I S P I R K S E
D TINGKATPENERIMAANDIR ISISWAKELASX A
M
S BUDYAWACANAYOGYAKARTATAHUNAJARAN2012/2013 K
I P O T N A L U S U P A D A H R E T A Y N I S A K I L P M I N A
D -TOPIK
L A K I S A L K N A G N I B M I B
i s p ir k S M k u t n u n a k u j a i
D emenuh iSalahSatuSyara t n a k i d i d n e P a n a jr a S r a l e G h e l o r e p m e M
g n il e s n o K n a d n a g n i b m i B i d u t S m a r g o r P
: h e l O
m u r g n i n a it s ir K y s e D a il a s o R
: M I
N 081114020
G N I L E S N O K N A D N A G N I B M I B I D U T S M A R G O R P
N A K I D I D N E P U M L I N A S U R U J
N A K I D I D N E P U M L I N A D N A U R U G E K S A T L U K A F
A M R A H D A T A N A S S A T I S R E V I N U
A T R A K A Y G O Y
3 1 0 2
i I
S P I R K S E
D TINGKATPENERIMAANDIR ISISWAKELASX A
M
S BUDYAWACANAYOGYAKARTATAHUNAJARAN2012/2013 K
I P O T N A L U S U P A D A H R E T A Y N I S A K I L P M I N A
D -TOPIK
L A K I S A L K N A G N I B M I B
i s p ir k S M k u t n u n a k u j a i
D emenuh iSalahSatuSyara t n a k i d i d n e P a n a jr a S r a l e G h e l o r e p m e M
g n il e s n o K n a d n a g n i b m i B i d u t S m a r g o r P
: h e l O
m u r g n i n a it s ir K y s e D a il a s o R
: M I
N 081114020
G N I L E S N O K N A D N A G N I B M I B I D U T S M A R G O R P
N A K I D I D N E P U M L I N A S U R U J
N A K I D I D N E P U M L I N A D N A U R U G E K S A T L U K A F
A M R A H D A T A N A S S A T I S R E V I N U
A T R A K A Y G O Y
ii
v i
n
a
h
a
b
m
e
s
r
e
P
n
a
m
a
l
a
H
i
d
i
ri
d
r
e
b
a
I
a
n
e
r
a
k
;
N
A
H
U
T
a
d
a
p
e
k
g
n
a
d
n
a
m
e
m
a
s
a
it
n
a
n
e
s
u
k
A
"
".
h
a
y
o
g
k
a
d
it
u
k
a
,
u
k
n
a
n
a
k
h
a
le
b
e
s
r
u
m
z
a
M
1
6
:
8
“
A
p
a
b
li
a
d
i
d
a
l
a
m
d
i
ir
s
e
s
e
o
r
a
n
g
m
a
is
h
a
d
a
r
a
s
a
m
a
l
u
d
a
n
t
a
k
u
t
u
n
t
u
k
k
a
d
it
h
a
l
a
d
a
t
u
b
e
s
r
e
t
g
n
a
r
o
i
g
a
b
n
a
n
i
m
a
j
a
k
a
m
,
n
a
k
i
a
b
e
k
u
t
a
u
s
t
a
u
b
r
e
b
.
n
u
p
h
a
k
g
n
a
le
s
n
a
u
j
a
m
e
k
n
a
g
n
e
d
a
i
a
y
n
u
m
e
t
r
e
b
n
a
k
a
”
o
n
r
a
K
g
n
u
B
“
K
e
b
a
n
g
g
a
a
n
k
ti
a
y
a
n
g
t
e
r
b
e
s
a
r
a
d
a
l
a
h
b
u
k
a
n
it
d
a
k
p
e
r
n
a
h
g
a
g
a
,l
t
e
t
a
p
i
t
i
k
g
n
a
b
k
e
m
b
a
il
s
e
it
a
p
k
a
l
i
k
ti
a
j
a
t
u
h
”.
s
u
is
u
f
n
o
C
“
S
e
s
u
a
t
u
y
a
n
g
b
le
u
m
d
i
k
e
jr
a
k
a
n
,
s
e
ir
n
g
k
a
il
t
a
m
p
a
k
m
u
s
t
a
h
i
;l
.
k
i
a
b
n
a
g
n
e
d
a
y
n
n
a
k
u
k
a
le
m
l
is
a
h
r
e
b
h
a
le
t
a
ti
k
u
a
l
a
k
n
i
k
a
y
u
r
a
b
a
ti
k
”
a
n
a
h
r
e
d
e
s
g
n
a
y
a
y
r
a
K
i
n
i
s
a
y
a
p
e
r
s
e
m
b
a
h
k
a
n
k
e
p
a
d
a
:
it
u
t
s
A
i
t
r
a
M
B
.
M
u
b
I
&
o
t
n
a
m
u
S
s
u
n
it
s
u
g
A
k
a
p
a
B
g
I
r
a
s
e
b
a
g
r
a
u
le
K
n
.
P
u
j
o
S
u
m
a
r
t
o
&
Y
.
K
a
s
b
a
n
i
h
is
a
k
a
y
a
s
g
n
a
y
h
is
a
k
e
k
n
a
d
,
n
a
m
e
t
,t
a
b
a
h
a
s
,
a
r
a
d
u
a
s
a
u
m
e
S
v
A Y R A K N A I L S A E K N A A T A Y N R E P
n a g n e d n a k a t a y n e m a y a
S sesungguhn ya bahwa skirps iyang saya tuil sin i itdak m a l a d n a k t u b e s i d h a l e t g n a y i l a u c e k , n i a l g n a r o a y r a k i r a d n a i g a b u a t a a y r a k t a u m e m
a k a t s u p r a tf a d n a d n a p it u
k , sebagaimanal ayaknyakarya limiah.
i n u J 7 , a tr a k a y g o
Y 2013
Penuils
i v R
E
P NYATAANPERSETUJUANPUBLIKAS IKARYAI LMIAH S I M E D A K A N A G N I T N E P E K K U T N U g n a
Y be tranda tangan d ibawah ini ,saya mahasiswa Universtia s Sanata : a tr a k a y g o Y a m r a h D a m a
N :RosailaDesyK irsitaningrum M
I
N :081114020
a d a p e k n a k ir e b m e m a y a s , n a u h a t e g n e p u m li n a g n a b m e g n e p i m e D :l u d u jr e b g n a y h a i m li a y r a k a m r a h D a t a n a S s a ti s r e v i n U n a a k a t s u p r e P A W S I S I R I D N A A M I R E N E P T A K G N I T I S P I R K S E
D KELASXSMABUDYA
A N A C A
W YOGYAKARTA TAHUN AJARAN 2012/2013 DAN A L U S U P A D A H R E T A Y N I S A K I L P M
I N TOPIK-TOPIK BIMBINGAN
L A K I S A L K a y a s n a i k i m e d n a g n e D . ) a d a a li b ( n a k u lr e p i d g n a y t a k g n a r e p a tr e s e B n a k h il a g n e m , n a p m i y n e m k u t n u k a h a m r a h D a t a n a S s a ti s r e v i n U a d a p e k n a k ir e b m e m , a t a d n a l a k g n a p k u t n e b m a l a d a y n a l o l e g n e m , n i a l a i d e m k u t n e b m a l a d e k ir t s i d n e
m busikans ecarat erbatas ,danmempubilkasikannyadii nterne tataumedial ain n a k ir e b m e m n u p u a t a a y a s i r a d n ij i a t n i m e m u lr e p a p n a t i m e d a k a n a g n it n e p e k k u t n u .s il u n e p i a g a b e s a y a s a m a n n a k m u t n a c n e m p a t e t a m a l e s a y a s a d a p e k i tl a y o r y a s i n i n a a t a y n r e p n a i k i m e
D abua tdengans ebenarnya.
