BESARAN, SATUAN DAN
PENGUKURAN
PENDIDIKAN GURU SEKOLAH DASAR
UNIVERSITAS ESA UNGGUL
2016
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
1
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
BAB 1
1.1 PENDAHULUAN
Fisika :
Fisika :
Ilmu pengetahuan yang mempelajari benda-benda dialam,
gejala-gejala, kejadian-kejadian alam serta interaksi dari
benda-benda dialam .
Fisika merupakan ilmu pengetahuan dasar yang mempelajari
sifat-sifat dan interaksi antar materi dan radiasi.
Fisika merupakan ilmu pengetahuan yang didasarkan pada
pengamatan eksperimental dan pengukuran kuantitatif
(Metode Ilmiah).
1.2
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
Bab 1. PENGUKURAN
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
5
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
1
2
/1
1
/1
1.2 BESARAN DAN SATUAN
1.2 BESARAN DAN SATUAN
Besaran
:
Sesuatu yang dapat diukur
dinyatakan dengan angka
(kuantitatif) Contoh : panjang, massa, waktu, suhu, dll.
Mengukur
:
Membandingkan sesuatu dengan sesuatu yang lain yang sejenis
yang ditetapkan sebagai satuan.
contoh : panjang jalan 10 km
Besaran Fisika baru terdefenisi jika :
ada nilainya (besarnya)
ada satuannya
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
Besaran di bagi 2,yaitu :
1.Besaran Pokok
Besaran yang sudah ditetapkan terlebih dahulu
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
7
1.Besaran Turunan
BESARAN POKOK DALAM FISIKA
Besaran Pokok
Nama Satuan
Lambang Sat
Panjang
Meter
m
Massa
Kilogram
kg
Waktu
Sekon
s
Suhu
Kelvin
K
Kuat Arus
Ampere
A
Intensitas Cahaya Kandela
cd
Jumlah Zat
mole
mol
1
2
/1
1
/1
BESARAN TURUNAN
Besaran Turunan
Penjabaran
Satuan
Luas
panjang x panjang
m
2
Volume
panj x panj x panj
m
3
Massa Jenis
massa/volume
kg/m
3
Kecepatan
panjang/waktu
m/s
Percepatan
kecepatan/waktu
m/s
2
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
Satuan :
Ukuran dari suatu besaran ditetapkan sebagai satuan.
Contoh :
Sistem satuan
: ada 2 macam
1. Sistem Metrik : a. mks (meter, kilogram, sekon)
b. cgs (centimeter, gram, sekon)
2. Sistem Non metrik (sistem British)
Sistem Internasional (SI)
Sistem satuan mks yang telah disempurnakan
yang paling
banyak dipakai sekarang ini.
Dalam SI :
meter, kilometer
satuan panjang
detik, menit, jam
satuan waktu
gram, kilogram
satuan massa
dll.
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
Satuan Internasional utk
Panjang
•
Dalam SI dinyatakan dalam meter (m)
•
Satu meter,didefnisikan :
“ jarak yang ditempuh cahaya pada selang
waktu 1/299.792.458 sekon
”
Satu meter adalah 1.650.763,73 kali panjang gelombang sinar
merah jingga dalam vakum yang dipancarkan oleh isotop Krypton
Kr
86.
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
Satuan Internasional utk
Massa
•
Dalam SI dinyatakan dalam kilogram (kg)
•
Satu kilogram,didefnisikan :
“
massa satu liter air murni pada suhu 4˚C”
12/11
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
13
Satu kilogram standar adalah massa dari sebuah model silinder platina
iridium yang aslinya disimpan di Lembaga Berat dan Ukuran
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
Satuan Internasional utk
Waktu
•
Dalam SI dinyatakan dalam sekon (s)
•
Satu sekon, didefnisikan :
“selang waktu yang diperlukan oleh
atom cesium -133 utk melakukan
getaran sebanyak 9.192.631.770 kali”
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
Satuan Internasional utk
Suhu
•
Satu kelvin adalah 1/273,16 suhu titik
tripel air.
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
Satuan Internasional kuat arus
listrik
•
Satu ampere adalah arus tetap yang
dipertahankan untuk tetap mengalir pada
dua batang penghantar sejajar dengan
panjang tak terhingga dan dengan luas
penampang yang dapat diabaikan dan
dipisahkan sejauh satu meter dalam
vakum, yang akan menghasilkan gaya
sebesar 2 x 10
-7
N m
-1
.
•
.
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
Satuan Internasional Intensitas
cahaya
•
Satu candela adalah intesitas cahaya
yang besarnya sama dengan intensitas
sebuah sumber cahaya pada satu arah
tertentu yang memancarkan radiasi
monokhromatik dengan frekuensi 540 x
10
12
Hz dan memiliki intensitas
pancaran pada arah tersebut sebesar
1/683 watt per steradian.
