T×M HIÓU VÒ GI¸O HéI MORMON Hoa kú

(1)

T×M HIÓU VÒ GI¸O HéI MORMON Hoa kú

i¸o héi Mormon (Mãcc M«ng, MÆc M«n, C¸c Th¸nh h÷u Ngµy sau cña Chóa Giªsu) lµ mét gi¸o ph¸i kh¸ ®Æc biÖt so víi c¸c gi¸o ph¸i Ki t« gi¸o kh¸c bëi tÝn lÝ, gi¸o luËt, kØ luËt... MÆc dï ra

®êi trong phong trµo c¶i c¸ch t«n gi¸o nh−ng Gi¸o héi Mormon ®−îc xem nh−

kh«ng n»m trong ^“gia ®×nh Tin lµnh^” bëi sù kh¸c biÖt víi c¸c gi¸o ph¸i Tin lµnh kh¸c. TiÓu bang Utah ë Hoa Kú lµ quª h−¬ng ra ®êi vµ còng lµ trung t©m, th¸nh ®Þa cña t«n gi¸o nµy.

Gi¸o héi Mormon ®−îc h×nh thµnh ë Mü vµo gi÷a thÕ kØ XIX, lµ mét t«n gi¸o cã nhiÒu nÐt ®Æc tr−ng riªng trong c¸c gi¸o ph¸i c¶i c¸ch, ®iÒu nµy thÓ hiÖn râ ë bang Utah, n¬i t«n gi¸o nµy ra ®êi vµ lµ n¬i tËp trung sè l−îng tÝn ®å lín nhÊt ë n−íc Mü. Trong tÊt c¶ 50 tiÓu bang cña n−íc Mü th× cã lÏ tiÓu bang Utah cã nhiÒu

®iÓm ®Æc biÖt h¬n c¶, kh¸c h¼n víi nh÷ng tiÓu bang cßn l¹i. Utah lµ mét vïng ®Êt do mét gi¸o ph¸i g©y dùng nªn vµ tÊt c¶ mäi khÝa c¹nh cña ®êi sèng ë ®©y dï lµ kinh tÕ, chÝnh trÞ, v¨n hãa, gi¸o dôc, lÞch sö

®Òu chÞu ¶nh h−ëng cña mét t«n gi¸o ®Æc biÖt ë Mü lµ Gi¸o héi Mormon víi tªn chÝnh thøc lµ Church of Jesus Christ of the Latter Day Saints (Gi¸o héi C¸c Th¸nh h÷u Ngµy sau cña Chóa Giª su), trô së ®Æt ë thµnh phè Salt Lake, thñ phñ cña bang Utah, ngoµi ra cßn cã c¸c

NguyÔn §¨ng B¶n^(*) chi nh¸nh trªn kh¾p tiÓu bang vµ nhiÒu n¬i kh¸c trªn thÕ giíi. ë Utah, tÝn ®å Mormon chiÕm 64 % d©n sè víi kho¶ng h¬n 1 triÖu tÝn ®å trong tæng sè kho¶ng 4 triÖu tÝn ®å Mormon ë toµn n−íc Mü.

Ngoµi ra, tÝn ®å Mormon cßn cã ë çc bang Colorado, Idaho, Arizona, Nevada, Wyoming, Hawaii vµ ®ang cã xu h−íng ph¸t triÓn réng kh¾p trªn thÕ giíi, nhÊt lµ t¹i çc n−íc B¾c ¢u, Ch©u ¸, nhê mét ch−¬ng tr×nh truyÒn ®¹o rÊt m¹nh vµ cã tæ chøc quy m« bªn c¹nh mét Gi¸ohéi cã tæ chøc v÷ng vµng víi mét ng©n quü lªn tíi hµng chôc tØ USD, lín nhÊt trong çc t«n gi¸o ë Mü. Gi¸o héi Mormon ho¹t

®éng kh«ng cã tÝnh chÝnh trÞ hay liªn quan víi mét chÝnh quyÒn, ®¶ng ph¸i nµo, nªn dÔ ®−îc chÊp nhËn ë nh÷ng n¬i tr−íc ®©y bÞ cai trÞ bëi nh÷ng chÕ ®é thùc d©n x©m l−îc vµ n« lÖ hãa ng−êi d©n b¶n xø. T¹i nhiÒu n¬i, c¸c tæ chøc Mormon khëi ®Çu b»ng mét vµi c¬ së kinh tÕ, vÝ dô nh− ë ViÖt Nam th× cã mét x−ëng lµm giµy dÐp.

TÝnh ®Õn ngµy 31/12/2010, theo thèng kª cña Gi¸o héi, ®· cã 2.896 gi¸o khu, 340 ph¸i bé truyÒn gi¸o, 614 gi¸o h¹t, 28.660 tiÓu gi¸o khu vµ chi nh¸nh. Cã 52.255 ng−êi truyÒn gi¸o phôc vô trªn kh¾p thÕ giíi. Tæng sè tÝn h÷u cña Gi¸o héi nµy lµ

*. Vô Tin Lµnh, Ban T«n gi¸o ChÝnh phñ.

G

T«n gi¸o ë n−íc ngoµi

(2)

14.131.467 ng−êi theo vµ trong ®ã cã 120.528 trÎ em míi ®−îc ghi danh vµo hå s¬ vµ 272.814 tÝn h÷u míi chÞu phÐp b¸p tªm (lÔ röa téi). §©y lµ t«n gi¸o lín thø t− ë Hoa Kú. B¸o c¸o nµy bao gåm nh÷ng ng−êi ®·

chÞu phÐp b¸p tªm cña Gi¸o héi, cho dï hä cã tham dù hoÆc tù xem lµ thµnh viªn cña Gi¸o héi hay kh«ng.

