04091994 - 7 ΗΜΕΡΕΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Tου Δημ. Mάτσα

Aρχαιολγου, IΘ΄ Eφορεία Προϊστορικών και Kλασικών Aρχαιοτήτων H ΠPΩTH μέχρι σήμερα γνωστή ορ-γανωμένη κοιντητα της Σαμοθρά-κης έζησε στη Nοτιοδυτική παραλία της, δυτικά απ τις εκβολές του ρέ-ματος Πολυπούδι. Oι επιχώσεις του οικισμού, ο οποίος είχε διάρκεια τριών περίπου χιλιετιών (τέλος 5ης μέχρι τα μέσα της 2ης προχριστιανι-κής χιλιετίας), σχηματίζουν το ύψω-μα(1)Mικρ Bουνί (12,80 μ. πάνω απ τη θάλασσα), που το πάχος των επι-χώσεων φθάνει τα 8 περίπου μέτρα. Eχει έκταση γύρω στα 10 στρέμματα KYPIAKH 4 ΣEΠTEMBPIOY 1994

2-20

AΦIEPΩMA

 H Σαμοθράκη στην αρχαιτητα. Tο νησί α-νεδείχθη ήδη απ τα κλασικά χρνια σημα-ντικτατο θρησκευτικ κέντρο πανελληνίως.  H αρχαιολογική έ-ρευνα. H συμβολή των ανασκαφών στη μελέτη της ιστορικής εξέλιξης της Σαμοθράκης.  Tα Kαβείρια μυστή-ρια. H λατρεία των με-γάλων θεών και οι τελε-τές μύησης. Oι νεώτερες ανασκα-φές στο ιερ των μεγά-λων θεών. Eρευνήθη-καν και αποκαλύφθη-καν άγνωστα κτίρια και μνημεία. Oι βυζαντινοί χρνοι. Oι εκκλησίες και οι ο-χυρώσεις των Γατελού-ζων.  H Σαμοθράκη το 1821. Συμμετείχε ενερ-γά στον Eθνικ Aγώνα και καταστράφηκε απ τους Tούρκους.  H αρχιτεκτονική της χώρας. Mια εξαιρετική συνύπαρξη ετερκλη-των τεχνικών.  Γιορτές και έθιμα. Λαϊκά πανηγύρια και τοπικοί άγιοι.

21

KPITIKH

Kριτική θεάτρου απ τον Γ. Bαρβέρη.

22

BIBΛIO

Nέες κυκλοφορίες.

23

ΘEAMATA

Kινηματογράφοι και θέ-ατρα.

24

OΔHΓOΣ ΓIA

TA AΦIEPΩMATA

25-31

THΛEOPAΣH

Tο πργραμμα της εβδο-μάδας. Φωτογραφία εξωφύλλου: Aποψη του ιερού απ το Nτο. (Φωτ. Tα-μείο Aρχαιολογικών Πρων και Aπαλλοτριώσεων). Yπεύθυνος «Eπτά Hμερών»: BHΣ. ΣTAYPAKAΣ

A

ΦIEPΩMA

Συνέχεια στην 4η σελίδα Πήλινα κτερίσματα απ τάφο, 3ος αι. π.X. Mουσείο Σαμοθράκης.

H Σαμοθράκη

στην αρχαιτητα

Tο νησί ανεδείχθη ήδη απ τα κλασικά χρνια

σημαντικτατο θρησκευτικ κέντρο πανελληνίως

Eπιμέλεια αφιερώματος K·ΣTHΣ BATIKI·THΣ

η οποία αντιστοιχεί σε ένα πληθυσμ της τάξης 500 ατμων και αποτελεί μια απ τις πρωτοαστικές αιγιακές «πλεις». Mέχρι σήμερα η ανασκαφή εδώ εί-χε κυρίως το χαρακτήρα της διερεύ-νησης του χρονικού φάσματος του οικισμού και των αλληλεπιδράσεων στο στεντερο και ευρύτερ του χώ-ρο. Πολιτιστικά ανήκει στη βορειο-δυτική αιγιαιακή ομάδα που εκτείνε-ται γεωγραφικά στα νησιά του BA Aι-γαίου (Θάσο, Λήμνο, Iμβρο, Λέσβο, Xίο) και στις απέναντι σ’ αυτά παρα-λιακές ζώνες. Eνα απ τα σημαντικτερα ευρύ-ματα στο Mικρ Bουνί και στο BA Aι-γαίο γενικτερα ήταν μερικά «έγ-γραφα» σε πηλ ενς μινωικού (πι-θαντατα Kωσιακού) αρχείου απ τα νεώτερα στρώματα (2ο μισ 18ου π.X. αιώνα), για πρώτη φορά τσο μακριά απ την Kρήτη. H μινωική πα-ρουσία εδώ είχε εμπορικ χαρακτή-ρα (εμπριο μετάλλων) καί ήταν σα-φώς μια ανακτορική επιχείρηση. Mια επιγραφή σε Γραμμική A αποτε-λεί ένα απ τα πρωιμτερα δείγματα της χρήσης της μινωικής αυτής γρα-φής έξω απ την Kρήτη, ενώ τα σφραγίσματα με την ιερογλυφική φρμουλα προσφοράς ίσως υποδη-λώνουν το ρλο της θρησκευτικής ι-δεολογίας στις οικονομικές δραστη-ριτητες της μινωικής ελίτ. Eνδεχο-μένως, δεν θα ήταν αβάσιμη μια σύν-δεση του προβλήματος της καταγω-γής των Mεγάλων Θεών με το εμπ-ριο των μετάλλων που γίνεται απ τα μέσα της 3ης χιλιετίας π.X., στην πε-ριοχή αυτή του Aιγαίου.

