigitan untuk membangunkan Pangkalan Data Kandungan Tempatan 4. Pusat Khidmat Maklumat Akademik, Universiti Malaysia Sarawak dibenarkan

membuat salinan tesisl laporan ini sebagai bahan pertukaran antara institusi pengaj ian t inggi

5. *sila tandakan

IS"i

c=J

^SUUT (mengandungi maklumat yang berdarjah keselamatan atau kepentingan seperti termaktub di dalam AKTA RAHSIA 1972)

c=J

^TERHAD (mengandungi maklumat Terhad yang telah ditentukan oleh Organisasilbadan di mana penyelidikan dijalankan)

c::Ll

TIDAK TERHAD

k ""H k."w.(

Tandatangan Penulis Tandatangan Penyelia

Tarikh P. /O?/ 0 ~ ^Tarikh:

Alamat Telap:

140, Jalan 5, Taman Sri Pagoh.

84600 Pagoh, Muar, Johor

Catatan: * Tesisl Laporan dimaksudkan sebagal lesls bagi Ijazah Doktor Falsafah, ^Safjana Muda

* Jika Tesis/ Laporan SUUT atau TERHAD, sila lampirkan sural daripada pihak berkuasa/

organisasi berkenaan dengan menyatakan sekah sebab dan lempoh le SIS/ laporan In) perlu dikeJaskan sebagai SUUT alau TERHAD

II

Projek bertajuk 'Mengkaji teknik extended vocal dan memperkenalkan bahasa Sanskrit sebagai medium baru daJam industri muzik electroacoustic ternpatan' telah disediakan oleh Kartik Kumar SeJvarajoo dan telah diserahkan kcpada Fakulti Seni Gunaan dan Kreatif sebagai memenuhi syarat untuk Ijazah Sarjana Muda Seni Gunaan dengan Kepujian dalam program Muzik.

Diterima untuk diperiksa oleh:

Dr. Hasnizam Abdul Wahid Tarikh:

III

PENGAKUAN

Penulis mengakui bahawa tidak terdapat bahagian penyelidikan, dihasilkan at au dilaporkan dalam tesis ini yang telah digunakan sebagai bahan sokongan untuk suatu ijazah atau kelulusan samada kepada universiti ini atau institusi pengajian tinggi lain.

(KARTIK KUMAR SELVARAJOO) No Matrik: 14254

IV

ABSTRAK

Mantras Of Future adalah sebuah karya electroacoustic yang menerokai bahasa

Sanskrit yang digunakan dalam agama Hindu. Projek ini turut mengkaji dan mengeksploitasi fahaman dan penggunaan bunyi khususnya dari sudut meditasi.

v

ABSTRACT

Mantras offuture is an exploration of old Sanskrit language used in Hinduism.

The project invesligates and explores the notion of Sound-domain particularly from meditation point ofview.

VI

lSI KANDUNGAN

Halaman Taj uk

Borang Pengesahan Status Tesis/Laporan Pengesahan dan Tandatangan Penyelia Pengakuan Pelajar

Abstrak Abstract lsi kandungan

I. BAB 1 PENGENALAN PROJEK PENYELIDIKAN

J.l Pengenalan 1.2 Matlamat Kajian 1.3 ObjektifKajian

14

Skop Kajian

1.5 Permasalahan Kajian 1.6 Kepentingan Kajian 1.7 Kaj ian Literatur

2. BAB 2 METODOLOGI PENYELIDIKAN

2.1 Sumber Primer 2.1.1 Rakaman

2.1 la Rakaman Mantera 2.L1b Rakaman Loceng 2.12 Soal Selid ik

2.2 Sumber Sekunder 2.3 Analisa Kandungan

24

Penyelidikan Studio 2.5 Peralatan Kajian

2.5.1

Perakam Digital Audio Tape (DAT DA-PJ Taskam)

2.5.2

Kaset DA T (Sony)

