PLACIDO PEMTENTE

II I D ," tugon ni Padre Sibyla

Kabanata 12 PLACIDO PEMTENTE

SI Placido Penitente ay mag-aaral ng Unibersidad ng Santo Tomas ngunit ayaw na niyang mag-aral at nais na ngang huminto. Ang ibig niya ay umm na ng lalawigan at magsaka o maghanapbuhay ng kahit ano. Dalawang suli na ang ipinadala niya sa ina pagkaraan ng halos isang buwang pagbabakasyoi sa lalawigan na naglalaman ng pakiusap na payagan siyang huminto na si pag-aaral. Nakiusap sa kanya ang ina na kung maaari'y tapusin niya kahit batsilyer sa artes dahil nasa ikaapat na taon na siya sa kolehiyo.'

Maraming nagtataka kay Placido kung bakit ibig niyang tumigil sa pag-aaral gayong may likas siyang talino at itinuturing na pinakamahusay na m; aaral ni Padre Valerio sa Tanauan. Hindi siya mabisyong tao, walanj

kasintahang kailangang pakasalan, may maayos na kasuotan at sunod anj layaw sa ina. Ano't umaayaw siya sa karunungan at pagbabasa ng aklat' Ano't

nagpapakita siya ng paglaban sa payo ng prayle at mga aral ng Tandang] Basyong Makunat? Naipangako ng ina sa namayapa niyang ama ang pagtapusin siya ng pag-aaral. Kung hindi lamang malaking halaga na rin ng salapi at panahon ang nagugol niya sa pag-aaral at sa labis na panghihinayang ay baka napapayag na rin niya ang ina na tumigil na siya.

Mangiyak-ngiyak sa sama ng loob si Placido ngunit wala siyang magawa kundi ang makisabay sa mga estudyanteng naglalakad patungo sa kani-kanilang paaralan. Naglalakad siya sa Daang Escolta patungong Unibersidad ng Santo Tomas. Ang mga mag-aaral ng Ateneo ay matutuling maglakad, may mga dalang aklat na waring patuloy na nag-iisip ng mga leksiyon at nakadamit pang-Europeo. Ang mga taga-San Juan de Letran ay higit na marami ang bilang ng

mga mag-aaral. Sila ay nakadamit Filipino at kakaunti lamang ang aklat na dala. Ang mga taga-Unibersidad ng Santo Tomas ay walang dalang aklat subalit magara kung manamit at may mga dalang baston.

Sa Escuela Municipal naman nag-aaral ang mga estudyanteng kababaihan. Naglalakad din ang mga ito habang may kasunod na alalay na tagabitbit ng kanilang mga aklat at kagamitan. Hindi sila magagaslaw kumilos at tahimik sa paglalakad na animo'y nakapila sa isang prusisyon.

Nasa bukana ng Puerto ng Unibersidad ng Santo Tomas si Placido Penitente nang may tumapik sa kanya. Tila lalong nagpasakit ng kanyang ulo ang lalaking kaharap, si Juanito Pelaez. Binati siya nito ng buong giliw. Si Pelaez ay mapaglangis at bolero kaya't paborito ng mga guro sa kabila ng

III i' laez.

"Wala namang gaanong nangyari." Halata sa mukha ni Placido ang i m1 ■ k

ainis kay Pelaez na bagama't magiliw sa kanya ay halata ang nakakalokong |M|tngisi. "At ikaw?"

"Alam mo bang nagbakasyon ako sa Tiani dahil sa paanyaya ni Padre I iimorra? Napakaliberal na pari. Mahilig'sa kasiyahan, tulad din ng estilo ni I'ulie Paco. Pulos panghaharana ang ginawa namin. Siya ang kumakanta at iniiiiitugtog ng gitara at may dala akong biyolin. Wala kaming pinalagpas na buhay doon." Bumulong pa si Pelaez pagkuwa'y nagtawa. "Hinarana din n 1111 i n ang nobya ni Basilio. Pero nagtataka ako kung paano siya nagustuhan H I Basilio? Napakatanga niya sa pagpili ng babae. Maganda lamang at mahinhin llibalit mangmang at ngayo'y isang alila. Alam mo bang sinaktan pa ni Padre ( iimorra ang dalawang lalaking nangharana din sa kanya? Hindi ko na alam rnig sumunod na nangyari. May kasungitan at likas na mahiyain subalit |ini',(laraanan naman niya ang pinagdaanan ng lahat ng mga babae," saka ito

inmawang malakas.