a tr a k a y g o Y i d t a u b i D
Padat angga l7J uni2013
m u r g n i n a it s ir K y s e D a il a s o R
ii v K A R T S B A A W S I S I R I D N A A M I R E N E P T A K G N I T I S P I R K S E
D KELASX
A M
S BUDYAWACANAYOGYAKARTATAHUNAJARAN2012/2013 K I P O T N A L U S U P A D A H R E T A Y N I S A K I L P M I N A
D -TOPIK
L A K I S A L K N A G N I B M I B m u r g n i n a it s ir K y s e D a il a s o R a m r a h D a t a n a S s a ti s r e v i n U 3 1 0 2 a tr a k a y g o Y
Peneilitani n ibe trujuanuntukmengetahu ideskirps iitngka tpene irmaandri isiswa a y g o Y a n a c a W a y d u B A M S X s a l e
k ka tra t ahun ajaran 2012/2013 dan i mpilkasinya k i p o t n a l u s u p a d a h r e
t -topik bimbingan klasikal .Jeni speneilitan yang digunakan .i e v r u s e d o t e m n a k a n u g g n e m n a g n e d f it p ir k s e d n a it il e n e p h a l a d a i n i n a it il e n e p m a l a d
Subyek peneilitan in iadalah siswa kelas X SMA Budya Wacana Yogyaka tra n e m u rt s n I . a w s i s 4 6 h a l a d a n a it il e n e p k e j b u s h a l m u J . 3 1 0 2 / 2 1 0 2 n a r a j a n u h a t k i n k e T . m e ti 6 4 i r a d i ri d r e t n u s u s i d g n a y r e n o i s e u K . r e n o i s e u k k u t n e b r e b n a it il e n e p it n a d e s a t n e s r e p n a g n u ti h r e p h a l a d a n a k a n u g i d g n a y a t a d s i s il a n
a ngka t
. 1 e p i T n a k o t a P n a u c A n a i a li n e P s u m u r n a k r a s a d r e b a y n n a i s u b ir t s i d n e p
Hasi lpeneilitan menunjukkan bahwa : (1 )4 siswa (6,25% )memiilk i itngka t t a k g n it i k il i m e m ) % 3 1 , 3 5 ( a w s i s 4 3 ) 2 ( , i g g n it t a g n a s g n a y i ri d n a a m ir e n e p g g n it g n a y i ri d n a a m ir e n e
p ,i( 3 )26 siswa( 40,63% )memiilk iitngka tpene irmaan dri i , h a d n e r g n a y i ri d n a a m ir e n e p t a k g n it i k il i m e m g n a y a w s i s a d a k a d i T ) 4 ( , p u k u c g n a y . h a d n e r t a g n a s g n a y i ri d n a a m ir e n e p t a k g n it i k il i m e m g n a y a w s i s a d a k a d i T ) 5 ( n a d s r e t n a it il e n e p l i s a h n a k r a s a d r e
B ebut ,diusulkant opik-topikbimbingan klasika lyang s a l e k a w s i s i ri d n a a m ir e n e p n a k t a k g n i n e m u t n a b m e m k u t n u n a g n a b m e g n e p t a fi s r e b . 3 1 0 2 / 2 1 0 2 n a r a j a n u h a t a tr a k a y g o Y a n a c a W a y d u B A M S
X Topik-topik yang
o i s o m E n a s a d r e c e K , ir i d n e S i ri D i d a j n e M u ti a y n a k l u s u i
d nal , Aku Mampu
ii i v
T C A R T S B A F L E S E H T F O N O I T P I R C S E
D -ACCEPTANCEOFTHETENTHGRADE
S T N E D U T
S ATSMABUDYAWACANAYOGYAKARTAI N2012/2013 R
A E Y C I M E D A C
A ANDITSI MPLICATIONSFORTHESUGGESTED S
C I P O
T OFCLASSICALGUIDANCE :
y b
m u r g n i n a it s ir K y s e D a il a s o R
y ti s r e v i n U a m r a h D a t a n a S
3 1 0 2 a tr a k a y g o Y
Thi sresearch aims t o ifnd out t he descirp iton of the sefl-acceptance fo the t enth e
d a r
g students ta SMA Budya Wacana Yogyaka tra i n 2012/2013 academic yea rand d
e t s e g g u s e h t r o f s n o it a c il p m i s
ti topic so fclassica lguidance .Thi sstudybelongst oa .
d o h t e m y e v r u s e h t g n i s u h c r a e s e r e v it p ir c s e d
The subjec tin thi sresearch i sstudent so fgrade X a tSMA Budya Wacana
n i a tr a k a y g o
Y 2012/2013academicyear .Thenumbe roft hesubjectint hisr esearch si .
s t n e d u t s 4
6 The i nsrtumen tused i n t hi sresearch i squesitonnarie which consist so f .
s m e ti 6
4 The technique o fdata analysi sused i spercentage counitng and the leve l n
o it u b ir t s i
d i sbasedonf ormulao fCrtieriaReferenceTes tType1.
The r esutl sshow tha:t( 1 )4 students( 6.25% )have veryhigh sefl-acceptance,( 2 ) fl
e s h g i h e v a h ) % 3 1 . 3 5 ( s t n e d u t s 4
3 -acceptance ,(3 )26 student s(40.63% )have e
g a r e v
a s - cefl a ceptance ,(4 )No student shave low sefl-acceptance ,and (5 )No t
n e d u t
s s have very low sefl-acceptance . Based on these resutls ,the researche r s
c i p o t e c n a d i u g l a c i s s a l c l a t n e m p o l e v e d e m o s d e s o p o r
p in orderto help the students
fl e s e h t e s a e r c n
i -acceptance. The suggested topic sare Being Yoursefl ,Emoitona l e
v it r e s s A g n i e B , s g n il e e F s s e r p x E o t e l b A m A I , e c n e g il l e t n
I , and Courage in
.s n o i n i p O g n i r e v il e D
x i
R A T N A G N E P A T A K
h a l e t g n a y h a p m il e m t a k r e b s a t a s u t s ir K s u s e Y n a h u T a d a p e k r u k u y s n a d i j u P
a y n ri h k a a d a p a g g n i h , a m r a h D a t a n a S s a ti s r e v i n U i d s e s o r p r e b a m a l e s n a k ir e b i d
n a k i a s e l e s r e t t a p a d i n i i s p ir k s n a s il u n e
p dengan baik sebaga ituga sakhi rdan gela r r
e p i d t a p a d a n a jr a
s oleh .Begtiu banyak pelajaran berharga yang diperoleh selama . a m r a h D a t a n a S s a ti s r e v i n U g n il e s n o K n a d n a g n i b m i B i d u t S m a r g o r P i d s e s o r p r e b
g n a r o i u l a l e m n a k ir e b i d s u t u p h a n r e p k a d it n a h u T h i s a k n a d t a k r e
B -orang yang
e s i d u t s n a n a l a jr e p m a l a d i tr a r e b u ti g e
b lamai ni .Olehkarena tiuucapant e irma kasih :
a d a p e k n a k h a b m e s r e p i d
.
1 BapakRohandi ,Ph.D. ,selakuDekanFakutla sKeguruandan lImuPendidikan .
a tr a k a y g o Y a m r a h D a t a n a S s a ti s r e v i n U .
2 BapakDr .GendonBarus ,M.Si,.s ebaga iKetuaProgramStud iBimbingandan a
m r a h D a t a n a S s a ti s r e v i n U g n il e s n o
K Yogyaka tra.
.
3 Ibu Dra .M .J .Retno P iryani ,M.Si. ,sebaga idosen pembimbing yang telah a
m a l e s r a b a s u ti g e b n a g n e d g n i b m i b m e
m penu ilsan sk irpsi i n.i Te irma kasih h
a l e t g n a y a g r a h r e b n a r a j a l e p n a d i s a v it o m , n a g n u k u d s a t
a dibe irkan selama
.i n i i s p ir k s n a s il u n e p s e s o r
p
.
4 Bapak Ismunawan Wibawa , S.P , sebaga i Kepala Sekolah SMA Budya a
n a c a
W Yogyakatra ,yangt elahmembe irkani ijnuntukmelakukanpeneilitan. .
5 Bu Ria dan Pak Dw,i sebaga iguru Bimbingan dan Konseilng SMA Budya a
tr a k a y g o Y a n a c a
x .
6 ParaSiswaSMABudyaWacanaYogyaka tra .
7 SMASantaMa iraYogyakatra ,yangt elahmembantudalampengambliandata .
a b o c i j u .
8 Orang t ua ,Bapak Agusitnu sSumanto dan Ibu Ma ira Bernadeta Ma tr iAstut i , i d u t s n a k i a s e l e y n e m a r e g e s k u t n u n a k a o d n e m h a l e l h a n r e p k a d it g n a y
u b I n a d k a p a B n a g n u k u d n a d a o D . i n i a m a l e s i d u t s k u t n u a n a d n a k a h a s u g n e m
. a s a i b r a u l h u g g n u s i n i a m a l e s .
9 M as Pascail sAdtiya K irsitanto,t e irma kasih ata smoitvas idan bantuan dana il
e n e
p itan yang telah dibe irkan .Adik Ma ira Tiara Ov iK irsitana yang telah a r e g e s k u t n u n a k t a g n i g n e m u l a l e s g n a y n a d a t a d n a h a l o g n e p m a l a d u t n a b m e m
.s u l u l . 0
1 Keluarga besarI gn .Pujo Suma tro danY .Kasban ,ata sdukungandan doanya .i
n i a m a l e s . 1
1 Sahaba tdan kekasih ,Slive iru sYudo Ad iranto ,yang telah membantu dalam i
s p ir k s n a s il u n e
p iin .Te irma kasih ata sdukungan ,doa ,dan kasih sayangmu .i
n i a m a l e s . 2
1 Mbak Ida BK 2002 dan Alm .Ma sAgusitnu sSaptono Nugroho yang telah u
k u b n a k ir e b m e
m -buku pendukung kuilah dan penuilsan sk irpsi . Te irma .
i n i a m a l e s u m n a g n u k u d s a t a h i s a k . 3
1 Teman-temanYayasanSahaba tGloira. .
4
1 Teman-teman faslitiato rSangga rCant irk SD Bopkr iTemon ;Dtia ,Mbak ,
a n i
N MbakNanda ,A trha ,danYudo.
i x .
5
1 Sahabat-sahabat , Cinta , Rani , Dtia , Wesrty ata s dukungan dan .i
n i a m a l e s a y n n a r u b i h g n e p . 6
1 Teman-teman BK 2008 , te irma kasih ata s dukungan , penghiburan , dan .
i n i a m a l e s a y n n a a m a s r e b e k . 7
1 MbakAst iBK2007,Ran iBK2008 ,DtiaBK2008 ,AoBK2008 ,MosheBK ,
8 0 0
2 Liil sBK 2008, te irma kasih sudah bersedia belaja rbersama ,berbag i .i
s p ir k s n a k a jr e g n e m a k u d a k u s . 8
1 PakYose,s ebaga ipeme irksaabsrtakdalamBahasaI ngg ir .s .
9
1 Ma sMoko ,yangberkail-kal idriepotkandenganurusans ura tmenyura.t
. a c a b m e m g n a y i g a b t a a f n a m r e b t a p a d i n i i s p ir k s a g o m e S
ii x
I S I R A T F A D
Halaman
L U D U J N A M A L A
H ... i G
N I B M I B M E P N A U J U T E S R E P N A M A L A
H ... ii N
A H A S E G N E P N A M A L A
H ... iii N
A H A B M E S R E P N A M A L A
H ... iv A
Y R A K N A I L S A E K N A A T A Y N R E
P ... v Y
N R E
P ATAANPERSETUJUANPUBLIKASIKARYAI LMIAH S
I M E D A K A N A G N I T N E P E K K U T N
U ... iv K
A R T S B
A ... iv i T
C A R T S B
A ... iv ii R
A T N A G N E P A T A
K ... xi I
S I R A T F A
D ... ii.... x L
E B A T R A T F A
D ... xiv N
A R I P M A L R A T F A
D ... vx N
A U L U H A D N E P I B A B
.