Vll

11 111 IV

V VI VII

4 5 5 5 6 6

9 9 9 9 II 1 1

\I 12 12 12 12

2.5.3 Mikrofon Condenser (LO-Z Audio-Teclmica AT 897) J2 2.5.4 Mikrofon Instrument (Audio Technica ATM 25) 12

2.5.5 Headphone (Roland) 12

3. BAB 3 ANALISA DATA 13

4. BAB 4 PERBINCANGAN

4.1 Rakaman 23

4.2 Graphical Score 30

4.3 Konsert Mantras Of Future 33

4.4 Karya Pemasangan 35

5. BAB 5 RUMUSAN, CADANGAN DAN KESIMPlJLAN

5.1 Cadangan 37

5.2 Rumusan Dan Kesimpulan 37

BIBLIOGRAFI

LAMPIRAN A Poster Konsert Mantras Of Future 41

LAMPIRAN B Konsert Mantras a/Future 45 49 LAMPIRAN C Karya Pemasangan Minggu CIPTA

Borang Kaji Selidik

40

42

Panel Akhir CIPTA 43

Label Cakera Padat (CD) Mal1lras Of Future 44

Vlll

BAB 1

PENGENALAN PROJEK PENYELlDIKAN

J.1 Pengenalan

The singing voice is th e oldest and most variable of musical instruments. Bv combining music, lyrics, and expression, the voice is able lU affer;! us in ways (hat no other instnllnent can. As listeners, we are innately drawn

10 the sound of the human voice, and when presenl il is almosl always the focal point of a musical piece. But the acoustic .flexibility of the voice in intimating words, shaping phrases, and conveying emotion also makes it the most difficult instrument to model computationally.

(Kim, 2003 3)

Menurut sejarah, suara merupakan kaedah yang berleluasa dan mudah dalam penghasilan muzik (Kamien, 2004). Suara merupakan peralatan muzik yang terawal dan ia merupakan bahan yang dikurniakan secara semulajadi. Pada zaman purba, suara manusia juga digunakan untuk upacara keagamaan. Menurut Kamien (2004), drama yang terdapat pada zaman Greek menggunakan suara untuk menjampi malah kitab suci injil ada menyatakan Nabi Moses, Miriam dan lsralities menyanyi bagi tujuan pemujaan.

Fakta ini sekaJigus memberi bukti bahawa suara merupakan medium yang terawal untuk manusia sebelum kewujudan peralatan muzik yang lain.

Suara yang digabungkan dengan muzik, perkataan dan luahan lebih mampu mempengaruhi perasaan berbanding peralatan muzik yang lain serta menyumbang secara ketara dalam komposisi (Kim, 2003). Boleh dikatakan peralatan-peralatan muzik diwujudkan untuk mengiringi suara atau nyanyian pada zaman dahulu. Peranan suara dalam setiap komposisi merupakan aspek utama. Lirik lagu yang disokong oleh muzik yang menarik menjadi suatu jentera mekanisme penyampaian mesej kepada pendengar (Khairuddin, 2002).

Pada zaman dahulu, suara manusia digunakan secara meluas dalam upacara keagamaan seperti pemujaan dan hiburan (drama). Muzik yang berasaskan suara dalam kebanyakkan genre pad a pelbagai zaman, digunakan oleh budaya-budaya yang terdapat di dunia bertujuan untuk menunjukkan nilai estetika dan ciri-ciri kebudayaan masing­

masing (Kim, 2003). Ini menunjukkan bahawa bahasa amat penting dalam mengenalpasti sesuatu budaya. Suara bersifat universal tetapi bahasa pula berpandukan agama dan kebudayaan sesuatu komuniti.

Bahasa Sanskrit merupakan bahasa terawal Indo-aria dan wujud dalam pcnggunaan kitab-kitab Hinduism pada 2000 tahun S.M. Penggunaan bahasa Sanskrit dalam kitab Rikh (rik" Veda) membuktikan kewujudan bahasa Sanskrit pada zaman sebelum Masilli. Pada masa sekarang, Sanskrit merupakan bahasa untuk golongan berpendidikan tinggi dan pendeta-pendeta hrahmin' menggunakannya dalam bentuk mantera (Thomas & Srinivasan, 2007).