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
Satuan Internasional jumlah zat
•
Satu mol sama dengan jumlah zat yang
mengandung satuan elementer
sebanyak jumlah atom di dalam 0,012
kg karbon-12. Satuan elementer dapat
berupa atom, molekul, ion, elektron, dll
dan harus ditentukan.
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
2. Mengkonversi satuan
panjang,massa
dan waktu
TANGGA KONVERSI PANJANG
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
21
km
hm
m
cm
dm
dam
mm
Turun dikali
10
10
n
n
TANGGA KONVERSI LUAS
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
km
2hm
2m
2dm
2dam
210
2n
Naik di bagi
TANGGA KONVERSI VOLUME
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
23
km
3hm
3m
3cm
3dm
3dam
3mm
3naik dibagi
Turun dikali
Contoh soal 1:
1.
Nyatakan jarak 2000 m dalam :
a. cm
b. km
2.
Konversikan 100 cm2 dalam :
a. m2
b. mm2
3.
Nyatakan massa benda 10000 g dalam :
a. kg
b. mg
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
PR
1.
Nyatakan jarak 200 m dalam :
a. mm
b. dm
2. Konversikan 1000 cm
2
dalam :
a. cm
2
b. dm
2
2. Konversikan 100 cm
3
dalam :
a. cm
3
b. dm
3
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
Penyelesaian no 1 :
a.
2000 m = …cm
m menuju cm berarti turun 2 tangga
maka
dikalikan 10
n
=10
2
= 100
2000 m = 2000 x 100 = 200000 cm
= 2.10
5
cm
Jadi
2000 m = 200000 cm
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
Penyelesaian no 2 :
a.
100 cm
2= …m
2cm menuju m berarti naik 2 tangga maka
dibagi 10
2n= 10
2x2= 10x10x10x10
=
10000
Maka 100cm
2= 100:10000=0,01
= 1x10
-2m
21
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
Penyelesaian no 2 :
b. 100 cm
2= …mm
2cm menuju mm berarti turun 1 tangga maka
dikali 10
2n= 10
2x1= 10x10
= 100
Maka 100cm
2= 100 x 100 = 10000
= 1x10
4mm
21
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
Penyelesaian no 1 :
b. 2000 m = …km
m menuju km, berarti naik 3 tangga, maka
di bagi 10
3
= 1000.
2000
2000 m =
---1000
= 2 km
Jadi
2000 m = 2 km
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
NO
Besaran Pokok
Satuan
Singkatan Dimensi
1
Panjang
Meter
m
L
2
Massa
Kilogram
kg
M
3
Waktu
Sekon
s
T
4
Arus Listrik
Ampere
A
I
5
Suhu
Kelvin
K
θ
6
Intensitas Cahaya
Candela
cd
j
7
Jumlah Zat
Mole
mol
N
NO Besaran Pokok
Satuan
Singkatan Dimensi
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
7 Besaran Pokok dalam Sistem internasional (SI)
7 Besaran Pokok dalam Sistem internasional (SI)
Dimensi
Cara besaran itu tersusun oleh besaran pokok.
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
31
Besaran Turunan
Besaran yang diturunkan dari besaran pokok.
1. Untuk menurunkan satuan dari suatu besaran
2. Untuk meneliti kebenaran suatu rumus atau persamaan
- Metode penjabaran dimensi :
1. Dimensi ruas kanan = dimensi ruas kiri
2. Setiap suku berdimensi sama
- Guna Dimensi :
Contoh :
a. Tidak menggunakan nama khusus
NO
Besaran
Satuan
Lambang
1 Gaya
Newton
N
2 Energi
Joule
J
3 Daya
Watt
W
4 Frekuensi
Hertz
Hz
NO
Besaran
Satuan
1
Kecepatan
meter/detik
2
Luas
meter
21
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
Besaran Turunan dan Dimensi
NO
Besaran Pokok
Rumus
Dimensi
1
Luas
panjang x lebar
[L]
22
Volume
panjang x lebar x tinggi
[L]
33
Massa Jenis
[m] [L]
-34
Kecepatan
[L] [T]
-15
Percepatan
[L] [T]
-26
Gaya
massa x percepatan
[M] [L] [T]
-27
Usaha dan Energi
gaya x perpindahan
[M] [L]2 [T]
-28
Impuls dan Momentum
gaya x waktu
[M] [L] [T]
-11
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
33
massa
volume
perpindahan
waktu
kecepatan
waktu
Faktor Pengali dalam SI
NO
Faktor
Nama
Simbol
1
10
-18atto
a
2
10
-15femto
f
3
10
-12piko
p
4
10
-9nano
n
5
10
-6mikro
μ
6
10
-3mili
m
7
10
3kilo
K
8
10
6mega
M
9
10
9giga
G
10
10
12tera
T
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
1. Tentukan dimensi dan satuannya dalam SI untuk besaran turunan berikut :
a. Gaya
b. Berat Jenis
c. Tekanan
d. Usaha
e. Daya
Jawab :
b. Berat Jenis = = =
= MLT
-2(L
-3)
= ML
-2T
-2satuan kgm
-2berat
volume
Gaya
Volume
MLT
-2L
3a. Gaya