Galit na tiningnan ni Placido ang estudyanteng kuba. "Ano nga pala ang leksiyon kahapon?" tanong pa ni Pelaez. "Walang pasok kahapon."

"Magaling kung ganoon. Eh, noong kamakalawa?" "Huwebes iyon. Pista opisyal ng paaralan kapag Linggo at Huwebes." "Ay oo nga pala, nalimutan ko!" bulalas ni Pelaez. "Ano'ng nangyari

iii! M l pagiging bulastog at maloko sa mga kamag-aral na ma-dalas pagmulan ng gulo. Nag-iisang anak ito ng isang negosyanteng mestiso at may pagkakuba ang katawan. "Kumusta, Penitente? Ano'ng nangyari sa iyong bakasyon ?" usisa

inning Miyerkules?" "Umulan." "Noong Martes?"

"Kaarawan ng isang guro kaya't bumati kami kasama ang isang orkestra a mga pumpon ng bulaklak." II inanap ba niya ako?"

Nagkibit ng balikat si Placido. "Hindi ko alam. Ngunit may listahan naman ' ii ng mga naroon."

38

52 EL FILIBUSTERI

"Ano naman ang nangyari noong Lunes?"

"Unang araw ng klase kaya't binasa lamang ang mga listahan at nagtalj ng mga leksiyon." Binuklat ni Placido ang aklat at sinabing may mga kailanga memoryahin.

Tinapik ni Pelaez ang aklat at ito'y tumilapon. Lalong nainis si Placi<B

"Hayaan mo na ang mga leksiyon. Ang mabuti pa'y magdiwang uT dahil sa panggitnang araw ng pista opisyal."

Dia-pichido ang tawag sa araw na napapagitnaan ng dalawang araw walang

pasok na kadalasang hindi na pinapasukan ng mga mag-aaral bulakbol at tamad mag-aral.

Galit na pinulot ni Placido ang aklat na tumilapon. "Maglakwatsa na tayo!" muling yaya ni Pelaez.

' I I illllSTERISMO ' 53

i i ' i i ito dahil kinagigiliwan ng mga guro. Sa kung anong himala ay nnod ito kay Paulita sa loob ng simbahan. i llgpasukan na sa paaralan ang mga

estudyante at maging si Placido ay 1'iok na rin nang marinig na may tumawag sa kanyang pangalan. I agdaan mo na ito, Penitente!" 1111111 i nto siya sa paglalakad.

Iniabot sa kanya ang ilang pirasong papel. Pinapipirma siya sa kasulatan. mila niya ang isa nilang kabesa de barangay na nabilanggo ng ilang buwan

-. -~ ^^{a niya ang isa nuang} IMMONTNNOhindi nauunawaan.^{Kauesa us ucuoiiga; .}mu^.™.BO- -0— ^

ik maipatapon dahil sa paglagda ng dokumentong hindi nauunawaan.

. : • - > . . + i/ommo tainaa sanaekat ivon ane miwang

m i

lit I. imdam niya'y piningot ang kanyang tainga sapagkat iyon ang miwang maalala ang tungkol sa paglagda sa isang

nihil in ng isang amain para ulatan.

111*11.

Hindi ako lumalagda sa isang bagay na III ri.u-ido.hindi ko nauunawaan," pagtutol

Ano'ng problema doon? Walang dapat ikabahala dahil lumagda nga ang

111 nvmgcarabineros celestiales."

Ang paglagda ng carabineros celestiales ay sapat na upang pagkatiwalaan il'.ii'.kat sila'y kapisanang itinatag upang tumulong sa Diyos sa digmaan liihnn sa kasamaan at upang hadlangan ang mga babasahing ipinagbabawal.

Hindi sumang-ayon si Placido ngunit ayaw pa rin siyang tigilan ni Pelaez. Hiningan pa siya ng ambag para sa monumento ng isang paring Dominiko na si Padre Baltazar.