I Brahmin adalah golongan leninggi dalam hierarki kasta yang v.'lIJud di negara lnd.a. Golongan Brahmm k.husus dan terlatih dalam mengeluai sesualu upacara keagamaan seperti penyembahan dewa-dewl di kutl, kematian dan penasibal keagamaan DlraJa.

2

Mantera pula bermaksud ayat, pepatah dan lagu yang d ianggap suei oleh agama hindu dan buddha. la dipereayai mempunyai kuasa spiritual dan ketuhanan. Mantera disebut secara kuat atau dalam hati (beristighfar) dan kebanyakkan daripada mantera tidak mempunyai maksud yang tersurat tetapi jika dikaji dengan teliti, terdapat maksud yang tersirat. Pengulangan sesuatu mantera secara berterusan, akan menyebabkan minda pembaca berada dalam keadaan tenang dan membantu slfat kerohamannya kekal fokus (spiritual awake). Mantera yang digunakan secara berleluasa adalah OM dalam Hinduism dan OM MA NI PATM£ HAM dalam Tibet (Thomas & Srinivasan, 2007).

Gombar 1.1 Tulisan OM dalam bahasa Sanskrir

,

OM ;s known as the pranava or primordial sound and is pluced at the beginning of mosl mantras, as well as being the source ofevery mamru. II is the sacred sound or vibration that guve rise to the universe as we know it.

(Mandukya Upanishad,rikh veda: 49)3

2 Gambar ^OMyang digunakan adalah interprewsi penyelidik.

"\ Dipet i.k dar Lpada buku Hall, D. (2005) Hearing [{nd louch, holV to mediwte, gain/oeus' and sereniry lvilh

e(l~y-fO-follow techniques

3

Oleh kerana pembatasan dalam penghasilan dan Jimitasi kekuatan suara, para pengkarya tidak dapat mengeksploitasikan suara manusia tanpa bantuan dari teknologi.

Teknologi-teknologi ini adalah yang digunakan untuk komposisi yang berasaskan suara yang diwujudkan semenjak lima puluh tahun yang dahulu (Segnini & Ruviaro, 2005).

Kewujudan tekno logi muzik eleclroacoustic membenarkan para pengkarya bebas dan mampu mengawal setiap bunyi yang berbentuk muzik dalam karyanya (Causton, 1995).

Oleh itu, pengkaji ingin menghasilkan sebuah karya muzik electroacouslic yang menggunakan suara sebagai medium utama. Suara yang ingin digunakan oJeh pengkaji dalam karyanya adalah pembacaan mantera (penjampian) dalam bahasa Sanskrit.

1.2 Matlamat Kajian

Pengkaji berpendapat bahawa penghasilan karya electro acoustic di Malaysia adalah kurang jika dibandingkan dengan negara luar. Menurut Wahid (2005), muzik electroacouslic di Malaysia masih ketinggalan berbanding dunia barat dan kemajuan harus dibuat dalam karya atau muzik electroacoustic Malaysia. Pengkarya mengambil langkah dalam memperkenalkan ciri-ciri Hinduism iaitu mantera dalam bahasa Sanskrit dan meditasi dalam penghasilan karya electro acoustic tempatan. Oleh kerana itu, pengkaj i ingin menghasilkan karya electroacoustic yang menggunakan medium yang menunjukkan ciri-ciri Malaysia yang mempunyai pelbagai bahasa, budaya dan bangsa.

4

1.3 Objektif Kajian

Pengkaji ingin mengkaji teknik extended vocal dan mengaplikasikan teknik tersebut dalam karyanya yang bertajuk J'vJantras

Or

Fulure. Pengkaji juga mencadangkan mantera sebagai satu medium baru dalam muzik electroacoustic tempatan. Pengkaji in gin memperkenalkan ciri-ciri Hinduism iaitu mantera dalam bahasa Sanskrit.