A Lata rBelakangMasalah ... .. 1 .
B RumusanMasalah ... 5 .
C TujuanPeneilitan ... 5 .
D Manfaa tPeneilitan ... 6 .
E De ifnis iOperasional ... 7 I
R O E T N A S A D N A L I I B A B
.
A Pene irmaanD i ir ... 8 .
1 De ifnis ipene irmaandi ir ... 8 .
2 Aspek-aspekpene irmaandi ir... 11 .
3 Faktor-fakto ryangmemengaruh ipene irmaandi ir... 41 .
4 Dampakdar ipene irmaandi ir ... 61 .
ii i x .
1 Pengeritanr emaja ... 71 .
2 Karakte irsitkremaja ... 8.... 1 .
3 Tuga sperkembanganr emaja ... 12 .
4 Remajadanpene irmaandi ir ... 22 .
C BimbinganKlasika luntukMeningkatkanPene irmaanDri iRemaja 32 N
A I T I L E N E P E D O T E M I I I B A B
.
A Jeni sPeneilitan ... 52 .
B SubjekPeneilitan ... 26 .
C Ins rtumenPeneilitan ... 62 .
D Prosedu rPengumpulanData ... 92 .
1 Tahappersiapan ... 92 .
2 Tahappelaksanaanpengumpulandata ... 73 .
E TeknikAnailsi sData ... 83 N
A S A H A B M E P N A D N A I T I L E N E P L I S A H V I B A
B ... 0.. 4 .
A Hasi lPeneilitan ... 04 .
B Pembahasan ... 44 P
U T U N E P V B A
B ... 54 .
A Kesimpulan ... 54 .
B Saran ... 55 A
K A T S U P R A T F A
D ... 75 N
A R I P M A
v i x
L E B A T R A T F A D
n a m a l a H e
b a
T l1DataSiswaKela sXSMABudyaWacanaYogyaka tra 3
1 0 2 / 2 1 0 2 n a r a j A n u h a
T ... 6.... 2 i
s i K 2 l e b a
T - iksiI ns rtumenPene irmaanDi ir ... 82 s
i s il a n A l i s a H 3 l e b a
T VaildtiasI nsrtumenPene irmaanDi ir ... 33 4
l e b a
T Jadwa lPelaksanaanPengumpulanDataSMABudyaWacana ... 73 5
l e b a
T PenliaianAcuanPatokan( PAP )Tipe1 ... 93 e
b a
T l 6PenggolonganTingka tPene irmaanDri iSiswaKela sX
SMABudyaWacanaYogyaka traTahunAjaran2012/2013 ... 14 7
l e b a
T PenggolonganSko rtIemPeneirmaanDri iSiswaKela sX
SMABudyaWacanaYogyaka traTahunAjaran2012/2013 ... 34 l
e b a
T 8 Topik-topikBimbinganKlasika luntukmeningkatkan
v x
N A R I P M A L R A T F A D
n a m a l a H p
m a
L rian1 SatuanPelayananBimbingan ... 06 2
n a ri p m a
L Kuesione rUj iCoba ... 71 0 3
n a ri p m a
L Tabulas iDataUj iCobaKuesione r... 1 21 4
n a ri p m a
L Hasi lUj iVaildtia sPene irmaanDri i... 71 1 5
n a ri p m a
L Hasi lAnailsi sReilablitias ... 91 1 6
n a ri p m a
L Kuesione rPeneilitan ... 21 2 7
n a ri p m a
L Tabulas iDataPeneilitan ... 61 2 8
n a ri p m a
L Kuail ifkas iPene irmaanDri iSiswaKela sXSMABudya
WacanaYogyakatraTahunAjaran2012/2013 ... 11 3 9
n a ri p m a
L nA ailsi sBuit rtIemPeneilitan ... 31 3 0
1 n a ri p m a
L SuratI ijnUj iCoba... 51 3 1
1 n a ri p m a
L SuratI ijnPeneilitan ... 61 3 2
1 n a ri p m a
1 I B A B
N A U L U H A D N E P
Bab in imemuat lata rbelakang ,rumusan masalah ,tujuan peneilitan ,manfaa t
.l a n o i s a r e p o i s i n if e d n a d , n a it il e n e p
.
A LatarBelakangMasalah
Menuru tJerslid (dalam Hu lrock ,1974) individu yang mene irma dri imampu
n a h i b e l e k i u k a g n e m n a d i l a n e g n e
m -kelebihannya se tra mampu untuk
i u k a g n e m n a d i l a n e g n e m k u t n u u p m a m a g u j n a d , a y n n a k g n a b m e g n e m
n a g n a r u k e
k -kekurangannya tanpa haru smenyalahkan di irnya .Peneirmaan dri i
d n i n a a i d e s e k n a k a p u r e
m ividu untukmene irma di ir ,yangmencakup keseluruhan
i g e s i r a d l a i s o s n a d , k i s if , i s k e f a , i s i n g o k k e p s a u ti a y , a y n ir i d m a l a d k e p s a
n a h i b e l e
k maupunkekuranganyangdimiilk.i
Kekurangan dankelebihan merupakandua ha lyangpast idimiilk ioleh seitap
individu . Individu yang memiilk i pengetahuan yang baik tentang dri i akan
. a y n i k il i m i d g n a y n a g n a r u k e k n a d n a h i b e l e k i m a h a m e m a tr e s l a n e g n e m u p m a m
I . ir i d a m ir e n e m u p m a m n a k a i ri d n a m a h a m e p i k il i m e m g n a y u d i v i d n
I ndividu
a b n a g n e d a y n ir i d i m a h a m e m t a p a d g n a
y ik ,akan baik pula dalam mene irma
n u m a n , ) 4 7 9 1 , k c o lr u H ( a y n ir i
d prose smene irmadi irt ersebu tbukanlahpekejraan
. a j a m e r i g a b a m a t u r e t t a p e c n a d h a d u m g n a y
Masa remaja merupakan masa rtansis idar imasaanak-anak ke masa dewasa .
n il a j n e m n a g n e d a y n ir i d s a ti t n e d i ir a c n e m a h a s u r e b a j a m e r t a u b m e m t u b e s r e t l a H a b o c n e m n a d a y n a y a b e s n a m e t n a g n e d i s a l e
r -cobaha lyangbaru .Pene irmaandri i
n e p g n a y l a h i d a j n e
m itng bag iremaja ,sebab pene irmaan dri imerupakan dasa r
n a h a b u r e p n a g n e d i ri d n a k i a u s e y n e m k u t n u a j a m e r i g a
b yangt e jrad ipada di irnya
n i a l g n a r o n a g n e d i s a l e r n il a j n e m a j a m e r t a p m e t n a g n u k g n il n u p u a m .
Prose spenyesuaiandi irt e lrebihdahuludiawal idenganpeneirmaandi ir .Tara f
, k c o lr u H ( a y n ir i d n a i a u s e y n e p s i n e j n a k u t n e n e m n a k a a j a m e r i ri d n a a m ir e n e p k u t n u h a d u m h i b e l n a k a i ri d a m ir e n e m u p m a m g n a y a j a m e R . ) 3 7 9 1 g n a y a y n k i s if n a a d a e k i u h a t e g n e m g n a y a j a m e r , a y n l a s i M . ir i d n a k i a u s e y n e m m u p m a m k u m e
g ene irma keadaannya tanpa merasa malu dan minde rdengan
g n a y n a a d a e k n a g n e d i ri d n a k i a u s e y n e m h a d u m h i b e l n a k a a y n ir i d n a a d a e k . a y n r a ti k e s n a g n u k g n il n a g n e d f it i s o p i s k a r e t n ir e b u p m a m n a d i k il i m i d r e t a j a m e r a k a m , ir i d a m ir e n e m u p m a m k a d it a li b , a y n k il a b e
S sebu t akan
s u r e n e m s u r e t i tr e p e s a y n ir i d i g a b f it a g e n i s k a e r n a k g n a b m e g n e m g n u r e d n e c i s k a r e t n i ir a d i ri d k ir a n e m n a d , ir i d n a k h u c a g n e m , i s a rt s u r f , a s a s u t u p , h u l e g n e m n a k u k a l e m a y a p u r e b a j a m e r a w h a b n a k k u j n u n e m t u b e s r e t i s k a e R . l a i s o s d p a d a h r e t n a k a l o n e
p i irnya (s -efl rejeciton )dan ijka keadaan in idibiarkan maka
. ir i d a m ir e n e m u p m a m n a k a k a d it a j a m e r
Meilha tkenyataand iatas ,dipelrukan dukunganse traperhaitandar iorangtua ,
a y a b e s n a m e t ir a d u a t a g n i b m i b m e p u r u
3 t u b e s r e t a j a m e r r a ti k e s n a g n u k g n il h e l o i h u r a g n e p i d i ri d n a k a l o n e p n a d i ri d . ) 3 7 9 1 , k c o lr u H ( i s k a r e t n ir e b n a d l a g g n
it Dukungan danperhaitan yangdibe irkan
n a k li p m a n e m i n a r e b k u t n u a j a m e r a d a p i ri d a y a c r e p a s a r n a k l u c n u m e m n a k a e t l a h , a y n ir i d n a il s a e
k rsebut akanmembuat i ndividu t ersebu tpua sdengan yang
i k il i m a
i danhali n iakanmembantui ndividuuntukmene irmadri.i
Pendidikan yang pada dasarnya mengupayakan pengembangan manusia
u k a c n e m m a l a d n e m n a d s a u l a r a c e s n a k a r a g g n e l e s i d u lr e p a y n h u t u e
s p segenap
s a l e k i d n a r a j a g n e P . a i s u n a m n a p u d i h e k i g e
s -kela ssaja ternyata itdak cukup
n a d s a u l g n a y n a k i d i d n e p n a a r a g g n e l e y n e p n a t u t n u t b a w a j n e m k u t n u i a d a m e m e k n a k u d a p i d u lr e p g n a y r u s n u n a k a p u r e m n a g n i b m i b n a n a y a l e P . u ti m a l a d n e m n a k i d i d n e p a y a p u m a l a
d secara menyeluruh ,baik d isekolah maupun d ilua r
4 0 0 2 , o n ti y a r P ( h a l o k e s .)