Còng nh− Gi¸o héi Kit« gi¸o kh¸c, nhµ thê lµ n¬i thê ph−îng, tÊt c¶ mäi ng−êi ®Òu cã thÓ ®Õn ®Ó tham quan, sinh ho¹t, tham dù LÔ TiÖc Th¸nh vµ c¸c líp häc th¸nh th− ®Ó h−íng vÒ Cha Thiªn Th−îng. Ngoµi ra, Gi¸o Héi Mormon cßn x©y dùng nªn nh÷ng kiÕn tróc ®Æc biÖt vµ thiªng liªng ®−îc gäi lµ §Òn Thê vµ xem lµ Ng«i Nhµ cña Chóa. C¸c nghi lÔ t«n gi¸o thiªng liªng ®Òu ®−îc thùc hµnh t¹i ®©y. Kh¸ch tham quan hoÆc tÝn h÷u kh«ng cã giÊy giíi thiÖu vµo ®Òn thê ®Òu kh«ng thÓ vµo tham dù hoÆc thùc hiÖn nh÷ng nghi lÔ t«n gi¸o bªn trong ®Òn thê. Tuy nhiªn, hä cã thÓ tham quan khung c¶nh bªn ngoµi ®Òn thê vµ th¨m

"Khu trung t©m dµnh cho kh¸ch th¨m viÕng" (Visitors' Center).

Bang Utah Hoa Kú Bang Utah Hoa Kú Bang Utah Hoa Kú Bang Utah Hoa Kú

Bang Utah n»m ë bªn trong vïng nói Rockies gåm nhiÒu nói non vµ cao nguyªn kh« c»n, ®Þa thÕ rÊt hiÓm trë, biÖt lËp víi thÕ giíi bªn ngoµi. NÕu kh«ng cã sù khai ph¸ cña ng−êi di d©n Mormon t¹i mét thung lòng ë d−íi ch©n nói Wasatch th× cã lÏ Utah ®· kh«ng ph¸t triÓn nh− ngµy h«m nay. Utah ®−îc chia ra lµm ®«i, bëi d·y nói Wasatch vµ phÝa T©y lµ vïng cao nguyªn Great Basin kh« khan víi hå n−íc mÆn Great Salt Lake vµ mét b·i ®Êt ph¼ng bao phñ bëi nh÷ng líp muèi víi tªn lµ Bonneville Flats. PhÝa §«ng lµ cao nguyªn Colorado

gåm nhiÒu ®åi nói vµ phong c¶nh ®Ñp nèi liÒn víi Colorado, Wyoming vµ Arizona vµ nhiÒu c«ng viªn quèc gia cïng víi nh÷ng tµi nguyªn vÒ quÆng má, n¨ng l−îng, than ®¸, dÇu má, uranium.

Khëi ®Çu, Utah sèng nhê n«ng nghiÖp vµ ch¨n nu«i, gÇn ®©y míi ®−îc c«ng nghiÖp hãa vµ khai th¸c quÆng má.

§¹o Mormon vµ Utah§¹o Mormon vµ Utah§¹o Mormon vµ Utah§¹o Mormon vµ Utah.

Vµo gi÷a thÕ kØ XIX cã nhiÒu phong trµo t«n gi¸o míi n¶y sinh ra ë n−íc Mü, lóc ®ã ®ang ë vµo thêi k× ph¸t triÓn kinh tÕ m¹nh vµ ng−êi di d©n tiÕn vµo bªn trong lôc ®Þa ®Ó khai th¸c vïng Trung Mü. Nh÷ng di d©n tõ ¢u Ch©u sang ®Þnh c− ë vïng New England, Virginia, New York vµ hä cÇn cã thªm ®Êt ®Ó sinh sèng.

Sau khi giµnh ®−îc ®éc lËp tõ chÝnh quyÒn Anh Quèc th× hä b¾t ®Çu v−ît rÆng nói Appalachia, tiÕn vµo bªn trong

®Ó chinh phôc lôc ®Þa B¾c Mü réng mªng m«ng, tµi nguyªn thiªn nhiªn gÇn nh−

v« tËn vµ ch−a ®−îc khai ph¸. C¸c bé l¹c da ®á du môc bÞ ®Èy lïi vµo bªn trong hoÆc bÞ tiªu diÖt bëi ng−êi di d©n, b»ng sóng ®¹n hoÆc bÞ l©y ph¶i nh÷ng c¨n bÖnh truyÒn nhiÔm mµ hÖ thèng miÔn dÞch cña hä kh«ng cã søc ®Ò kh¸ng. Cïng víi viÖc di d©n vµo bªn trong th× còng cã hiÖn t−îng n¶y sinh ra nhiÒu gi¸o ph¸i kh¸c nhau, mçi ng−êi tù x−ng lµ gi¸o chñ, v× luËt lÖ tù do tÝn ng−ìng t¹i n−íc Mü, mét quèc gia hoµn toµn míi l¹.

Nh÷ng di d©n tõ ¢u Ch©u sang Mü

®Þnh c− ®Ó t×m tù do t«n gi¸o sau khi x¶y ra chiÕn tranh ®Ém m¸u gi÷a c¸c n−íc theo C«ng gi¸o vµ Tin Lµnh, tuy cïng nguån gèc nh−ng kh¸c nhau ë mét vµi

®iÓm, trong ®ã chÝnh yÕu lµ phe Tin Lµnh kh«ng chÞu thÇn phôc Gi¸o hoµng ë La M·. Nh÷ng ng−êi di d©n ®Çu tiªn ®Òu theo

(3)

®¹o Tin Lµnh nªn khi sang tíi B¾c Mü th×

viÖc quan träng nhÊt lµ cè g¾ng duy tr×

tinh thÇn t«n träng tù do tÝn ng−ìng. M«i tr−êng ®Êt míi ®· t¹o ®iÒu kiÖn cho “tr¨m hoa ®ua në”, ®ñ mäi thø tÝn ng−ìng, t«n gi¸o kh¸c nhau ra ®êi víi nh÷ng lèi hµnh

®¹o còng nh− thê ph−îng vµ tôc lÖ kh¸c nhau khiÕn ®«i khi t¹o nªn nh÷ng sù tranh chÊp vµ xung ®ét.