Disamping itu juga, konsert Mantras OfFuture yang akan dipersembahkan oleh pengkaji bertujuan untuk memperkenalkan bahasa Sanskrit dan muzik electroacouslic pada orang

ramal.

1.4 Skop Kajian

Bagi menghasilkan karya ini, pengkaji menumpukan perhatian terhadap aktiviti keagamaan iaitu pemujaan dan bermeditasi. Pengkaji menggunakan mantera yang khusus bagi pemujaan dewi Kaali sahaja.

1.5 Permasalahan Kajian

Melalui pemerhatian yang dilakukan oleh pengkaji, pendedahan mengenai bahasa Sanskrit kurang kerana bahasa Sanskrit hanya digunakan dalam bent uk mantera dan menyebabkan kekeliruan antara bahasa Sanskrit dengan bahasa Tamil oleh masyarakat tempatan. Pengkaji juga mendapati karya muzik eleclroacoustic di Malaysia kurang dihasilkan berbanding dengan karya muzik genre lain. Menurut Wahid (2005), tiada pengkarya dan hasii karya yang spesifik yang dapat dirujuk dalam muzik electroacouslic Malaysia.

5

1.6 Kepentingan Kajian

Menurut Wahid (2007), muzik eiectroacoustic perlu dieksploitasikan dan diperkembangkan supaya diterima sepertimana genre muzik yang terdapat daJam industri muzik tempatan kerana ia masih baru di Malaysia dan masih daJam proses percubaan dan kajian (experiment). Walaupun muzik eiectroacouslic telah diterokai selama 50 tahun di negara barat, boleh dikatakan dalam tempoh tersebut tidak ada lagi muzik at au karya electro acoustic yang telah dipersembahkan di Malaysia. Oleh kerana itu, pengkaji ingin menghasilkan karya electro acoustic sekaligus menarnbahkan kuantiti karya-karya yang terdapat dalarn industri rnuzik electro acoustic ternpatan.

I.7 Kajian Litera tur

Bagi menghasilkan karya ini pengkaji telah merujuk seorang tokoh yang terkcnal dan disegani dalam bidang electro acoustic yang memainkan peranan penting dalam penernuan tcknologi dan penghasilan kornposisi yang agung iaitu Trevor Wishart. Kajian dan ujikaji beliau telah rnemastikan beliau rnenghasilkan karya-karya yang terbaik.

Karyanya yang berjudul Vox 5 (l990), menggunakan kitaran Vox membuatkan beliau dikenali pada zaman beliau.

IRCAM membenarkan beliau untuk menggunakan teknologi yang sedia ada hagi menghasilkan komposisi-kornposisi electroacoustic dan ini memberi peluang untuk beliau mencipta peralatan memproses bunyi (sound-processing tools) dengan berJayanya.

Komposisi heliau yang beljudul Tounges

or

Fire (1994), merupakan komposisi yang penting dan ketara yang dihasilkannya dengan menggunakan tcknik extended vocal.

6

Ia merupakan suara solo yang berdurasi kurang dari dua saat yang diulangi menggunakan transformation iaitu perkembangan diantara suatu bunyi dengan bunyi yang lain untuk membina struktur muzik diantaranya. Beliau juga l1lenggunakan metamorphosis iaitu pengubahsuaian bunyi untuk menghasilkan bunyi yang seterusnya

tetapi l1lel1lpunyai hubungan dengan bunyi sebelumnya. Suara yang terdapat dalam komposisinya tidak ada l1laksud dan tidak wujud sebagai satu bahasa yang terdapat di muka bumi ini (Wishart, 2000).

7

-< u

i I

i

^-<

Figura 1.2 Teknik nodes and branches

Figura di alas menunjukkan A adalah bahan utama yang digunakan untuk menghasilkan AI, A2 dan A3 dengan menggunakan teknik A. Bahan ai, a2 dan a3 pula dihasilkan dengan menggunakan teknik B. Bahan B 1, B2 dan B3 pula dihasilkan dengan menggunakan teknik C dan setemsnya. Walaupun teknik yang sama digunakan untuk menghasilkan bahan (I , 2 dan 3) tetapi ia menggunakan parameter yang berlainan. lni untuk memastikan setiap bahan yang diproses mempunyai kaitan dari segi bunyi sebelunnnya.