Sekolah mengadakan berbaga ikegiatan yang betrujuan untuk membantu
g n a y n a t a i g e k u t a s h a l a S . l a m it p o g n a y n a g n a b m e k r e p i a p a c n e m m a l a d a w s i s n e m m a l a d a w s i s u t n a b m e m t a p a
d capa i perkembangan yang opitma l ialah
g n a y n a t a i g e k n a k a p u r e m l a i s o s i d a b ir p n a g n i b m i B . l a i s o s i d a b ir p n a g n i b m i b i s a t a g n e m , ir i d n e s a y n n it a b n a a d a e k i p a d a h g n e m m a l a d a w s i s u t n a b m e m t a p a d i d i ri d n e s i ri d r u t a g n e m , ir i d n e s a y n n it a b m a l a d n a l u m u g r e p i a g a b r e
b bidang
m a l a d n a t a i g e k a tr e s , g n a u l u t k a w n a i s i g n e p , i n a m s a j n a t a w a r e p , n a i n a h o r e k n u k g n il i a g a b r e b i d a m a s e s n a g n e d n a a i s u n a m e k n a g n u b u h a n i b m e
m gan ( Winke l
6 0 0 2 , it u t s a H & .)
Salahsatucara yangdapa tdliakukanolehgurupembimbinguntukmembantu
i
sswa aga rmampu mene irmadri iadalahdengan membe irkanl ayanan bimbingan
n a l u s U . n a g n i b m i b m a r g o r p u t a s m a l a d a n a c n e r e t n a d n u s u s r e t g n a y l a k i s a l k
k i p o
t -topik bimbingan klasika lhendaknya berdasarkan sikap dan itngkah laku
g n a y a j a m e r h e l o n a k k u j n u ti d g n a
y mengalam imasalah dalam mene irma di ir ,
u lr e p a g u j i ri d a m ir e n e m p a k i s n a k k u j n u n e m h a l e t g n a y a j a m e r i g a b n u m a n
a y n n a u p m a m e k n a k n a h a tr e p m e m a tr e s n a k g n a b m e g n e m s u r e t k u t n u i g n i p m a d i d
i n i l a h m a l a D . ir i d a m ir e n e m m a l a
d diharapkan dengan adanya bimbingan
s a l
k ikal ,remaja dapa tterbantu untuk lebih memaham idan mene irma keadaan
.l a m it p o a r a c e s a y n ir i d
Peneilitan in idliakukan untuk mengetahu i itngka tpene irmaan dri iremaja .
i d g n a y a j a m e
R pi ilhadalahs iswakela sX SMABudyaWacanaYogyaka tratahun
n a r a j
a 2012/2013 .Melalu ipeneilitan ini ,akan diperoleh gambaran mengena i
n a r a j a n u h a t a tr a k a y g o Y a n a c a W a y d u B A M S X s a l e k a w s i s i ri d n a a m ir e n e p
k i p o t n a k l u s u g n e m k u t n u n a h a b i a g a b e s n a k a n u g i d t a p a d g n a y 3 1 0 2 / 2 1 0
2 -topik
5
.
B RumusanMasalah
h a l a s a
M -masalah yang ingin dikaj idalam peneilitan in idriumuskan sebaga i
:t u k ir e b
.
1 Bagaimanakah itngka tpene irmaan dri isiswa kela sX SMA Budya Wacana
? 3 1 0 2 / 2 1 0 2 n a r a j a n u h a t a tr a k a y g o Y
.
2 Berdasarkan anailsi sbut ri i nsrtumen peneirmaan d ,i ir topik-topik bimbingan
n a k l u s u i d f it a k il p m i g n a y a j a s a p a l a k i s a l
k dan sesua ibag ipeneirmaan dri i
? a tr a k a y g o Y a n a c a W a y d u B A M S X s a l e k a w s i s
.
C TujuanPeneil itan
: k u t n u n a u j u tr e b i n i n a it il e n e P
.
1 Mendesk irpsikan itngka tpene irmaandri isiswakela sX SMABudyaWacana
3 1 0 2 / 2 1 0 2 n a r a j a n u h a t a tr a k a y g o
Y .
.
2 Merumuskantopik-topikbimbinganklasika lyangsesua ibag ipene irmaandri i
a w s i
s kela sX SMA Budya Wacana Yogyaka tra berdasarkan anailsi sbutri
.i ri d n a a m ir e n e p n e m u rt s n i
.
D Manfaa tPeneil itan
p l i s a
H eneilitani n idiharapkandapa tbermanfaa:t
.
1 Manfaa tTeo irits
i a n e g n e m n a r a b m a g n a k ir e b m e
M itngka tpene irmaandri isiswakela sXSMA
. 3 1 0 2 / 2 1 0 2 n a r a j a n u h a t a tr a k a y g o Y a n a c a W a y d u B
.
2 Manfaa tPrakits
.
a Bag iGuruPembimbing
t a p a d i n i n a it il e n e p l i s a
H bermanfaa tsebaga isalah satu atlernait fbag i
m e p u r u
g bimbingdalammembimbingdanmembantus iswaaga rmemiilk i
k e p s a m a l a d i ri d a m ir e n e m n a d i u k a g n e m k u t n u n a u a m e k n a d n a u p m a m e k
. a y n l a i s o s n a d , k i s if , i s k e f a , i s i n g o k
.
b Bag iSiswa
h i b e l a w s i s r a g a a w s i s a r a p i g a b t a a f n a m r e b t a p a d i n i n a it il e n e p l i s a H
7
.
E De ifnis iOperasional
n a k a n u g i d g n a y h a li t s i a p a r e b e b i r a d l a n o i s a r e p o i s i n if e d n a k s a l e ji d i n i t u k ir e B
:i n i n a it il e n e p m a l a d
.
1 Pene irmaan dri iadalah suatukondis idimanai ndividu memiilkikemauan dan
n a u p m a m e
k untuk mengaku idan mene irma dri iapa adanya dalam aspek
n a d , k i s if , i s k e f a , i s i n g o
k sosia lyangadapadadi iri ndividu.
.
2 Remaja merupakan salah satu pe irode dar iperkembangan manusia .Masa i n i
k a n a k a s a m i r a d n a h il a r e p u a t a n a h a b u r e p a s a m n a k a p u r e
m -kanak ke masa
n a d , s i g o l o k i s p n a h a b u r e p , s i g o l o i b n a h a b u r e p i t u p il e m g n a y a s a w e d
.l a i s o s n a h a b u r e p
.
3 Bimbingan klasika ladalah prose spembe iran l ayanan bimbingan yang diikut i
a w s i s h u r u l e s h e l
o kela sX SMA Budya Wacana Yogyakatra tahun ajaran
3 1 0 2 / 2 1 0
2 dandliakukanpadaj ampelajaranyangt elahdtientukan.
.
4 Siswa kela sX SMA Budya Wacana Yogyaka tra Tahun Ajaran 2012/2013
h a l a d
a siswa yang terda tfa rakit fd iSMA Budya Wacana Yogyaka tra pada
. 3 1 0 2 / 2 1 0 2 n a r a j a n u h a t X s a l e k
8 I I B A B
I R O E T N A S A D N A L
Bab in ibeirs itentang beberapa ha lyang berhubungan dengan topik peneilitan
n a d , a j a m e r ,i ri d n a a m ir e n e p u ti a
y bimbinganklasika.l
.
A PenerimaanDiri
Be irku t in i djielaskan mengena i de ifnis i pene irmaan di ir , aspek-aspek
r o t k a f , ir i d n a a m ir e n e
p -fakto ryang memengaruh ipene irmaan di ir ,dan dampak
.i ri d n a a m ir e n e p i r a d
.