"Magbigay ka na para malaman ng mga prayleng tayo'y galante. Gawin mo ng apat na piso at ibabalik ko rin sa iyo ang dalawang piso." "Bakit hinihingi mo pa kung ibabalik mo rin?" "Oo nga ano? Napakatanga ko talaga. Ngunit ang ibig kong sabihin, ipaaalam ko lamang sa iba na ganyang halaga ang ambag mo para gumaya sila. Ayaw mo bang sumikat sa paningin ng mga guro?"

Sa kabila ng pagtutol at nagpupuyos na damdamin ay napilitang magbigafl si Placido upang tigilan siya ni Pelaez.

Malapit na sila sa Unibersidad nang mapadaan sa simbahan kung saa naroon ang mga nagtitipong mag-aaral. Naroon si Isagani na nakikipag-usa tungkol sa isang aralin samantalang ang ibang estudyanteng kalalakihan a panay ang sulyap sa mga magagandang dalagang nagsisimba.

Isang karwahe ang huminto. Pag-aari ito ng isang pamilyang relihiyoscl na bumibisita sa Birhen ng Rosaryo sa espesyal na araw. Natigilan si Isagani

lalo't nakitang bumababa sa karwahe ang kasintahan. Kasunod ni Paulita '1 *\nnvd sl^^|saakin! Gomez ang tiyahing si Donya Victorina na kinaiinisan ng mga naroon. Binatl 11

M^abaya a ng donya si Juanito Pelaez sa pamamagitan ng pagngiti at pagkaway.

Namula si Isagani at nahihiyang bumati samantalang si Pelaez ay nag-alis ng sombrero at yumukod na animo'y isang komandante.

'Na^ATALHATAinto para mamtindihan mo. Petisyon ito laban sa hinihinging I

nuisoniMakaraignap

Mapipilitan na sanang lumagda si Placido nang marinig niya ang pagdarasal "i mga kasamang mag-aaral.

Mamaya na, babasahin ko muna.' ira maintind iha,, ...^

pagtatatag ng Akademya ng Wikang Kastila.' Nagpilit si Placido na makaiwas. "Nariyan na ang aming guro." "Hindi naman siya nagtatawag."

"Nagtatawag din paminsan-minsan. At isa pa, ayokong kalabanin si Miikaraig."

Dahil sa matagal na pagkabalam ay nahuli sa klase si Placido Penitente. Nnsa letrang Q na ang pagtawag. Mabait at masunurin siyang mag-aaral. Aiilis na sana siya nang maalala niyang malapit na ang pagsusulit ngunit hindi |)Nrin siya natatawag o nakikilala ng guro. Pumasok si Placido sa loob ng 'i 111 d .11 indi na patiyad at sa halip ay pinatunog pa ang takong ng sapatos. Nais nivang siya'y mapuna at makilala ng guro. Nangyari ang ibig niyang mangyari. Nipuna siya ng guro na lihim na nagbabanta at umiiling. "Walang galang!_{TALASALITAAN Hanapin}

ang singkahulugan ng mga salita. dia-pichido

40

Napabulalas ang mag-aaral na si Tadeo. "Anong ganda! Sinundan nito, ang dalaga sa loob ng simbahan pagkaraang ipagbilin sa kamag-aral na sabihing siya'y maysakit.

Si Tadeo ay pumapasok lamang sa paaralan upang magtanong kung may pasok. Kung mayroon ay aalis na at magdadahilang maysakit. Sa kabila nito'y

bulastog pagkabalam

41

ISANG

parihabang silid ang klase ng Pisika. Ang upuan ay parang hagdi na tatlong

baytang at

nakapaligid sa tatlong panig ng silid. Malalaki aft bintanang may rehas at dito pumapasok ang sinag ng araw. Sa isang dulo 1 silid ay ang upuan ng guro at nasa likuran ng upuan ang pisara. Walai anumang palamuti ang mga dingding na bato. May mga kasangkapan | pisika ngunit ito ay nakasusi sa isang eskaparate na may salamin gaya I tanso, tubo, kristal at

iba pang kasangkapan para sa laboratoryo. Hindi t pinahahawakan ng mga ________________________________________________________ prayle sa mga | im^mammmm e s t u d y a n t e . A n g m g a tf l Ijjj

W

k a s a n g k a p a n s a l o o b n g W r m h m W m Y m b * . * eskaparate ay AI'e-tkl

kW

^S nagsisilbing palamuti ammmm t l a m a n g u p a n g h i n d i ^ C ^ ^ y t m m

I

1 r m a s a b i n g m g a d a y u h a n ^ ■ P S T ^ «

V

-n a a n 54 EL FILIBUSTE GAWAIN

1.