8

BAB2

METODOLOGI PENYELIDIKAN

Beberapa kaedah digunakan untuk menjalankan penyelidikan ini. Kaedah-kaedah ini penling untuk mendapatkan maklumat yang tepat untuk melengkapkan kajian ini. Antara kaedah-kaedah yang dijalankan adalah seperti:

2.1 Sumber Primer

Sumber yang diperolehi adalah secara teros daripada individu tertentu. Antara sumber-sumber primer adalah seperti:

2.1.1 Rakaman

2.1.1a Rakaman Mantera

Suara Ielaki (sami) yang berjampi mantera dirakam di studio muzik lima.

Rakaman telah dilakukan pada 16 lanuari 2008. hari Rabu pada jam dua jam 30 minit petang sehingga lima petang. Pengkaji menggunakan peralatan-peralatan utama seperti dua mikrofon condensor (LO-Z Audio-Technica AT 897). perakam Digital Audio Tape (DAT DA-PI Taskam). kaset DAT (Sony) dan Headphone (Roland).

2.1.1 b Rakaman Loceng

Bunyi loceng (tembaga) pula dirakam di studio muzik lima, pada 22 lanuari 2008, hari Selasa pada jam dua jam 30 minit petang sehingga enam petang. Pengkaj i menggunakan peralatan-peralatan utama seperti dua mikrofon instnllnenl (Audio

9

Technica ATM 25), perakam Digital Audio Tape (DAT DA-Pl Taskam), kaset DAT (Sony) dan Headphone (Roland).

Gombar 2.1 GambaI' sewaktu pengkaji merakam suara sami

Gambar 2.2 Gambar pengkaji mengatur kedudukan mikro(on

10

2.1.2 Soal Selidik

Mengedarkan borang soaJ seJidik kepada golongan sasaran iaitu kepada responden yang telah hadir ke konsert Mantras Of Future ^{pada 7} April 2008 bertempat di Eksperimental Theatre, Fakulti Seni Gunaan dan Kreatif, UNIMAS. Borang soal selidik yang diperolehi selepas konsert adalah sebanyak 106 keping. Borang soal selidik ini telah dibahagikan kepada tiga bahagian iaitu:

Bahagian A: Maklumat peribadi

Bahagian B: Pengetahuan mengenai muzik electroacoustic dan Sansk.rit Bahagian C: Pandangan dan pendapat mengenai muzik electroac()ustic

2.2 Sumber Sekunder

Data sekunder yang digunakan oleh pengkaji dalam konteks kajian ini 111crupakan 111aklumat yang diperolehi meiaJui rujukan bahan bacaan sepe11i buk u, risalah ataupun 1l1aklu1l1at sed;a ada yang disa111palkan secara terus kepada pengkaji send;r;. Manakala sumber rujukan daripada internet ialah melalui laman-Iaman web mengenai muzik electroacvustic, pengkarya muzik electroacoustic dan tesis yang berkaitan dengan muzik electroacouslic.

2.3 Analisa Kandungan

Pengkaji menganalisa kandungan mantera yang berbahasa Sanskrit yang digunakan untuk penghasilan karya Mantras Of Fulure. Mantera yang digunakan mempunya; maksud dan tujuannya yang tersendiri dan pengkaji menggunakan beberapa jenis mantera yang terpilih sahaja dalam komposisinya.

II

2.4 Penyelidikan Studio

Pengkaji menggunakan perisian Steinberg Nuendo 3 untuk mengedit mantera yang dijampikan dan bunyi laceng. Perisian Steinberg Nuendo 3 juga digunakan sebagai medium utama untuk memanipulasikan hasil rakaman ke bunyi yang diimaginasikan oleh pengkaji.