1 De ifnis ipenerimaandi ri
Pene irmaan dri iadalah sikap dri iyang memiilk ipenliaian yang reailsit s
n a h i b e l e k p a d a h r e
t -kelebihan di irnya , memiilk i keyakinan akan standar
-p i s n ir p n a d r a d n a t
s -p irnsip di irnya t anpa haru sdiperbudak oleh opin iorang
a y n ir i d g n a d n a m e m k u t n u n a u p m a m e k i k il i m e m t u b e s r e t u d i v i d n I . n i a l
p m a m u d i v i d n I . a y n n a a d a e k n a k a u l a m i d a j n e m s u r a h a p n a t s it s il a e r a r a c e
s u
l a n e g n e
m i dan mengaku i kelebihan-kelebihannya serta mampu untuk
a y n n a k g n a b m e g n e
m dan juga mampu untuk mengenal i se tra mengaku i
n a g n a r u k e
k -kekurangannyatanpa haru smenyalahkandi irnya ,Jerslid (dalam
4 7 9 1 , k c o lr u
H .) Schneider s (dalam Gunarsa , 2008 ) menyatakan bahwa
sebelum seseorang dapa tmene irma keadaan dri isendri,i i a haru smengena l
h a d u m a i a g g n i h e s , a y n n a s a t a b r e t e k a tr e s n a u p m a m e k u l u h a d h i b e lr e t
9 . a y n n a g n u k g n il p a d a h r e
t Ha lyang dipe lrukan untuk mengena ldri isendri i
i ri d n a a d a e k n a k a n a r a d a s e k u a t a n a i a li n e p u ti a y m a l a d n e m h i b e l a r a c e s l a h i t u p il e m g n a y i ri d n e
s -ha lyang mendasar i itngkah l aku ;pola pemikrian ,
n a a s a i b e k a tr e s , n a a s a r e
p -kebiasaan .
Pene irmaan dri iberkatian dengan i ndividu yang seha tsecara psikologi s
a m ir e n e m u p m a m u d i v i d n I . a y n ir i d p a d a h r e t n a a m ir e n e p i k il i m e m g n a y g n a y n a ri k i m e p i k il i m e m a tr e s i k il i m i d g n a y n a g n a r u k e k n a d n a h i b e l e k l a h g n a t n e t s it s il a e
r -ha lyang dapa tdicapa idan yang sekrianya itdak dapa t
i a p a c i
d sesua i dengan bata s kemampuannya . Individu mampu memiku l
b a w a j g n u g g n a
t terhadapkehidupannyas endi ir, Pe lr s(dalamSchutlz ,1991) .
Individu yang mene irma dri i mampu mene irma kelebihan dan
n a g n a r u k e
k dalam di irnya, Jung (dalam Schutlz ,1991) .Pendapa ttersebu t
) 3 7 9 1 , k c o lr u H m a l a d ( s e n n a P i r a d t a p a d n e p h e l o g n u k u d i
d yang
u d i v i d n i a n a m i d n a a d a e k u t a u s h a l a d a i ri d n a a m ir e n e p a w h a b n a k a t a y n e m k u t n u u a m n a d u p m a m a tr e s , a y n ir i d k it s ir e t k a r a k n a k a n a n i k a y e k i k il i m e m a g n e d p u d i
h n keadaan tersebut .Individu dengan pene irmaan dri imemiilk i
g n a y , a y n i k il i m i d g n a y i s n e t o p g n a t n e t s it s il a e r g n a y n a i a li n e p . n a h u r u l e s e k a r a c e s a y n ir i d s a t a n a a g r a h g n e p n a g n e d n a k i s a n i b m o k i d n a h i b e l e k n a k a n a it s a p e k i k il i m e m i n i u d i v i d n
I -kelebihannya , dan itdak
n a g n a r u k e k a l e c n e
a m ir e n e m t a p a d n a d a y n i k il i m i d g n a y i s n e t o p i u h a t e g n e m i ri d n a a m ir e n e p . a y n n a h a m e l e k
Individu yang mene irma dri imemiilki t oleransi t erhadap kegagalan atau
n a i d a j e
k -kejadian yang menjengkelkan dan tolerans iterhadap kekurangan
a m ir e n e m t a p a d i n i u d i v i d n I . h a r a m u a t a h i d e s i d a j n e m s u r a h a p n a t a y n ir i d n a g n a r u k e k n a d n a h i b e l e k i k il i m e m g n a y a i s u n a m g n a r o e s i a g a b e s a y n ir i d
(HjelledanZiegler ,1981) .
Individuyangmene irmadi ir memi ilk ipenghargaanyang itnggit erhadap
i ri d n a a m ir e n e P . ir i d n e s i ri d p a d a h r e t s i n i s p a k i s r e b k a d it n a d i ri d n e s i ri d u a t a a k u b m e m k u t n u u d i v i d n i n a a l e r e k u ti a y l a h a g it n a g n e d n a ti a k r e b o a d a p e k u d i v i d n i i s k a e r a tr e s , n a a s a r e p , n a ri k i p a k e n a n a k p a k g n u g n e
m rang
o p a d a h r e t u d i v i d n i n a a m ir e n e p n a d ; u d i v i d n i s i g o l o k i s p n a t a h e s e k ; n i a
l rang
5 9 9 1 , a y n k it a r p u S ( n i a l .)
Berdasarkanpendapa tdar ibeberapat okohd iatas, pene irmaandri iadalah
i k il i m e m u d i v i d n i a n a m i d i s i d n o k u t a u
s kemauan dan kemampuan untuk
n a g n e d a y n a d a a p a i ri d a m ir e n e m n a d i u k a g n e m t a p a
d diawal i prose s
n a h i b e l e k i l a n e g n e
m ,kekurangan ,se tra keseluruhan aspek dalam di irnya
k i s if , i s k e f a , i s i n g o k n i a l a r a t n
a , dan sosial .Selanjutnya individu mampu
e d a y n n a a d a e k n a g n e d i ri d n a k i a u s e y n e
1 1
n a k u k a l e m k u t n u b a w a j g n u g g n a t i k il i m e m n a d f it k e f e a r a c e s i k il i m i d
.f it i s o p h a r a e k n a h a b u r e p
.
2 Aspek-aspekpenerimaandiri
Peneirmaandri imemiilk ibeberapaaspek ,be irku tadalahaspek-aspek
:i ri d n a a m ir e n e p i r a d
.
a F kis i
Individu yang mampu mene irma kondis i tubuhnya dengan apa
k e p s a m a l a d i ri d n e s i ri d a m ir e n e m n a u p m a m e k i k il i m e m i tr a r e b a y n a d a
g n a y i d a b ir p i a g a b e s i ri d n a k li p m a n e m u p m a m t u b e s r e t u d i v i d n I . k i s if
i g e s i r a d u ti k i a b , i k il i m i d g n a y k i s if n a g n e d k i n
u wajah ,warna kulti ,
ir i c , n a d a b t a r e b , n a d a b k u t n e b , n a d a b i g g n
it -c ri itubuh yang dimi ilki ,
i ri d a m ir e n e m u p m a m g n a y u d i v i d n I . a y n n i a l g n a y k i s if i s i d n o k a tr e s
k i s if k e p s a m a l a
d juga akan meneirma peran seksnya sebaga ilaki-lak i
I . n a u p m e r e p i a g a b e s n u p u a
m ndividu tersebu tnyaman dengan di irnya
i k a l i a g a b e
s -lak i maupun sebaga i perempuan se tra mampu untuk
a m ir e n e
m perkembangan seksua lyang norma ldialam ioleh remaja l -aki
i k a l a j a m e r k u t n u a y n l a s i M . n a u p m e r e p n u p u a m i k a
l -lak i akan
h u b m u t , h a s a b i p m i m i m a l a g n e
m nya kumis ,munculnya jakun .Remaja
. a r a d u y a p a y n h u b m u t n a d i s a u rt s n e m i m a l a g n e m n a u p m e r e p
.
b Afeksi
Individu yang mampu mene irma dri idalam aspek afeks imemiilk i
i m a l a i d g n a y i s o m e m a c a m a l a g e s a m ir e n e m k u t n u n a u p m a m e
k .I ndividu
n u m a n i m a l a i d g n a d e s g n a y i s o m e l a k g n a y n e m a h a s u r e b k a d it t u b e s r e t
g n a d e s t u b e s r e t u d i v i d n i a w h a b i u k a g n e m n a d i r a d a y n e m u p m a m
i m a l a g n e
m suatu emosi .Individu yang mampu mene irma dri idalam
k e p s
a afeks imemiilk ikemampuan dalam mengelola emos iyang sedang
m a l a i
d i dengan cara yang konsrtuktfi . Ha l tersebu t senada dengan
i r a d t a p a d n e
p Sheere r(dalam Sutadipura ,1984) yang mengungkapkan
a w h a
b individuyangmene irmadri imampumengungkapkanperasaannya
s o m e s i s r a t a k n a k a n u g g n e m u p m a m n a d r a j a w a r a c e
s i untuk
. a y n i s o m e n a k r u l a y n e
m Individu yang mampu mene irma dri idalam
i s k e f a k e p s
a memiilk ikematangan emos idan pene irmaan emos iyang
. i m a l a i d
.