N¨m 1830, t¹i vïng phÝa T©y tiÓu bang New York, mét ng−êi tªn Joseph Smith tù x−ng lµ ®−îc Chóa Jesus kh¶i thÞ, lËp ra mét t«n gi¸o míi, «ng x−ng lµ Gi¸o chñ vµ ®i vÒ MiÒn T©y t×m n¬i hµnh ®¹o. Khi ®Æt ch©n tíi bang Ohio th× «ng loan tin ®−îc thiªn thÇn Moroni hiÖn ra vµ ®äc cho mét cuèn Kinh mµ

«ng ghi chÐp l¹i gäi lµ cuèn Kinh “Book of Mormon” ë trong ®ã cã nhiÒu ®iÒu r¨n d¹y còng nh− viÕt vÒ lÞch sö cña mét nhãm d©n Do Th¸i sau khi tho¸t n¹n bÞ ®i ®µy ë Babylon vµo n¨m 600 TCN th× ®· sang ®−îc B¾c Mü vµ sinh ra nh÷ng thæ d©n da ®á ë ®©y. Cuèn kinh nµy ®−îc trao l¹i cho «ng trªn nh÷ng tÊm b¶ng b»ng vµng vµ ®−îc «ng ch«n giÊu ë mét n¬i kh«ng ®−îc tiÕt lé.

Nh÷ng ®iÒu Smith m« t¶ tuy kh«ng cã nÒn t¶ng khoa häc nh−ng vÉn ®−îc mét sè ng−êi tin theo lµ ch©n lÝ, khiÕn ë nh÷ng n¬i nµo cã ®¹o Mormon th× ng−êi da ®á kh«ng bÞ k× thÞ vµ ®−îc nhiÒu −u

®·i, råi ®−îc ®ång hãa víi ®a sè. Joseph Smith x−ng lµ Thiªn §¨ng gi¸o chñ kiªm §¹i Hé ph¸p HuyÒn m«n B¶o ®¹o vµ thu hót ®−îc mét sè tÝn ®å kh¸ ®«ng khi «ng ®i gi¶ng ®¹o ë bang Indiana, Illinois. ¤ng còng kh«ng t×m c¸ch c¶i chÝnh khi ®−îc mét sè tÝn ®å t«n vinh lµ hËu th©n cña Chóa Jesus, khiÕn cho nhiÒu ng−êi nhÑ d¹ tin theo. Khi ®oµn

truyÒn gi¸o cña «ng tíi Nauvoo (Illinois) vµo n¨m 1844 th× bÞ ng−êi d©n

®Þa ph−¬ng ®¸nh ®uæi vµ «ng bÞ treo cæ, sau khi bÞ ®¸nh ®Ëp tµn nhÉn v× ®−îc xem kh¸c biÖt vÒ t«n gi¸o vµ nhiÒu lÝ do kh¸c. Mét sè tÝn ®å trèn tho¸t vÒ Missouri vµ cö ng−êi ®i t×m mét n¬i thËt v¾ng vÎ ®Ó ®−îc tù do hµnh ®¹o mµ kh«ng sî bÞ b¾t. Ngµy nay t¹i Nauvoo cã mét nhµ thê Mormon kØ niÖm sù tuÉn

®¹o cña Gi¸o chñ Joseph Smith.

Nh−ng phong trµo Mormon ®· kh«ng ngõng ph¸t triÓn, bëi may m¾n cã sù l·nh ®¹o tµi giái vµ c−¬ng quyÕt cña mét ng−êi phô t¸ Joseph Smith lµ Brigham Young. ¤ng ®· dÉn d¾t c¸c tÝn ®å v−ît s«ng Mississippi ®Ó vµo MiÒn T©y vµ t¹m dõng t¹i vïng Independence (Missouri)

®Ó t×m ®Êt sèng míi. Brigham Young cö nhiÒu ®oµn th¸m s¸t ®i s©u vµo bªn trong rÆng nói Rockies ®Ó t×m mét n¬i thËt v¾ng vÎ, hoµn toµn t¸ch biÖt víi thÕ giíi bªn ngoµi, bÊt kh¶ x©m ph¹m, hßng cã thÓ tù do hµnh ®¹o Mormon mµ kh«ng bÞ b¾t. Sau khi ®oµn th¸m hiÓm tíi mét thung lòng hoang vu ë gÇn hå Great Salt Lake, thÝch hîp cho n«ng nghiÖp, hä vÒ b¸o c¸o cho Brigham Young. Khi «ng tíi n¬i quan s¸t ®Þa thÕ vµ cÇu nguyÖn Th−îng §Õ h−íng dÉn th× ®Õn ngµy 24/7/1847, «ng nãi ®©y lµ vïng ®Êt ®Ó lËp

®¹o, chÝnh lµ n¬i mµ «ng tin r»ng ®·

®−îc §øc Chóa Trêi kh¶i thÞ trong mét giÊc m¬, sÏ lµ n¬i ®Þnh c− vÜnh viÔn cña ng−êi Mormon. Brigham Young ph¸n r»ng, sau khi «ng lËp ®µn tÕ lÔ, chay tÞnh vµ xin “cÇu c¬, gi¸ng bót” th× ®−îc d¹y r»ng n¬i nµy sÏ lµ mét Th¸nh ®Þa cho mai sau cña c¸c tÝn ®å Mormon víi tªn lµ Latter Day Saints, viÕt t¾t lµ LDS. Gi¸o lÝ Mormon d¹y r»ng tÊt c¶ nh÷ng tÝn ®å

®Òu ®−îc “phong th¸nh , phong thÇn” hÕt,

(4)

nªn míi cã tªn lµ Saints (Th¸nh), kh«ng chõa mét ai, kh«ng gièng nh− theo mét sè t«n gi¸o kh¸c chØ dµnh riªng cho mét vµi ng−êi thuéc thµnh phÇn tu sÜ hay s−

s·i ®−îc chän lùa sau nh÷ng thö th¸ch gay go. TÊt c¶ mäi ng−êi sinh ra ®Òu b×nh ®¼ng nh− nhau vµ kh«ng ph©n biÖt tuæi t¸c, nguån gèc d©n téc, s¾c téc, tuy r»ng tr−íc ®©y ng−êi da ®en kh«ng ®−îc c«ng nhËn.