Ano ang nagtulak kay Placido Penitente na umayaw sa pag-aaral?

2.

Anong klaseng estudyante si Juanito Pelaez?

3.

Ilarawan kung anong klaseng paaralan ang pinapasukan nina Placidoi _{pagkakaroon ng dia-pichido?}

4.

Bakit hindi lumagda si Placido sa papel na hawak ni Pelaez?

5.

Tungkol saan ang papel na pinapipirmahan ni Pelaez? Kabanata 13

g pa ar ala n ay fc ^T l j. V^ H M m m n a p a g h u h u l i . iT^ s^ | A V W

^

j

S

t

—

Na gp ap ak ita ito na ng ^^f iTr ra, vk J*j 7£ ka hu sa ya n ng pa gt ut ur o I \

^rn

^i

9

-M a m\ ng paara lan at ang j ■ ^>\m mw^ mw fflsm. dahil an ng hindi

pagkatuto ng mga Indiyo ay ang likas na kamangmangan.

Nakatayo ang gurong si Padre Millon, isang batang Dominikong napabantog sa pilosopiyl sa Kolehiyo ng San Juan de Letran. Ito ang unang pagkakataon niyanl makapagturo ng Pisika. Nakikinig sa kanyang sinasabi ang mga aaiul, May ilang mag-aaral na nakabukas ang

kuwaderno at aklat habang may ilang inaantok sa klase.

Unang tinanong ng guro sa klase ang isang matabang mag-aaral na pann) ang hikab. Mistulang ponograpo itong tumugon ng isang kinabisadong leksiy oil tungkol sa salamin, bahagi nito at kung anong uring bubog.

Pinatigil ng guro ang estudyante. "Magaling!" wika ng guro. "Tingiwin 1 ko nga kung masasagot mo ito. Kung ang kapirasong kahoy gaya halimbiiwn j < > | n mi IS 1 1 KISMO 55 ' ii i in HOI ig na pinakinis at nilagyan ng barnis at ito ay magkakaroon ng i | i I n sa anumang bagay na ihaharap dito, anong uri ng salamin ito?" i ini. ni', mag-aaral na malusutan ang tanong kaya't sumagot ito kahit i< I I iniikol tungkol sa tanong. Inulit ng guro ang tanong dahilan upang "iiilinn ang mag-aaral. Hindi mawari ng

mag-aaral kung saang grupo o H I i iliipni isama ang kamagong bilang isang bubog, sa metal ba o sa marmol. 11 '.wika si Juanito Pelaez na nang mga sandaling iyon ay katabi ng mag-i mi linatanong ng guro. "Ito'y nauuri sa salaming kahoy!" Nulnwa ang guro nang marinig ang sagot ni Pelaez.

"Nagdudunung-liiiningan!" Nagbigay uli ang guro ng tanong tungkol sa bahagi ng salamin ngunit • i i in nang nalito ang estudyanteng mataba. Sinenyasan ito ni Pelaez na iiiiuniiig -ayon sa lahat ng sinasabi ng guro. "Sumasang-ayon po ako sa lahat ng inyong naging pahayag, Padre." "Magaling. Kung ganoon ay sumasang-ayon ka na maaari kong alisin m\y, I inggang puti ng isang salamin, palitan ito ng puto ngunit ang kalalabasan NV NIILAMINPARIN?"

Waring ang mag-aaral ay nanlulumong nakatawag sa Diyos. "Anong kalalabasan?" "Puto rin!" dikta ni Pelaez.