= massa x percepatan
= M x LT
-2= MLT
-2satuan kgms
-2c. Tekanan = = = MLT
-2satuan kgm
-1s
-1gaya
luas
MLT
-2L
2d. Usaha = gaya x jarak = MLT
-2x L = ML
2T
-2satuan kgm
-2s
-2e. Daya = = = ML
2T
-1satuan kgm
-2s
-1usaha
waktu
ML
2T
-22. Buktikan besaran-besaran berikut adalah identik :
a. Energi Potensial dan Energi Kinetik
b. Usaha/Energi dan Kalor
Jawab :
a. Energi Potensial : Ep = mgh
Energi potensial = massa x gravitasi x tinggi
= M x LT
-2x L = ML
2T
-2Energi Kinetik : Ek
= ½ mv
2Energi Kinetik
= ½ x massa x kecepatan
2= M x (LT
-1) 2= ML
2T
-2Keduanya (Ep dan Ek) mempunyai dimensi yang sama
keduanya identik
b. Usaha = ML
2T
-21
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
C.ALAT UKUR
1 ALAT UKUR PANJANG
A.MISTAR
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
37
B. JANGKA SORONG
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
Pembacaan Skala Jangka Sorong
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
C. MIKROMETER SEKRUP
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
2 ALAT UKUR MASSA
Alat ukur massa adalah neraca,misalnya :
Neraca sama lengan
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
neracaTiga Lengan (O’hauss-2610)
dapat mengukur massa sampai 2610
kg
dengan ketelitian 0,1 gram
neraca empat lengan (O’hauss-311)
dapat mengukur massa sampai 310
gram dengan ketelitian 0,01 gram
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
Ada empat macam prinsip kerja neraca, yaitu:
•
Prinsip kesetimbangan gaya gravitasi, contoh
neraca sama lenga
•
Prinsip kesetimbangan momen gaya, contoh
neraca dacin
•
Prinsip kesetimbangan gaya elastis, contoh
neraca pegas untuk menimbang bahan-bahan
ku
•
Prinsip inersia (kelembaman), contoh neraca
inersia
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
3 ALAT UKUR WAKTU
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
Stop watch
mekanis memiliki
ketelitian 0,1
sekon
Stop watch
elektronik
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
51
Jam tangan atau
arloji memiliki
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
D
. SUHU DAN PENGUKURAN
Suhu adalah ukuran derajat panas
atau
dingin suatu benda.
1. Tangan tdk dpt menyatakan suhu
benda
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
2. Termometer
Alat untuk mengukur suhu benda dengan tepat
dan menyatakannya dengan angka.
Prinsip kerja:
volume zat akan berubah jika dipanaskan atau
didinginkan.Naik turunya volume zat itulah yg
dijadikan sbg acuan menentukan suhu benda.
12/11
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
Perbandingan Skala Termometer
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
HUBUNGAN CELCIUS DAN
REAMUR
C 5
R 4
C
5
R
4
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
HUBUNGAN CELCIUS DGN FAHRENHEIT
C
5
F-32
9
C
5
(F-32)
9
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
Perbandingan
C : R : F : K = 100 : 80 : 180 : 100
KPK dari persamaan diatas
20
12/11
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
HUB FAHRENHEIT DGN
REAMUR
F-32
9
R
4
F
9
R + 32
4
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
HUB CELCIUS DGN
KELVIN
C 5
K – 273 5
C K - 273
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
•
Konversi suhu
dari Celcius (C)
ke Reamur (R), Fahrenheit (F), dan Kelvin (K)
adalah:
•
R = (4/5) C
F = (9/5) C + 32
K = C + 273
•
Konversi suhu
dari Reamur (R)
ke Celcius (C), Fahrenheit (F), dan Kelvin (K)
adalah:
•
C = (5/4) R
F = (9/4) R + 32
K = C + 273 = (5/4) R + 273
•
Konversi suhu
dari Fahrenheit (F)
ke Celcius (C), Reamur (R), dan Kelvin
(K) adalah:
•
C = 5/9 (F-32)
R = 4/9 (F-32)
K = 5/9 (F-32) + 273
•
Konversi suhu dari
Kelvin (K)
ke Celcius (C), Reamur (R), Fahrenheit (F)
adalah:
•
C = K – 273
R = 4/5 (K-273)
F = 9/5 (K-273) + 32
71
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
P
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P
-2
1
2
/1
1
/1
Selamat Belajar
1
2
/1
1
/1
8
B
E
S
A
R
A
N
,
S
A
T
U
A
N
,
E
N
G
U
K
U
R
A
N
/F
D
/P
G
S
D
-U
E
U
/H
a
rli
n
d
a
S
yo
fy
a
n
/P