T¹i Utah hµng n¨m, d©n chóng coi ngµy 24/7 lµ ngµy lÔ lín nhÊt cña tiÓu bang gäi lµ ngµy Pioneer Day vµ cã mét b¶o tµng duy tr× n¬i mµ Brigham Young

®· ®Æt ch©n tíi lÇn ®Çu tiªn vµ nãi ®©y lµ n¬i ®Êt Th¸nh. ChØ cã mét sè nhá tÝn ®å Mormon ë l¹i Missouri, cßn l¹i th× ®a sè

®i theo Brigham Young bá vµo bªn trong

®Õn vïng ®Êt míi mµ «ng ®Æt tªn lµ Deseret nh− ®· ®−îc kh¶i thÞ trong cuèn Kinh s¸ch Mormon víi biÓu hiÖu lµ mét tæ ong mËt, t−îng tr−ng cho tinh thÇn

®oµn kÕt, ch¨m chØ, tæ chøc chÆt chÏ.

HiÖn nay trªn kh¾p tiÓu bang c¸c b¶ng chØ ®−êng trªn xa lé ®Òu cã h×nh mét tæ ong ®Ó nh¾c nhë c«ng lao s¸ng lËp nªn tiÓu bang Utah cña ng−êi Mormon, cßn cã bÝ danh lµ “bang tæ ong”.

Sau khi ®oµn di d©n æn ®Þnh ®êi sèng b»ng çch x©y dùng çc lµng xãm vµ khai kªnh dÉn thñy nhËp ®iÒn, trång trät, ch¨n nu«i th× hä ®i ra xa ®Õn nh÷ng vïng l©n cËn ®Ó t×m nh÷ng n¬i ®Þnh c− míi cho nh÷ng ®oµn di d©n ®Õn sau vµ cø thÕ nhãm ng−êi Mormon mçi ngµy mét ®«ng thªm, råi lan ®i çc tiÓu bang bªn c¹nh nh− Idaho, Arizona. Ng−êi Mormon kh«ng tin ë sù h¹n chÕ sinh ®Î nªn mçi gia ®×nh rÊt ®«ng con, trung b×nh tõ 4

®Õn 6, cao h¬n trung b×nh ë Mü chØ cã 1 hay 2 ng−êi con.

Cuéc hµnh tr×nh ®i khai ph¸ ®Êt hoang cã tæ chøc tËp thÓ, ®Çy rÉy nh÷ng gian nan vµ hi sinh can ®¶m cña ng−êi Mormon. Ng−êi Mormon chñ yÕu sinh sèng b»ng n«ng nghiÖp, ch¨n nu«i, sau nµy míi häp l¹i thµnh c¸c thÞ trÊn ë r¶i r¸c kh¾p n¬i vµ lµm thñ c«ng nghÖ hoÆc c«ng nghiÖp nhÑ. §¹o Mormon cã nh÷ng

®iÓm ®Æc biÖt lµ dùa trªn cuèn Kinh Th¸nh céng thªm víi cuèn kinh Mormon riªng biÖt cña hä, trong ®ã cã nh÷ng gi¸o luËt nh− cÊm hót thuèc, uèng r−îu, trµ, cµ phª, cê b¹c. Çc tÝn ®å ph¶i cã nÕp sèng trong s¹ch, ®¹o ®øc cao, ch¨m chØ lao ®éng vµ ®Æc biÖt quan t©m tíi viÖc gi¸o dôc con çi, nÒn t¶ng gia ®×nh v÷ng ch¾c, ®Ò cao tinh thÇn tù lùc, lµm chñ tËp thÓ, kh«ng ®−îc l−êi nh¸c, û l¹i, tham lam. Mét ®iÓm quan träng nhÊt lµ çc thanh niªn ®−îc khuyÕn khÝch lËp gia

®×nh sím vµ cã gia ®×nh ®«ng con v× ®Êt

®ai cßn nhiÒu, cÇn cã thªm lao ®éng s¶n xuÊt. Nhµ thê ®−îc tæ chøc rÊt chÆt chÏ nh»m huÊn luyÖn c¸c trÎ em tõ håi cßn nhá cho ®Õn khi lín lªn ho¹t ®éng cho Gi¸o héi Mormon trong c«ng t¸c truyÒn

®¹o. Gi¸o héi cã mét Chñ tÞch vµ 12 vÞ tr−ëng l·o, kh«ng cã thµnh phÇn tu sÜ trung gian n¾m quyÒn ë gi÷a v× tÊt c¶

®Òu b×nh ®¼ng nh− nhau, tÊt c¶ cïng lµ Th¸nh LDS c¶, v× sau Brigham Young th×

kh«ng cã ai ®−îc bÇu lµm Gi¸o chñ.