Tuluyang nainis ang estudyante kay Pelaez. "Tingnan nga natin kung ■ya mong ipaliwanag ito, Juanito. Ang salamin na nasa ibabaw na ang ibabaw liulmng pang-ibabaw o ang pinagkakapitan nito'y isang substansiya na walang jilnagbago at di esensiyal na ibabaw, dahil ang ibabaw ay

43 isang insidente iiiniang

ng substansiyang katawan nito? Ano ang masasabi mo tungkol dito?

"Hindi ako sumasang-ayon," tugon ni Juanito Pelaez, na bagama't hindi niiiinawaan ang tunay na katanungan at esensiya ng sinasabi ng guro ay Nun)agot kahit ang malinaw lamang sa pagkaunawa ay ang tinutukoy na kung Hiiumang ibabaw. Sa pakiwari niya, anumang itanong ng guro ay isa lamang pnidalaro ng mga salita na walang anumang kahulugan kung kaya anuman nng isagot ng mag-aaral ay tiyak na mali sa pandinig ng guro.

"Kung ganoon ay sinasabi mong anumang bagay na nasa ilalim ng

salamin nv

makakaapekto sa

ibabaw?"

Hindi na magawang sagutin ni Juanito ang

mga sunod-sunod na tanong. Mlnalingan nito si Placido upang hingan ng sagot. Hindi ito pinansin ni Placido kaya't tinapakan ni Pelaez ang paa ng kamag-aral Napasigaw si Placido. "Aray! Walanghiya ka!" Napansin ito ng guro at ang atensiyon nito ay napunta kay Placido. "Ikaw na labis ang pagpapahalaga sa sarili at animo'y

tagapagligtas. Imgnan ko nga kung maililigtas mo ang sarili? Sagutin mo ang tanong ko." Nagdiwang ang kalooban ni Pelaez na umupo na sapagkat ligtas na siya. "Ang sabi sa aklat, ang salamin ay gawa sa tanso o sa iba pang metal.

Iiunabaitoomali?" "Ganyan nga po ang sinasabi sa aklat, Padre."

56 EL FILIBUSTERISMl Huwag kang magmarunong."

Nalito na rin si Placido sa mga sinabi ng guro at mga sumunod p katanungan tungkol sa salamin, metal, merkuryo at iba pang kemikal. "Hindi mo alam ang leksiyon, ano ba'ng pangalan mo?" "Placido po."

Aha! Ikaw ang Placido Penitente na mahilig bumulong! May labi limang ulit ka nang hindi pumasok ng klase." "Labing limang ulit, Padre?" ulit pa ni Placido. "Oo, hindi mo ba narinig?"

"Apat na beses lang po akong lumiban sa inyong klase. Kung isasam; ang araw na ito na ako ay nahuli sa pagpasok sa loob ng silid, bale limang uli pa lamang po."

"Minsan lamang ako magtawag ng pangalan sa talaan kaya ang sinum matiyempuhan kong wala ay minamarkahan ko ng pagliban ng limang ulid Tatlong beses pa lamang kitang nahuhuli kaya't labing lima lamang kaya'! magpasalamat ka. Sige nga, bilangin mo nga kung marunong kang magbilang, Kung limang beses ninyo akong nahuli, bale dalawampu't lima po, Padre.'j At ngayon ay may isa ka pang marka sapagkat hindi mo alam ang) leksiyon."

"Kung lalagyan ninyo ako ng marka ngayon ay dapat namang bawasarj ninyo ang aking naging pagliban sa klase."

Pinakinggan lamang ng guro ang sinasabi ni Placido. "Sapagkat ako nama'y wala sa inyong talaan ngayong araw na ito. A imposibleng makapag-ulat ang isang taong wala sa klase."

"Pilosopo! Hindi mo ba naiintindihan na ang isang mag-aaral ay maaaringj wala sa klase at hindi rin niya alam

ang leksiyon? Nagpanting ang tainga ni Placido. Ipinukol niya ang aklat. "Tama na, Padre. Maaari ninyo akong markahan ng anumang ibig ninyong marka ngunit* wala kayong karapatang alipustain ako! Inyo na ang klaseng ito sapagkatj wala na akong balak na mag-aral pa!