c Kognisi
Menuru t Jerslid (dalam Hu lrock , 1974 ) pene irmaan d ri i adalah
a r a c e s a y n ir i d g n a d n a m e m k u t n u u d i v i d n i i k il i m i d g n a y n a u p m a m e k
. a y n n a a d a e k n a k a u l a m i d a j n e m s u r a h a p n a t s it s il a e
r Individu yang
m a l a d n a u p m a m e k i k il i m e m i s i n g o k k e p s a m a l a d i ri d a m ir e n e m u p m a m
t u b e s r e t u d i v i d n I . s it s il a e r n a g n e d a y n ir i d i a li n e
m memi ilk ipenliaian
s it s il a e r g n a
y terhadap di irnya t erkai tdengan baka tyang dimiilk idalam
, i k il i m i d g n a y n a u h a t e g n e p , u t n e tr e t g n a d i
3 1 k u t n u n a u p m a m e k a tr e
s teru s mengembangkan di ir , misalnya saa t
m a l a d n a ti l u s e k i m a l a g n e m u d i v i d n
i memaham i salah satu mata
a y n n a m a h a p k a d it e k i u k a g n e m u p m a m t u b e s r e t u d i v i d n i a k a m , n a r a j a l e p t i a k r e t n a m e t n a g n e d n u p u a t a u r u g n a g n e d a y n a tr e b i n a r e b a r a c n a g n e d l e S . t u b e s r e t n a r a j a l e p i r e t a m n a g n e
d ain tiui ndividu t ersebutj uga beran i
t u k a t a p n a t i k il i m i d g n a y t a p a d n e p n u p u a t a e d i n a k g n a b m u y n e m k u t n u . k a l o ti d n a k a a y n t a p a d n e p n u p u a t a e d i a li b
Individu yang mampu mene irma dri idalam aspek kognis imemiilk i
r e t u d i v i d n I . s it s il a e r g n a y i s a ri p s
a sebu t memiilk i ctia- ac ti yang
. i k il i m i d g n a y n a u p m a m e k n a g n e d n a k i a u s e s i d .
d Sosial
Individu yang mampu mene irma dri idalam aspek sosia lmemiilk i
m a l a d n a m a y n t u b e s r e t u d i v i d n i , k i a b g n a y l u a g r e b n a u p m a m e k m a s e s n a d n a m e t n a g n e d a y n l a i s o s n a p u d i h e
k a anggota organisas iyang
n a d r u a b r e b h a d u m n a g n e d t a p a d t u b e s r e t u d i v i d n I . a y n it u k ii d g n a r o a u m e s a w h a b p a g g n a g n e m n a d n i a l g n a r o n a g n e d i s a k i n u m o k r e b p a k i s r e b u p m a m a g u j t u b e s r e t u d i v i d n I . a m a s g n a y t a j a r e d i k il i m e m d n a a d a e k g n a t n e t n a k p a k g n u g n e m r u j u
j ri iyang sebenarnya , itdak malu
n a d a y n ir i d i s i d n o k i u h a t e g n e m n i a l g n a r o a li
b keluarga.
.
3 Faktor-faktoryangmemengaruh ipenerimaandiri
Hu lrock (1974 ) mengemukakan faktor-fakto r yang memengaruh i
: u ti a y i ri d n a a m ir e n e p
.
a Pemahamandi ir
Pemahaman dri idan pene irmaan dri imerupakan duahal yang sailng
I . n a ti a k r e
b ndividuyangdapa tmemaham idi irnyadenganbaik ,akanbaik
. a y n ir i d a m ir e n e m m a l a d a l u p
.
b Harapanyangr eailsitk
Individu yang memiilk iharapan reailsit sakan memiilk ikesempatan
c n e p m a l a d r a s e b h i b e l g n a
y apaianharapant ersebut .Pencapaianharapan
t u b e s r e t h i a ri d g n a
y akan menimbulkan kepuasan dri iyang merupakan
a p a r a h i k il i m e m g n a y u d i v i d n I .i ri d n a a m ir e n e p i r a d r a s a
d nyangr eailsit s
n a k i a u s e y n e m u p m a
m kemampuan se tra keterbatasan yang dimiilk i
. n a u j u t h a u b e s i a p a c n e m m a l a d
.
c Dukungan ilngkungans ektiar
Keitdakmampuan individu untuk mencapa itujuan bisa berasa ldar i
k a d it t u b e s r e t u d i v i d n i a n a m g n a y a y n r a ti k e s n a g n u k g n il i d n a g n a t n ir
l o rt n o k i k il i m e
m untuk mengatasinya , sepe tr i disk irminas i yang
t u b e s r e t l a h a k it e K . a m a g a u a t a , n i m a l e k s i n e j , s a r a d a p n a k r a s a d r e b
n a g n a t n ir a li b a p A . ir i d a m ir e n e m k u t n u n a ti l u s e k n a k a u d i v i d n i , i d a jr e t
a y a b e s n a m e t n a d , u r u g , a u t g n a r o a k it e k n a d , a d a k a d it t u b e s r e t
n e
5 1 i s a t s e r p h i a r e m k u t n u u p m a
m ,maka akan membua tindividu tersebu t
k u t n u u d i v i d n i u t n a b m e m n a k a i n i l a h n a d h i a r a i g n a y n a g n e d s a u p .i ri d a m ir e n e m .
d Tidakadanyat ekananemosiona lyangberat
Keitadaan tekanan emosiona lyang bera tmemungkinkan individu
l a n o i s o m e n a n a k e t n a a d a it e K . k i a b h i b e l n a g n e d l a h n a k u k a l e m k u t n u a s a r e m s u r a h a d a p ir a d a i g a h a b n a d s k a l e r h i b e l u d i v i d n i t a u b m e m a g u j t n a b m e m t u b e s r e t i s i d n o K . i s a rt s u r f n a d , l a b e s , h a r a
m u individu dalam
n a i a li n e p k u t n e b m e m t a p a d g n a y k i a b g n a y l a i s o s n a i a li n e p h e l o r e p m e m .i ri d n a a m ir e n e p n a d k i a b g n a y i ri d .
e Keberhaslianyangdialami
Keberhaslian yang dialami i ndividu dapa tmenimbulkan pene irmaan
a g a g e k a k ij a y n k il a b e s n a d i ri
d lan yang dialam i individu dapa t
a r a c e s a s i b n a li s a h r e b e k h u r a g n e P . ir i d n a k a l o n e p a y n a d a n a k t a b i k a g n e m . fi t a ti t n a u k n u p u a m f it a ti l a u k
.f Idenit ifkas idenganorangl ainyangmemiilk ipenyesuaiandri iyangbaik
Individu yang mengidenit ifkasikan dengan individu yang memiilk i
p a k i s n u g n a b m e m t a p a d n a k a k i a b g n a y i ri d n a i a u s e y n e
p -sikap yang
g n a y k i a b n a g n e d u k a l h a k g n it r e b n a d i ri d n e s i ri d p a d a h r e t f it i s o p . k i a b g n a y i ri d n a a m ir e n e p n a d i ri d n a i a li n e p n a k l u b m i n e m
.
g Perspekit fdi ir
Perspekit f di ir yatiu memandang dri i sebagaimana orang lain
n a d n a m a l a g n e p i u l a l e m h e l o r e p i d s a u l g n a y f it k e p s r e P . a y n g n a d n a m e m n a n a r e p g n a g e m e m n a k i d i d n e p t a k g n it n a d a i s u i n i l a h m a l a D . r a j a l e b . a y n ir i d f it k e p s r e p n a k g n a b m e g n e m k u t n u g n a r o e s e s i g a b g n it n e p .
h Polaasuhd imasakeci lyangbaik
Seorang anak yang diasuh secara demokrait s akan cenderung
.i ri d n e s a y n ir i d i a g r a h g n e m t a p a d g n a y u d i v i d n i i a g a b e s g n a b m e k r e b
.i Konsepd ri iyangs tabli
Individu yang itdak memi ilk ikonsep dri i yang stabi lakan suil t
. a y n r a n e b e s g n a y a y n ir i d g n a t n e t n i a l g n a r o a d a p n a k k u j n u n e m .
4 Dampakdar ipenerimaandiri
Semakinbaik i ndividudapa tmeneirma di irnya ,makaakansemakinbaik
n a d i ri d n a i a u s e y n e p a l u
p sosialnya (Hu lrock . 1974) . Dampak dar i
: u ti a y ) 4 7 9 1 , k c o lr u H ( ir o g e t a k 2 m a l a d i g a b i d i ri d n a a m ir e n e p .
a Dampakpadapenyesuaiandi ir
Dampak dar ipeneirmaan d ri inampak pada kemampuan individu
( a y n ir i d n a a y a c r e p e k , n a g n a r u k e k n a d n a h i b e l e k i l a n e g n e m m a l a
d s -efl
e c n e d if n o
c ), danpenghargaanata sdi irnya( s -efl esteem .)I ndividut ersebu t
n e m u p m a m n a d n i a l u d i v i d n i ir a d k it ir k a m ir e n e m u p m a
m lia idri isecara
7 1
.
b Dampakpadapenyesuaians osial
Individu yang mene irma dri iakan mampu mene irma individu lain
, n i a l u d i v i d n i n a g n e d i s k a r e t n ir e b k u t n u t a n i m n a k k u j n u n e m u p m a m a tr e s i k il i m e m t u b e s r e t u d i v i d n I . a m a s e s n a a d a e k n a g n e d i t a p m e r e b a s i b n a d u t n a b m e m k u t n u n a g n o r o d i k il i m e m n a d a m a s e s p a d a h r e t i s n a r e l o t e m n a k a t u b e s r e t p a k i S . n a k h u t u b m e m g n a y a m a s e
s ningkatkan
. u d i v i d n i a d a p l a i s o s n a a m ir e n e p .
B Remaja
Be irku tin idjielaskan mengena ipengeritan remaja ,c -i ir cri iremaja ,tuga s
.i ri d n a a m ir e n e p n a d a j a m e r a tr e s , a j a m e r n a g n a b m e k r e p .