C¸c tÝn ®å ®−îc khuyÕn khÝch ph¶i tù tóc vÒ kinh tÕ, kh«ng ®−îc phÐp nhËn trî cÊp phóc lîi cña chÝnh phñ, nÕu kh«ng cã viÖc lµm th× sÏ ®−îc Gi¸o héi gióp thùc phÈm vµ bao cÊp nhµ cöa, ®Êt ®ai ®Ó s¶n xuÊt. Mét ®iÓm ®Æc biÖt n÷a lµ c¸c tÝn ®å

®Òu trung tÝn ®ãng gãp 10% lîi tøc cho nhµ thê ®Ó lµm c¸c c«ng viÖc tõ thiÖn,

®Çu t− ph¸t triÓn ®¹o, hiÖn nay Gi¸o héi

(5)

Mormon cã mét ng©n quü lín nhÊt trong c¸c gi¸o héi ë Mü, −íc tÝnh cã tíi hµng chôc tØ ®« la ®Ó ph¸t triÓn më mang truyÒn ®¹o vµ gi¸o dôc. Nhê ¶nh h−ëng cña ®¹o Mormon nªn Utah dÉn ®Çu c¶

n−íc vÒ nhiÒu −u ®iÓm nh− tr×nh ®é häc vÊn cao nhÊt, tØ lÖ tèt nghiÖp Trung häc cao nhÊt, téi ¸c thÊp nhÊt, n¹n con hoang rÊt thÊp, søc khoÎ vµ tuæi thä còng cao nhÊt, thÊt nghiÖp gÇn nh− kh«ng cã. Nhê c¸c ®iÒu ng¨n cÊm hót thuèc nªn c¸c bÖnh tËt m·n tÝnh nh− ung th−, tim m¹ch còng thÊp nhÊt, kinh tÕ ph¸t triÓn nhanh vµ nhê tinh thÇn truyÒn ®¹o nªn thu hót nhiÒu n−íc Ch©u ¸ ®Çu t− vµo Utah.

§¹o Mormon ®−îc bªn ngoµi biÕt tíi nhiÒu vÒ tôc lÖ ®a thª nh−ng ®−îc b·i bá vµo n¨m 1890 khi bÞ chÝnh phñ liªn bang Hoa Kú cÊm. Së dÜ ng−êi Mormon theo

®a thª v× hä cÇn cã nhiÒu nh©n lùc ®Ó khai ph¸ mét vïng ®Êt míi vµ gi÷ cho gia ®×nh æn ®Þnh. Ngay c¶ l·nh tô Brigham Young còng lµm g−¬ng khi «ng cã tíi hµng chôc bµ vî vµ nhiÒu ng−êi con. Tuy luËt ph¸p liªn bang hiÖn nay cÊm ®a thª nh−ng t¹i mét sè vïng n«ng th«n hÎo l¸nh vÉn cã mét sè ng−êi thùc hµnh tôc ®a thª mét c¸ch kÝn ®¸o vµ hä chØ bÞ truy tè khi nµo bµy tá c«ng khai viÖc lµm cña m×nh theo nguyªn t¾c

“kh«ng hái, kh«ng nãi”. Mét vµi nhãm Mormon ë Arizona còng ¸p dông tôc lÖ

®a thª vµ xa c¸ch víi Gi¸o héi ë Utah.

Ngµy nay Gi¸o Héi Mormon triÖt ®Ó cÊm ®a thª sau khi c¸c vÞ tr−ëng l·o lµm lÔ “cÇu c¬, gi¸ng bót” th× ®−îc kh¶i thÞ lµ tôc lÖ nµy cÇn ph¶i ®−îc chÊm døt, nh÷ng ai vi ph¹m sÏ bÞ trôc xuÊt khái Gi¸o héi.

Gi¸o lÝ Mormon cã mét vµi ®iÓm gièng

®¹o Cao §µi ë ViÖt Nam lµ tin vµo cÇu c¬

bót ®Ó cã nh÷ng sù t−¬ng giao víi thÕ

giíi thÇn linh ë trªn thiªn ®µng hoÆc theo thuyÕt vËt lÝ siªu h×nh lµ nh÷ng chiÒu kh«ng gian thø 4 hay thø 5 mµ chØ cã nh÷ng ng−êi cã n¨ng khiÕu ®Æc biÖt míi tiÕp nhËn ®−îc. GÇn ®©y cã mét vµi vô ¸n do mét vµi nhãm ®a thª g©y ra lµm cho d− luËn quÇn chóng cã thµnh kiÕn

®¹o Mormon lµ mét thø tµ gi¸o.

Vµo ®Çu thÕ kØ XX trë ®i, vïng Utah trë thµnh mét hµnh lang nèi liÒn MiÒn

§«ng víi California khi ®−êng xe löa xuyªn liªn bang Union Pacific ®−îc dùng lªn vµ c¸c di d©n b¾t ®Çu ®æ vµo Utah sau khi cã nhiÒu má kim lo¹i nh−

®ång, s¾t, vµng, uranium vµ nhiÒu lo¹i kh¸c, khiÕn Utah ®−îc coi lµ mét trong nh÷ng tiÓu bang mµ c«ng nghÖ hÇm má ph¸t triÓn m¹nh nhÊt sau thÕ chiÕn thø 2.

ChÝnh phñ liªn bang ®Çu t− vµo Utah, x©y nhiÒu c¨n cø qu©n sù vµ trung t©m kh¶o cøu khoa häc qu©n sù , chÕ t¹o vò khÝ míi. DÇn dÇn, nh÷ng di d©n kh¸c ®æ vµo, khiÕn ng−êi Mormon chØ cßn chiÕm kho¶ng 64%, nh−ng phÇn lín çc quyÒn lùc chÝnh trÞ, kinh tÕ, gi¸o dôc vÉn ë trong tay hä. Çc vÞ Thèng ®èc, NghÞ sü, Chñ tÞch ng©n hµng, gi¸m ®èc çc c«ng ty, b¸o chÝ ®Òu lµ ng−êi Mormon. PhÇn lín çc c¬ së kinh tÕ, th−¬ng m¹i còng do ng−êi Mormon lµm chñ vµ qu¶n lÝ vµ nhê kh¶ n¨ng ngo¹i ng÷ tèt nªn cã nhiÒu chi nh¸nh ë çc n−íc Ch©u ¸.

C¸c tr−êng Trung häc tr−íc ®©y do Gi¸o héi tæ chøc, sau nµy ®−îc s¸t nhËp víi c¸c tr−êng c«ng lËp vµ t¹i Utah, ngoµi §¹i Häc t− thôc rÊt næi tiÕng cña Gi¸o Héi lµ §¹i häc Brigham Young ë Provo th× cßn cã mét sè ®¹i häc c«ng lËp kh¸c ë Logan, Orem do chÝnh phñ bao cÊp vµ chÊt l−îng kÐm h¬n...