Nabigla ang lahat sa inasal ni Placido Penitente sapagkat noon lamang nangyaring may mag-aaral na lumaban sa guro. Naumid ang guro at nasundan, ng tingin si Plac ido habang papalabas ng silid. Pagkatapos noon ay nanginginig na nagsalita a sinermunan ang mga mag-aaral tungkol sa kawalan ng paggalang at binanggit din ang panukala ng Akademya ng Wikang Kastila

"Hindi malayong ang binatang iyon ay isa sa mga nagpanukala! O Diyos kong mahabagm, iligtas mo po ang mga mag-aaral na ito! Magsipag-aral muna kayo bago ang wikang Kastila."

Hindi agad natapos ang pagsesermon ng pari hanggang matapos ang klase. Makaraang magdasal ay naglabasan na ang may dalawang daan at tatlumpu't apat na mga mag-aaral na nang pumasok ay walang nalalamang leksiyon at nang lumabas ng silid ay nasa ganoon pa ring kalagayan. Nabawasan lamang sila ng

;sang pasanin sa buhay, ang isang oras na ginugol nila sa loob ng silid-aralan.

11L1BUSTERISMO T„, ...

TALASALITAAN Hanapinangsingkahuluganngmgasalita. 3. alipustain 5. ginugol

GAWAIN

Ano ang nais ipahiwatig ng mga kasangkapan sa pisika na nakasusi sa loob ng eskaparate?

Pangatwiranan kung ang pagiging isang bantog na guro sa pilosopiya ay cpektibo sa pagtuturo ng pisika?

Ilarawan kung anong uri ng mag-aaral ang mga estudyante sa pisika. Ano ang masasabi ninyo sa pagtuturo ng pisika ni Padre Mil Ion? May natutuhan ba ang mga estudyante sa pisika? Pangatwiranan. .

Kabanata 14 . SA BAHAY NG MGA MAG-AARAL

ANG bahay ng estudyanteng si Makaraig ay malaki, maluwang at may dalawang palapag na entresuwelong may mga eleganteng rehas. Magulo ang paligid dahil sa mga nangangasera. May nag-aaral sa kani-kanilang mga silid, may nagtutugtugan sa balkon, may nagbabaraha, may mga nagkukuwentuhan ill nagtatalo-talo habang ang iba'y parang mga batang naglalaro. Iba-iba ang

kanilang edad at

Unsang umiyak at

^fT^^"^

tuwa sa tufing nauubos ■ a paninda at nangangako sa:

lol "Inn at baratin ng mga pilyong estudyante ang kawawang Intsik na

mabili lang ang mga paninda.

naumid eskaparate 4 ig pag-uugali. Sa ibaba ng hagdan ay naroon ang

isang Intsik.

Nagtitinda siya ng kakanin sa mga pilyong estudyante.

"Kayo mga salmahe, mga balat! Kayo mga limonyo! Hindi kayo mga Klistiyano! Ako loko ninyo! Mga salmahe! Mga salmahe!" N a r i y a n g

num..

Niiliubiihayan lang ito ng loob at

45

58 EL FILIBUSTERISlI

Iba't ibang klase rin ang ugali ng mga mag-aaral. May sobrang palaarj may bulakbol, may maramdamin, may mainitin ang ulo at ang iba naman hindi na matapos-tapos ang kaharutan sa iba pang kapwa mag-aaral.

Nabawasan ang kaguluhan nang dumating ang mga kagrupo ni Makarai na sina Isagani, Sandoval, Pecson at Pelaez. Nauna lamang sandali sina Isaga at Sandoval at kasunod na rin sina Pecson at Pelaez. Makikisig ang mj estudyanteng ito at disente ang pananamit. Nag-usap ang mga ito habari hinihintay ang pagdating ni Makaraig para talakayin nila ang tungkol s Akademya ng Wikang Kastila. Si Makaraig ay isang mayamang mag-aaral rj abogasya at pinuno ng grupo na nagtataguyod ng Akademya ng Wikang Kastil Si Sandoval ay isang Kastilang naging kapanalig ng mga estudyanteng Pilipin Naging kawani ito ng pamahalaan at nagpatuloy ng pag-aaral sa unibersidaj Siya ay larawan ng mga Kastilang may malasakit at pagpapahalaga sa mj Pilipino. Ang pangunahing estudyante kabilang na sina Isagani, Pecson : Pelaez ay