2.5 Perala tan Kajian

2.5.1 Perakam Digital Audio Tape (DAT DA -Pl Taskall1)

Perakam yang digunakan untuk merakam suara sami menjampi mantera dan bunyi laceng.

2.5.2 Kaset DA T (Sony)

Pita rakaman yang digunakan untuk menyimpan hasil rakaman sebelum dimuat turnn ke dalam komputer.

2.5.3 Mikrafon Condenser (LO-2 Audio-Technica AT 897)

Mikrofon yang digunakan untuk merakam suara sarni menjampi mantera.

2.5.4 Mikrafan Instrumenl (Audio Technica ATM 25)

Mikrofan yang digunakan untuk merakam bunyi loceng.

2.5.5 Headphon e (Roland)

Headphone yang digunakan untuk mendengar semasa pengkaji merakam suara sami menjampi mantera dan bunyi loceng.

12

BAB3 ANALISA DATA

3.1 AnaJisa Dapatan Kajian

Pengkaji telah menjalankan kajian dan penyelidikan ini melalui beberapa kaedah termasuk mengedarkan borang soal selidik. Borang soal selidik diedarkan kepada responden yang telah had ir ke konsert Mantras Of Future pada 7 April 2008 bert empat di EI(.)perimental Theatre, Fakulti Seni Gunaan dan Kreatif, UNIMAS. Konsert telah dijaJankan sebanyak dua sesi pada hari yang sarna tetapi waktu yang berlainan iaitu pada jam dua petang dan pada tujuh petang. Borang soal selidik yang diperolehi selepas konsert adalah sebanyak 106 keping. Borang soal selidik ini telah dibahagikan kepada tiga bahagian iaitu:

Bahagian A: Maklumat peribadi

Bahagian B: Pengetahuan mengenai muzik electroacoustic dan Sanskrit Bahagian C: Pandangan dan pendapat mengenai muzik eleclroacousric

Hasil analisa daripada borang soal selidik adalah seperti berikut:

13

Res pood~n yang menonlO n kOIllE'rt Mom rm Of Future

100

90 80 10

, 0 0 ' (j) 60

~

S3%

or: w

CL 50 40 30 20

10

0

lelaki pe rem pua n

Figura 3.1 Grafperalus responden yang menonlon konsert j\1antras Of Future

Graf di atas menunjukkan jantina responden yang teJah hadir pada konsert yang teJah diadakan oleh pengkaji. Ia menunjukkan respond en yang telah hadir terdiri daripada 53% lelaki dan perempuan pula sebanyak 47%.

14

Umur r \~~ponden y.l l1 <] menonton konse rt ;\ So nit'U5 OfllrlUw

.

,

. .

^,

, .

~,

^{. :n '8 ~c} kp 11) \itFlun ^{ZO tahun}

o JfJ '" 30 .hun 011 ke 3:5tahun

• 36 ke 40 t(!hllO . 41 ~t.! 45: ..hun

75%

Figura 3.2 Carta pai peratus umur responden yang menonlOn konsert Mantras Of Future

Carta pai diatas menunjukkan umur responden yang telah hadir pada konsert yang telah dijalankan oleh pengkaji. Carta pai menunjukkan bahawa responden yang telah hadir pada konsert tersebut terdiri daripada enam kategori peringkat umur. Responden yang paling tinggi peratusannya adalah rcspondcn yang berumur 21 ke 25 tahun iaitu sebanyak 75%. Manakala 10% terdiri daripada responden yang berumur 18 ke 20 tahun.

Seterusnya 5% terdiri daripada responden yang berumur 26 ke 30 tahun, 3% pula responden yang berumur 31 ke 35 tahun. Responden yang berumur 36 ke 40 tahun pula menunjukkan sebanyak 4% dan kategori umur terakhir adalah 41 ke 45 tahun iaitu sebanyak 3%. Ini menunjukkan bahawa majoriti responden yang hadir merupakan pelajar yang menuntut di UNIMAS.

15