§¹i häc

§¹i häc §¹i häc

§¹i häc Brigham Young Brigham Young Brigham Young Brigham Young ---- BYU.BYU.BYU. BYU.

(6)

Tr−êng §¹i häc nµy cã mét ®iÓm næi bËt lµ tÊt c¶ c¸c sinh viªn nam, n÷ ph¶i tu©n theo mét kØ luËt s¾t cña nhµ tr−êng lµ triÖt ®Ó cÊm hót thuèc, uèng r−îu, trµ, cµ phª, cê b¹c, cÊm quan hÖ t×nh dôc tr−íc khi lµm ®¸m c−íi (pre marital sex) mét ®iÒu gÇn nh− th«ng th−êng ë Mü ngµy nay, cÊm ®Ó tãc dµi, ¨n mÆc hë hang, v¸y ph¶i dµi chÊm ®Êt vµ sau hai n¨m tèt nghiÖp th× c¸c sinh viªn ph¶i t×nh nguyªn ®i lµm c«ng t¸c truyÒn ®¹o hoÆc tõ thiÖn cho Gi¸o héi trong 2 n¨m råi trë vÒ tr−êng häc tiÕp lªn møc cao h¬n. §æi l¹i th× häc phÝ ë BYU rÊt thÊp v×

®−îc Gi¸o héi bao cÊp vµ tr×nh ®é häc vÊn rÊt cao do nh÷ng gi¸o s− giái nhÊt

®¶m nhiÖm. BYU ngµy nay lµ mét ®¹i häc næi tiÕng víi ®Çy ®ñ çc bé m«n vµ ngµnh häc, cã chi nh¸nh ë nhiÒu n¬i, trong ®ã cã Hawaii vµ cã ch−¬ng tr×nh ngo¹i ng÷ rÊt ph¸t triÓn ®Ó ®ãng gãp çc nh©n tµi cho çc kÕ ho¹ch truyÒn ®¹o ë h¶i ngo¹i cña Gi¸o héi Mormon.

C¸c sinh viªn cña tr−êng b¾t buéc ph¶i th«ng th¹o mét ngo¹i ng÷ ®Ó ®i truyÒn ®¹o ngo¹i quèc. Mçi khi ®i truyÒn

®¹o th× ph¶i ®i hai ng−êi, ¨n mÆc chØnh tÒ, c¾t tãc ng¾n, t¸c phong ®øng ®¾n vµ tù tóc vÒ mäi ph−¬ng tiÖn hoÆc do gia

®×nh bao cÊp. Tæng sè sinh viªn ë BYU lµ trªn 31.000 ng−êi trong ®ã 90% lµ tÝn ®å Mormon. Häc tr×nh ë ®©y rÊt cao vµ cã m«n b¾t buéc vÒ ThÇn häc cña ®¹o Mormon, nh÷ng sinh viªn bªn ngoµi còng ph¶i theo häc v× khi ®¨ng kÝ vµo BYU th× ph¶i chÊp nhËn ®iÒu nµy, tuy kh«ng b¾t buéc ph¶i gia nhËp ®¹o Mormon. ®¹i häc Brigham Young kh¸

®Æc biÖt víi nÕp sèng lµnh m¹nh do ®¹o Mormon t¹o nªn, tuy cã vÎ h¬i gß bã nh−ng gióp Ých rÊt nhiÒu cho ng−êi sinh viªn tr−ëng thµnh sau khi ra tr−êng.

Thµnh phè Salt Lake, thñ phñ cña tiÓu bang Utah lµ mét thµnh phè ®−îc thµnh lËp vµo n¨m 1847 bëi l·nh tô Brigham Young khi «ng ®Æt ch©n tíi mét thung lòng hoang vu ë d−íi ch©n rÆng nói Wasatch. Ngµy nay, thµnh phè Salt Lake víi kho¶ng 300.000 d©n vµ vïng phô cËn lªn tíi trªn 1 triÖu d©n lµ mét thµnh phè

®Ñp, s¹ch sÏ, ng¨n n¾p, kinh tÕ v÷ng m¹nh, vÞ trÝ n»m ë gi÷a rÆng nói Wasatch vµ hå n−íc mÆn Great Salt Lake, tr−íc ®©y lµ mét biÓn lín sau nµy kh«

c¹n vµ thu nhá l¹i khiÕn ®é mÆn ë ®©y cao khiÕn ng−êi t¾m kh«ng thÓ ch×m, gièng nh− BiÓn ChÕt ë T©y ¸. Thµnh phè Salt Lake lµ mét thµnh phè ®−îc x©y dùng theo kiÓu mÉu cña Gi¸o Chñ Joseph Smith, ®−îc chia ra tõng « vu«ng 10 mÉu,

®−êng phè th¼ng gãc vµ ë khu vùc trung t©m qu¶ng tr−êng lµ ng«i ®Òn Mormon

®−îc lµm b»ng ®¸ hoa c−¬ng. Thµnh phè Salt Lake tiÕp tôc ph¸t triÓn víi nh÷ng

Khi ®−êng xe löa xuyªn liªn bang Union Pacific nèi liÒn vïng bê biÓn MiÒn T©y víi phÇn cßn l¹i cña n−íc Mü th× Salt Lake lµ n¬i mµ hai ®o¹n ®−êng xe löa nèi liÒn víi nhau vµ hµng n¨m cã mét buæi lÔ long träng Golden Spike kØ niÖm sù r¸p nèi cña hai ®o¹n ®−êng xe löa xuyªn liªn bang. NhiÒu di d©n tõ kh¾p n¬i ®æ vÒ Salt Lake nh−ng ng−êi Mormon vÉn chiÕm ®a sè tuyÖt ®èi nªn vÊn ®Ò hµnh ®¹o cña hä kh«ng gÆp trë ng¹i, tuy r»ng céng ®ång Mormon b¾t

®Çu bÞ pha lo·ng bëi nhãm Tin Lµnh Baptist. KÓ tõ n¨m 2000 cã thªm nhiÒu di d©n gèc T©y Ban Nha (Hispanics) vµ Ch©u ¸ tíi ®Þnh c− nhê chÝnh s¸ch cëi më, Ýt k× thÞ chñng téc cña ®¹o Mormon, réng më ®èi víi c¸c di d©n, gióp ®ì t×m viÖc lµm. Ngµy nay ng−êi Hispanics

(7)

thÞ ghÐt bá nh− ë nh÷ng n¬i kh¸c, mét sè lín ®· gia nhËp ®¹o Mormon sau khi

®−îc nghe nh÷ng lêi truyÒn gi¶ng cña nh÷ng nhãm Mormon truyÒn ®¹o.