1 Penger itanremaja
Adolescence atau remaja berasa ldar ikata Laitn adolescere yang bera tr i
h a li t s I . ” a s a w e d i d a j n e m h u b m u t “ u a t a ” h u b m u t
“ adolescence memiilk ia tr i
a i s o s , l a n o i s o m e , l a t n e m n a g n a t a m e k p u k a c n e m , s a u l h i b e l g n a
y l ,dan ifsik
6 9 9 1 , k c o lr u H
( ) .Menuru tPiaget ( dalam Hu lrock .1996) r emaja dide ifnisikan
t a k a r a y s a m n a g n e d i s k a r e t n ir e b s i g o l o k i s p a r a c e s u d i v i d n i a k it e k a i s u i a g a b e s h a w a b i d a d a r e b a y n ir i d a w h a b a s a r e m k a d it k a n a , a j a m e r a s a m a d a P . a s a w e d r a j a j e s k a d it g n il a p u a t a , a m a s a s a r e m n a k n i a l e m a u t h i b e l g n a y g n a r o t a k g n
it .
Masar emaja dimula ipadausia 11atau12sampa imasar emajaakhi ratau
n a h a b u r e p k a y n a b i m a l a g n e m a j a m e r , u ti a s a m a d a P . n a h u l u p a u d a i s u l a w a . a y n ir i d n a g n a b m e k r e p n a g n e d g n ir i e s n a t u a tr e b g n il a s g n a y
Remaja sebetulnya itdak mempunya itempa tyang jelas .Mereka sudah
k a n a n a g n o l o g k u s a m r e t k a d
it -anak, t etap ibelum j uga dapa tdtie irma secara
n a d k a n a a r a t n a i d a d a a j a m e R . a s a w e d g n a r o n a g n o l o g e k k u s a m k u t n u h u n e p n a k i s g n u f m e m n a d i a s a u g n e m u p m a m m u l e b h i s a m a j a m e R . a s a w e d g n a r o c e
s ara maksima l fungs i ifsik maupun psikisnya , namun yang pe lru
n a g n a b m e k r e p e s a f n a k a p u r e m a j a m e r e s a f a w h a b h a l a d a i n i s i d n a k n a k e ti d , fi ti n g o k k e p s a i r a d t a h il i d k i a b , l a i s n e t o p t a m a a s a m a d a p a d a r e b h a g n e t g n a y . k i s if n u p u a m , i s o m e
Berdasarkan uraian d iatas ,remaja dapa tdiaritkan sebaga isalah satu
n a h a b u r e p a s a m n a k a p u r e m i n i a s a M . a i s u n a m n a g n a b m e k r e p i r a d e d o ir e p k a n a k a s a m i r a d n a h il a r e p u a t
a -kanak ke masa dewasa yang meilput i
.l a i s o s n a h a b u r e p n a d , s i g o l o k i s p n a h a b u r e p , s i g o l o i b n a h a b u r e p .
2 Karakteris itk remaja
Sepe tr i halnya dengan semua pe irode yang penitng selama rentang
, n a p u d i h e
k masa remaja mempunya i karakte irsitk te trentu yang
. a y n h a d u s e s n a d m u l e b e s e d o ir e p n a g n e d a y n n a k a d e b m e
m Beirku t in i
a j a m e r k it s ir e t k a r a k i a n e g n e m n a k s a l e ji
d dalam itapaspek:
.
a Aspek ifsik
Pe trumbuhan ifsik masih jauh dar isempurna pada saa tmasa pube r
a j a m e r a s a m r i h k a a d a p a n r u p m e s a y n h u n e p e s m u l e b a g u j n a d , ri h k a r e b , a y n h u b u t a d a p n a s a u p e k i m a l a g n e m g n a y a j a m e r t i k i d e s a y n a H . l a w a i b e l n a s a u p k a d it e
9 1 u t a s h a l a s i d a j n e m a y n h u b u t a d a p n a s a u p e k i m a l a g n e m n a l a g a g e K a g u j a j a m e r , u ti n i a l e S . k i a b g n a r u k g n a y i ri d p e s n o k a y n l u b m it b a b e y n e p , k c o lr u H ( ir i d i a g r a h g n e m n a d a m ir e n e m m a l a d n a ti l u s e k i m a l a g n e m n a k a .) 6 9 9 1
Kep irhaitnanr emaja itmbu lkarenaadanyakesadaranbahwadayat a irk
h i b e l a j a m e r a r a P . l a i s o s n a g n u b u h m a l a d g n it n e p n a r e p r e b k i s if k a n a a d a p ir a d i r a d a y n e
m -anak , bahwa remaja yang mena irk biasanya
j a m e r a d a p ir a d k i a b h i b e l n a g n e d n a k u k a lr e p i
d ayangkurangmena irk .Ha l
g n a y d n e rt i t u k i g n e m n a li p m a n e p r e b a j a m e r n a k t a b i k a g n e m n a k a i n i n i a l g n a r o i tr e p e s i d a j n e m a h a s u r e b n a d t a k a r a y s a m m a l a d i d a jr e t g n a d e s . a j a m e r n a g n a d n a p t u r u n e m k ir a n e m h i b e l g n a y .
b Aspekafeksi
Masa r emajadianggapsebaga isuatu masa d imana ketegangan emos i
a y n i g g n i n e M . r a j n e l e k n a d k i s if n a h a b u r e p i r a d t a b i k a i a g a b e s i g g n i n e m n a d l a i s o s n a n a k e t h a w a b i d a d a r e b a j a m e r a n e r a k a m a t u r e t i s o m e k a n a k a s a m a m a l e s n a k g n a d e s , u r a b i s i d n o k i p a d a h g n e
m -kanak, i ndividu
e p m e m g n a r u
k rsiapkan dri i untuk menghadap i keadaan-keadaan tiu
a s a m i s o m e a l o p n a g n e d a m a s a j a m e r a s a m i s o m e a l o P . ) 6 9 9 1 , k c o lr u H ( k a n a
k -kanak yatiu marah ,takut ,cemburu ,ingin tahu , ri ihait ,gembria ,
g n a y n a g n a s g n a r a d a p k a t e lr e t a y n n a a d e b r e P . g n a y a s h i s a k , h i d e s
membangktikanemosir emaja .
Remaja itdakl ag imengungkapkanamarahnyadengangerakanamarah
k a d e l e m g n a
y -ledak ,melainkan denganmenggerutu ,itdak mauberbicara ,
g n a r o k it ir g n e m s a r e k a r a u s n a g n e d u a t
a -orang yang menyebabkan
.) 6 9 9 1 , k c o lr u H ( h a r a m a
.
c Aspekkognisi
Masa remaja merupakan masa yang itdak reailsitk .Remaja meilha t
n a k u b n a d n a k n i g n i a i g n a y a n a m i a g a b e s n i a l g n a r o n a d i ri d n e s a y n ir i d
. a y n a d a a n a m i a g a
b Keitdakbahagiaan remaja l ebih-lebih karena masalah
-h a l a s a m a d a p ir a d i d a b ir p h a l a s a
m -masalah ilngkungan . Remaja yang
i ri d n e s a y n ir i d i g a b s it s il a e r k a d it g n a y i g g n it i s a ri p s a t a k g n it i k il i m e m
s a u p k a d it a s a r l u b m it n a k a n a p a r a h i h u n e m e m k a d it a y n i s a t s e r p a li b n a d
n a d i ri d n e s ir i d n a g n e
d bersikapmenolakdi ir( Hu lrock ,1996) .
Wawasan terhadap dri isendri ipelru digal idan dikelola dengan baik
k n a d a y n n a u p m a m e k i u h a t e g n e m u p m a m a j a m e r r a g
a eterbatasan yang
k a y n a b h i b e l a y n n a u p m a m e k g n a t n e t s it s il a e r g n a y a j a m e R . i k il i m i d
n a k l u b m i n e m n a k a i n i l a h , n a l a g a g e k a d a p ir a d n a li s a h r e b e k i m a l a g n e m
.r a s e b h i b e l g n a y i ri d n a s a u p e k n a d i ri d n a a y a c r e p e k
.
d Aspeksosial
Remajacenderung l ebihbanyakberadadil uar r umah bersamadengan
n a m e
t -teman sebaya ,maka perant emansebaya dalam prose spene irmaan
1 2
Semakin banyak paritsipas isosial ,semakin besa rkompetens isosia l
a a m ir e n e p i k il i m e m n a k a a j a m e r u ti g e b n a g n e d , a j a m e
r n dri i yang
i ri d n a k i a u s e y n e m u p m a m n a d g n a n e t g n a y p a k i s i u l a l e m n a k p a k g n u i d
.) 6 9 9 1 , k c o lr u H ( l a i s o s i s a u ti s m a l a d
.
3 Tuga sperkembanganremaja
Seitap rentang kehidupan memiilk ituga sperkembangan yang berbeda
-p s a g u T . i h u r a g n e p m e m g n il a s n u m a n a d e
b erkembangan adalah tuga syang
. u d i v i d n i n a p u d i h e k i r a d u t n e tr e t e d o ir e p u t a u s r a ti k e s u a t a t a a s a d a p l u c n u m
r u n e
M u t Havighurs t (dalam Hu lrock , 1996 ) tuga s perkembangan remaja
:t u k ir e b i a g a b e s h a l a d a
.
a Mencapa ihubungan baru dan yang lebih matang dengan teman sebaya
a ti n a w n u p u a m a ir p k i a b
.
b Mencapa iperans osia lp iradanwantia
.
c Mene irmakeadaan ifsiknyadanmenggunakant ubuhnyas ecaraefektfi
.
d Mengharapkandanmencapa iperliakus osia lyangbe tranggungj awab
.
e Mencapa ikemandi iran emosiona ldar iorang t ua dan orang-orang dewasa
a y n n i a l
.f Mempersiapkanka ire rekonomi
.
g Mempersiapkanperkawinandankeluarga
.
h Memperoleh perangka t nlia i dan sistem eit ssebaga ipegangan untuk
i g o l o e d i n a k g n a b m e g n e m u k a li r e p r e b
Tuga s perkembangan yang terkai t dengan pene irmaan dri i ialah
a r a c e s a y n h u b u t n a k a n u g g n e m n a d a y n k i s if n a a d a e k a m ir e n e m u d i v i d n i
. fi t k e f e
.