Πολιτιστική εξέλιξη

H έρευνα στην ακρπολη του Bρι-χού, στην κορυφή ενς μακρστε-νου υψώματος δυτικά της Xώρας, και στον οικισμ που βρίσκεται στις δυτικές πλαγιές του είναι ιδιαίτερα σημαντική για τη μελέτη της πολιτι-στικής εξέλιξης στη Σαμοθράκη μετά την εγκατάλειψη του οικισμού στο Mικρ Bουνί και πριν απ την άφιξη των πρώτων Eλλήνων αποίκων στη BΔ παραλία της. Hδη, απ το 1928 ήταν γνωστά τρία μεγαλιθικά μνημεία στις βρει-ες πλαγιές του λφου. H ακρπολη έχει έκταση 11 περίπου στρέμματα και διμερή διάρθρωση. H κεραμική σχετίζεται με κεραμικές ομάδες των ανατολικών Bαλκανίων και των δυτι-κών παραλίων της Mαύρης Θάλασ-σας και υποδηλώνει θαλασσινούς δρμους επικοινωνιών την εποχή αυτή που χρονολογείται με κάποια ε-πιφύλαξη μέσα στον 11ο π.X. Aν ο οικισμς στο Mικρ Bουνί θα μπορούσε να συσχετιστεί με τους Πελασγούς που αναφέρει ο Hρδο-τος ως αρχαιτατους κατοίκους του νησιού, ο Bριχς συνδέεται με το τε-λευταίο προελληνικ φύλο, το οποίο πως δείχνει και η κεραμική, ήταν θρακικ. H Σαμοθράκη αποικίστηκε απ Aιολείς που ήρθαν απ τη BΔ M. Aσία, ή τη Λέσβο και εγκαταστάθη-καν σ’ ένα απ τους ρμους της BΔ παραλίας, ανατολικά του Iερού. Eδώ έχτισαν τη Σαμοθράκη, που αποτέ-λεσε στα αρχαϊκά χρνια αξιλογη πλη - κράτος με ασημένια νομίσμα-τα και μικρ πολεμικ στλο. Στην αρχή του 6ου π.X. αιώνα, την περιέ-βαλε ένα εντυπωσιακ τείχος, ενώ λίγο αργτερα χτίστηκε στην απένα-ντι θρακική παραλία (Περαία της Σα-μοθράκης) μια σειρά απ οχυρά, τα Σαμοθρηίκεα τείχεα του Hροδτου. Eνα μεγάλο τμήμα της Περαίας, θα αποτελέσει στην Eλληνιστική και Pωμαϊκή εποχή «Tέμενος» ή «Iερά Xώρα» των Mεγάλων Θεών. H περίο-δος αυτή χαρακτηρίζεται απ τη με-γάλη ανάπτυξη του Iερού και της λα-τρείας των Mεγάλων Θεών που παίρ-νει διεθνή χαρακτήρα. H νομισματοκοπία του νησιού που είχε διακοπεί τα κλασικά χρνια συ-νεχίζεται την ελληνιστική περίοδο και μέχρι τον 1ο αι. π.X. Tο τείχος ε-πισκευάζεται και συμπληρώνεται. Eκτς απ περιορισμένες δοκιμαστι-κές τομές, στην αρχαία πλη δεν έ-χει γίνει ανασκαφή, μως ήδη έχουν αρχίσει συστηματικές προανασκαφι-κές έρευνες και τοπογραφιαπροανασκαφι-κές ερ-γασίες κατά μήκος της διαδρομής του τείχους.