§Þa ®iÓm ®Æc biÖt nhÊt cña Salt Lake lµ ng«i ®Òn Mormon Temple, chØ riªng cã c¸c tÝn ®å míi ®−îc vµo, nh−ng bªn c¹nh

®ã, nh÷ng c¬ së t«n gi¸o më réng cho ng−êi ngoµi tham quan nh− ViÖn B¶o tµng Mormon, Nhµ thê chÝnh víi giµn nh¹c khæng lå, trªn 10.856 èng s¸o vµ mét ban hîp ca næi tiÕng, mçi ngµy cã kho¶ng 6.000 du kh¸ch ®Õn th−ëng thøc.

Th− viÖn cña Gi¸o héi Mormon cã t− liÖu rÊt lín ghi chÐp rÊt ®Çy ®ñ gia ph¶ cña tõng ng−êi v× ®¹o Mormon tin r»ng linh hån cña con ng−êi sinh ra ®Òu bÊt tö vµ sÏ gÆp l¹i nhau ë trªn Thiªn §µng, v× tÊt c¶ ®Òu ®· ®−îc phong Th¸nh. T¹i khu vùc qu¶ng tr−êng ®Òn thê cã mét ®µi kØ niÖm mét lo¹i chim h¶i ©u cã tªn lµ California Seagull (larus californicus). Nguyªn do lµ vµo n¨m 1848, ®oµn di d©n Mormon

®Çu tiªn gåm 4000 ng−êi, sau khi míi

®Þnh c− ®−îc 1 n¨m, s¾p söa thu ho¹ch mïa lóa m× ®Çu tiªn th× bçng nhiªn c¸c m¶nh ruéng cña hä bÞ mét ®oµn cµo cµo

®ãi sÏ x¶y ra vµo mïa ®«ng, sau khi cÇu nguyÖn th× cã mét ®oµn chim h¶i ©u tõ phÝa T©y bay tíi tiªu diÖt hÕt ®¸m cµo cµo vµ cøu tho¸t nhãm ng−êi Mormon,

®iÒu ®ã khiÕn hä mang ¬n, lËp ®µi kØ niÖm, dïng chim h¶i ©u lµ biÓu t−îng cho tiÓu bang Utah. PhÐp l¹ nµy chØ x¶y ra cã mét lÇn, duy nhÊt trong lÞch sö Utah nªn ng−êi Mormon tin t−ëng lµ Th−îng §Õ ®· xãt th−¬ng hä vµ giµnh m¶nh ®Êt nµy cho con ch¸u hä m·i m·i vÒ sau. GiÆc cµo cµo gièng nh− trong c©u

truyÖn 10 tai häa cña ng−êi Do Th¸i trong Kinh Th¸nh, khiÕn cho ng−êi Mormon cµng v÷ng tin ë phÐp l¹ ®· cøu tho¸t hä vµ Utah lµ mét miÒn §Êt høa do Th−îng §Õ ban cho, gièng nh− trong Kinh Th¸nh m« t¶ ng−êi Do Th¸i vµo Th¸nh §Þa Canaan. Ngµy nay, chim h¶i

©u ®−îc b¶o vÖ bëi luËt ph¸p vµ sinh sèng t¹i khu vùc c¸c hå n−íc mÆn, gióp gi÷ g×n mïa mµng, chèng l¹i n¹n c«n trïng ph¸ ho¹i.

Kinh tÕ.

Kinh tÕ.Kinh tÕ.

Kinh tÕ.

Tuy vµo lóc khëi thñy, kinh tÕ cña Utah hoµn toµn dùa vµo n«ng nghiÖp do søc lao ®éng cña ng−êi Mormon ®· biÕn mét vïng ®Êt kh« khan, hoang vu thµnh mét trong nh÷ng n¬i s¶n xuÊt thùc phÈm cho c¶ n−íc Mü, tõ ch¨n nu«i cho tíi c¸c lo¹i ngò cèc, hoa mµu, tr¸i c©y… nh−ng sau khi c¸c nhµ ®Þa chÊt t×m ra nhiÒu má

®ång, s¾t, vµng, than ®¸, kim lo¹i quý th×

c¸c ®¹i c«ng ty ®æ tiÒn cña vµo ®Çu t−, thÝ dô nh− má ®ång Bingham ®−îc coi lµ lín nhÊt thÕ giíi vµ sau ®ã chÝnh phñ liªn bang còng x©y dùng nhiÒu ngµnh c«ng nghÖ quèc phßng nh− vò khÝ kÜ thuËt cao, tªn löa liªn lôc ®Þa Thiokol…

khiÕn ngµy nay Salt Lake vµ vïng phô cËn ®−îc coi nh− lµ thñ ®« kinh tÕ, v¨n hãa gi¸o dôc cña vïng nói Rockies.