4 Remajadanpenerimaandiri
Masa remaja merupakan masa dimana semuanya masih begtiu labi ldan
e r a k n a t n e
r namerek a barusajamelepaskanstatu sanak, akant etap iitdak bisa
e s n a k a t a k i
d baga iorang dewasa j uga .Pada kenyataannya itdak semua orang
a y n a d a a p a i ri d a m ir e n e m a s i b k u t n u t il u s g n a r o p a it e s g n a m e m n a k h a b u a t
a ,
a j a m e r i g a b h i b e lr e
t .Segala sesuatu bag iremaja baik besa ratau kecli akan
i n e p p a d a h r e t h u r a g n e p i a y n u p m e
m laian tentang di irnya sendri i dan ha l
. a y n ir i d n a i a u s e y n e p n a d i ri d n a a m ir e n e p a d a p a g u j h u r a g n e p r e b t u b e s r e t
lr u
H ock (1996 ) berpendapa t bahwa keitdakmampuan remaja dalam
n a k i a u s e y n e
m dri imerupakan petunjuk bahwa remaja itdak pua spada dri i
p a k i s i a y n u p m e m n a d i ri d n e
s -sikap menolak di ir . Penolakan dri i dapa t
. n a a i g a h a b k a d it e k i m a l a g n e m a j a m e r n a k t a b i k a g n e m
Remaja merupakan i ndividu yang i deail snamun itdakr eailsit sdalam seg i
a y n i s i n g o k n a g n a b m e k r e
p . Remajamemiilk iharapan-harapan yangi dea lbag i
n a g n e d i g n a b m ii d a p n a t a n r u p m e s n a k p a r a h i d a y n u t a u s e s a l a g e s , a y n ir i d
n a d n a s a t a b r e t e k i k il i m e m u d i v i d n i p a it e s a w h a b s it s il a e r g n a y n a ri k i m e p
a a n r u p m e s e k i a p a c n e m t a p a d n i k g n u m k a d
it n ,ha lin iyang mengakibatkan
3 2
a j a m e r i k il i m i
d . Kalau r emajar eailsitst entang deraja tpene irmaan yang dapa t
g n a r o a d a p s a u p a s a r e m n a d i a p a c a k e r e
m -orang yang mene irma mereka dan
e
m nunjukkan kasih sayang pada orang-orang tersebut ,kemungkinan untuk
.t a k g n i n e m n a k a a i g a h a b a s a r e m
Sikap mene irma dri isendri imenimbulkan perliaku yang membua torang
n a k u t n e n e m i ri d n e s i ri d p a d a h r e t p a k i S . a j a m e r a m ir e n e m n a d i a k u y n e m n i a l
a h a b e
k giaanr emaja( Hu lrock ,1996 .)
.
C Bimbinganklasika luntukmeningkatkanpenerimaandir iremaja
Bimbingan klasika l adalah bantuan terhadap individu yang dliaksanakan
s a u s m a l a
d ana kelompok (Nu irhsan ,2006) .Menuru tGazda (dalam Praytino ,
4 0 0
2 ) bimbingan klasika l d i sekolah merupakan kegiatan informas i kepada
n a s u t u p e k n a d a n a c n e r n u s u y n e m a k e r e m u t n a b m e m k u t n u a w s i s k o p m o l e k e s
a d a p i s a t n e ir o r e b n a d f it n e v e r p t a fi s r e b h i b e l l a k i s a l k n a g n i b m i B . t a p e t g n a y
it u p il e m g n a y a w s i s i d a b ir p n a g n a b m e g n e
p bidang pembelajaran ,bidang sosial ,
.r ir a k g n a d i b n a d
Menuru tWinke l(2006 )bimbingan mempunyai t ujuan supaya i ndividu yang
li m e m , ir i d n e s a y n n a p u d i h e k r u t a g n e m u p m a m i d a j n e m i n a y a li
d ik ipandangannya
p a k i s l i b m a g n e m u p m a m , n i a l g n a r o t a p a d n e p u ri n e m r a d e k e s k a d it n a d i ri d n e s
n a k a d n it i r a d i s n e u k e s n o k n a d t a b i k a i ri d n e s g n u g g n a n e m i n a r e b n a d , ir i d n e
s
t u r u n e M . a y n n a k a d n
i v i d n i u t n a b m e
m du untuk memiilk i pemahaman dan pene irmaan dri i secara
. n a g n a r u k e k n u p u a m n a h i b e l e k n a g n e d t i a k r e t g n a y k i a b , fi t k u rt s n o k n a d f it k e y b o
Diilha tda ir t ujuanbimbingan yang t elahdiuraikan sebelumnya menuru tpara
j u t a w h a b n a l u p m i s e k l i b m a i d t a p a d , il h
a uan bimbingan klasika lmengarahkan
u d i v i d n
i untukmemaham idi irnyasendri isehinggamerekamampumenyesuaikan
. a d a r e b a k e r e m t a p m e t n a g n u k g n il n a g n e d i ri d
Bimbinganklasika lmemiilk iperan yangcukup besa rdalammembantu siswa
n e p n a k t a k g n i n e m m a l a
d e irmaan dri ikarena melalu ibimbingan klasikal ,siswa
n a d , a k e r e m n a u j u t , a k e r e m i ri d g n a t n e t n a u h a t e g n e p n a d n a r a b m a g h e l o r e p m e m m a l a d i d a d a g n a y n a h i b e l e k n a k a n u g g n e m n a g n e d t u b e s r e t n a u j u t i a p a c n e m a r a c t a h il e m k u t n u u t n a b r e t a w s i s a g g n i h e s a k e r e m i ri
d di irnya secara obyekit fdan
u r u g i n i l a h m a l a D . a y n n a u p m a m e k n a g n e d i a u s e s n a u j u t n a k p a t e n e m u p m a m i l a n e g n e m k u t n u k i d i d a tr e s e p g n i b m i b m e m m a l a d n a r e p i k il i m e m g n i b m i b m e p n a g n a b m e k r e p n a k h u t u g n e m , a y n i s n e t o p n a u p m a m e k k u s a m r e t k i d i d a tr e s e p i ri d s e p i ri
d e tra didik aga rmampu membua tpiilhan yang tepa tse tra be tranggung
5 2
I I I B A B
N A I T I L E N E P I G O L O D O T E M
Bab in imemuat beberapa ha lyang berhubungan dengan metodolog ipeneilitan , n a l u p m u g n e p r u d e s o r p , n a it il e n e p n e m u rt s n i , n a it il e n e p k e j b u s , n a it il e n e p s i n e j u ti a y
a t a d s i s il a n a k i n k e t n a d , a t a
d .
.
A Jeni sPeneil itan
Peneilitan yang dliakukanoleh peneilit t ermasuk dalam peneilitan desk irpit f n a d i s a u ti s n a r a b m a g n a k a p u r e m f it p ir k s e d n a it il e n e P . i e v r u s e d o t e m n a g n e d
i a u s e s u t n e tr e t u t k a w n u r u k m a l a d s il u n e p h e l o n a k r a p a p i d n a k a g n a y i s i d n o k
lr e b n a it il e n e p u t k a w n a g n e
d angsung.
Peneilitan desk irptfi merupakan sarana untuk mendapatkan i nformas isuatu k u t n u n a k h a r a i d f it p ir k s e d n a it il e n e P . n a k u k a li d n a it il e n e p t a a s a d a p a l a j e g
n a u j u T . n a k u k a li d u ti n a it il e n e p u t k a w a d a p i s a u ti s u t a u s t a fi s n a k p a t e n e m
k s e d n a it il e n e
p irpit f adalah untuk melukiskan vairabe l atau kondis i yang u
s m a l a d a y n r a n e b e
s atus tiuas.i( Furchan ,1982 .)
Peneilitan in idimaksudkan untuk mengetahu igambaran pene irmaan dri i a tr e s , 3 1 0 2 / 2 1 0 2 n a r a j a n u h a t a tr a k a y g o Y a n a c a W a y d u B A M S X s a l e k a w s i s
e
m mbe irkan masukan tentang topik-topik bimbingan klasika l untuk a tr a k a y g o Y a n a c a W a y d u B A M S X s a l e k a w s i s i ri d n a a m ir e n e p n a k t a k g n i n e m
. 3 1 0 2 / 2 1 0 2 n a r a j a n u h a t
.
B SubjekPeneil itan
Subjek peneilitan i n iadalah siswa kela sX SMA Budya Wacana Yogyaka tra n u h a t a t a d h a l a d a h e l o r e p i d g n a y a t a d h u r u l e S . 3 1 0 2 / 2 1 0 2 n a r a j a n u h a t
. 3 1 0 2 / 2 1 0 2
1 l e b a T
a tr a k a y g o Y a n a c a W a y d u B A M S X s a l e K a w s i S a t a D
3 1 0 2 / 2 1 0 2 n a r a j A n u h a T
O
N KELAS JUMLAH 1 X A 2 4 2 X B 2 4 3 X C 2 4
l a t o
T 7 2
.
C InstrumenPeneil itan
Insrtumen peneilitanyang digunakandalampeneilitan i n iadalah skala Liker