Gi¸o héi Mormon cã chñ tr−¬ng truyÒn

®¹o h¶i ngo¹i rÊt m¹nh vµ çc sinh viªn Mormon ®−îc ®µo t¹o ë §¹i Häc Brigham Young ®−îc huÊn luyÖn kÜ l−ìng vÒ çc ngo¹i ng÷ nªn hä ®· ®ãng gãp nhiÒu vµo viÖc thu hót çc c«ng ty n−íc ngoµi nh−

®Çu t− vµo Utah. Riªng t¹i Hawaii cã mét chi nh¸nh cña §¹i Häc Brigham Young chuyªn huÊn luyÖn c¸c sinh viªn Mormon vÒ truyÒn ®¹o t¹i c¸c n−íc ¸

(8)

§«ng nh− NhËt, Trung Quèc vµ c¶ ViÖt Nam. Du kh¸ch ®Õn th¨m Honolulu cã thÓ gÆp mét sè sinh viªn Mü ¨n nãi thµnh th¹o tiÕng Trung, NhËt, ViÖt Nam, Th¸i... Mét sè ng−êi d©n ViÖt Nam tÞ n¹n ë Utah, sau mét thêi gian c− ngô th× c¸c thanh niªn thuéc thÕ hÖ thø hai còng gia nhËp céng ®ång Mormon kh¸ ®«ng, theo häc t¹i ®¹i häc Brigham Young vµ ®ãng gãp vµo viÖc truyÒn ®¹o h¶i ngo¹i ë ViÖt Nam.

Céng ®ång ViÖt Nam cã kho¶ng trªn 6.000 ng−êi, phÇn lín tËp trung ë thµnh phè Salt Lake vµ c¸c sinh viªn ViÖt Nam

®a sè còng thÝch theo häc ë §¹i häc Brigham Young, sau khi gia nhËp Gi¸o héi Mormon vµ trë thµnh nh÷ng tÝn ®å trung tÝn ®i truyÒn ®¹o kh¾p n¬i, mét sè Ýt theo häc c¸c ®¹i häc c«ng lËp cña chÝnh phñ lµ §¹i häc Utah ë Logan víi trªn 12.000 sinh viªn.

Héi th¶o khoa häc Q Héi th¶o khoa häc Q Héi th¶o khoa häc Q

Héi th¶o khoa häc Quèc tÕ vÒ T«n uèc tÕ vÒ T«n uèc tÕ vÒ T«n uèc tÕ vÒ T«n gi¸o

gi¸o gi¸o gi¸o

Trong suèt 16 n¨m qua, Trung t©m Quèc tÕ nghiªn cøu LuËt ph¸p vµ T«n gi¸o cña §¹i häc Brigham Young (BYU), Utah, Hoa K× ®Òu tæ chøc Héi th¶o khoa häc quèc tÕ vÒ çc vÊn ®Ò liªn quan ®Õn luËt ph¸p vµ t«n gi¸o t¹i mét sè khu vùc trªn thÕ giíi. Tham dù Héi th¶o cã çc nhµ khoa häc, luËt s−, qu¶n lÝ vµ çc nhµ ho¹t ®éng thùc tiÔn liªn quan ®Õn t«n gi¸o ®Õn tõ nhiÒu quèc gia thuéc ch©u

§«ng vµ khu vùc Th¸i B×nh D−¬ng.

T¹i Héi th¶o, c¸c ®¹i biÓu ®· trao ®æi, th¶o luËn vÒ nhiÒu vÊn ®Ò thiÕt thùc liªn

quan ®Õn luËt ph¸p vµ t«n gi¸o, chÝnh trÞ vµ t«n gi¸o, luËt ph¸p quèc gia vµ gi¸o luËt cña t«n gi¸o, quan hÖ gi÷a quyÒn tù do t«n gi¸o vµ c¸c quyÒn c¬ b¶n kh¸c cña c«ng d©n, giíi thiÖu vÒ luËt ph¸p t«n gi¸o ë mét sè quèc gia, gãc ®é ph¸p lÝ khi gi¶i quyÕt mét sè xung ®ét, tranh chÊp cô thÓ liªn quan ®Õn t«n gi¸o... Qu¸

tr×nh toµn cÇu hãa vµ sù ph¸t triÓn nh−

vò b·o cña cuéc çch m¹ng khoa häc c«ng nghÖ hiÖn ®¹i, nhÊt lµ c«ng nghÖ th«ng tin t¹o ra sù ®an xen vµ héi nhËp v¨n hãa, kinh tÕ gi÷a çc quèc gia d©n téc; çc t«n gi¸o cã c¬ héi, ®iÒu kiÖn ®Ó th©m nhËp vµ lan táa ra kh¾p thÕ giíi.

Bªn c¹nh nh÷ng suy t−, nghiªn cøu vÒ mÆt t©m linh, thÇn häc, çc tæ chøc t«n gi¸o sÏ t¨ng c−êng ph¸t huy thÕ m¹nh së tr−êng cña m×nh trong viÖc tham gia vµo çc ho¹t ®éng chung cña x· héi, nhÊt lµ tham gia x· héi hãa çc ho¹t ®éng y tÕ, v¨n hãa, gi¸o dôc, nh©n ®¹o tõ thiÖn, b¶o vÖ m«i tr−êng, phßng chèng chiÕn tranh, b¹o lùc...

Trong qu¸ tr×nh vËn ®éng, ph¸t triÓn, mçi quèc gia ®ang tõng b−íc hoµn thiÖn hÖ thèng luËt ph¸p liªn quan ®Õn t«n gi¸o cho phï hîp víi xu thÕ vËn ®éng chung, trong ®ã ®iÓm ®Æc biÖt ®−îc nhÊn m¹nh ë ®©y lµ x©y dùng hÖ thèng luËt ph¸p ®Ó ®¶m b¶o t¨ng c−êng ®−îc sù ®oµn kÕt, khoan dung gi÷a çc t«n gi¸o. NhiÒu ®¹i biÓu ®Ò xuÊt viÖc çc t«n gi¸o ph¶i hîp t¸c víi nhau, kh«ng ph©n biÖt lín nhá; tr¸nh k× thÞ vµ tranh chÊp ®óng sai gi÷a çc gi¸o héi; ®ång thêi kh«ng chÊp nhËn b¹o lùc liªn quan ®Õn t«n gi¸o./.