Nέα στοιχεία

Oι πρσφατες ανασκαφές στα Kε-ραμιδαριά, στη Bρεια Nεκρπολη και στη Mάνταλ’ Παναγιά έχουν δώ-σει σημαντικά στοιχεία για το νησί στην αρχαιτητα. Στα Kεραμιδαριά αποκαλύφτηκαν δύο τουλάχιστον εργαστήρια παραγωγής αμφορέων στα ελληνιστικά χρνια. H ανασκαφή των απορριμμάτων του ενς απέδω-σε εκτς απ πλήθος θραυσμάτων αμφορέων που αναπαράγουν θασια-κά πρτυπα και 1.200 περίπου εν-σφράγιστες λαβές. Tα σφραγίσματα που παρουσιά-ζουν ποικιλία εμβλημάτων (αμφορέ-ας, κάνθαρος, κρατήρ(αμφορέ-ας, σταφύλι, δελφίνι, κεφάλι κριού, κηρύκειο) και επιγραφών (ονματα επωνύμων) α-ποτελούν ενα ιδιαίτερα χρήσιμο υλι-κ για τη μελέτη της πρακτικής της σφράγισης και της διασποράς των σαμοθρακίτικων αμφορέων με το πε-ριεχμεν τους –κρασί πιθαντατα– σε πλεις της θρακικής παραλίας (Aμφίπολις, Aβδηρα, Mαρώνεια, Zώ-νη, Δορίσκος) του BA Aιγαίου (σος, Λέσβος) και της Mαύρης Θά-λασσας (Oδησσς, Bιζύη, Kάλλατις, Oλβία) στο β΄ μισ του 4ου και μέσα στον 3ο αι. π.X. H ανασκαφή έφερε στο φως επί-σης τρεις κεραμεικούς κλιβάνους που πρέπει να αποτελούσαν τμήμα ενς μεγαλύτερου συγκροτήματος. H σωστική ανασκαφή στη Bρεια Nε-κρπολη αποκάλυψε δύο λίθινες σαρκοφάγους, κεραμοσκεπείς τά-φους και εγχυτρισμούς(2)_που χρονο-λογούνται απ τον 6ο π.χ. αι. μέχρι και τον 1ο αι. μ.X. Tέλος, στη θέση Mάνταλ’ Παναγιά έχει αρχίσει να έρχεται στο φως ένα σημαντικ ιερ κάποιας γυναικείας σύμφωνα με τις ενδείξεις θετητας (Aρτεμις;) που χρονολογείται απ τα αρχαϊκά μέχρι και τα ρωμαϊκά χρνια και διατήρησε τη θρησκευτική του χρήση και στα χριστιανικά χρνια, (πάνω στην τελευταία ρωμαϊκή φάση του 2ου μ.X. αι. ιδρύθηκε μονχωρο ναϊδριο μεσοβυζαντινής εποχής). Σημειώσεις: 1) Tα τεχνητά υψώματα αυτού του είδους λέγονται τούμπες. 2) Eνταφιασμούς βρεφών σε αμφορείς. Συνέχεια απ τη 2η σελίδα Tμήμα της ζωφρου με τις χορεύτριες απ το Πρπυλο του Tεμένους (γύρω στο 340 π.X.). Bρεια Nεκρπολη, πήλινο ειδώλιο χορεύτριας (μέσα 4ου αι. π.X.).

Aποψη της Θ λου της Aρσιν ης B΄ (288–281 π.X.) απ N.Δ. O χώρος αποκαλύφθηκε κατά την διάρκεια των πρώτων συστηματικών ανασκαφών οι οποίες έγιναν το 1873 και 1875.

H αρχαιολογική έρευνα

H συμβολή των ανασκαφών στη μελέτη της ιστορικής εξέλιξης της Σαμοθράκης

Tου Δημ. Mάτσα Aρχαιολγου H ΣAMOΘPAKH είλκυσε την προσο-χή των Eυρωπαίων αρχαιολγων α-π τα μέσα του 19ου αι. ως αποτέ-λεσμα του ενδιαφέροντος για τους Mεγάλους Θεούς και τα Mυστήρια. Tην πρώιμη αυτή περίοδο της έρευ-νας χαρακτηρίζει η έμφαση απ τη μια μεριά στην τοπογραφία και στην περιγραφή των κτιρίων και απ την άλλη στα γλυπτά του Iερού. Δεν υ-στέρησε, επίσης, η συλλογή και δη-μοσίευση επιγραφών. Oι πρώτες συστηματικές ανασκα-φές έγιναν το 1873 και 1875 με τη διεύθυνση του Alexander Conze. Tτε αποκαλύφθηκε το Πρπυλο του Πτολεμαίου B΄, η Στοά και τμή-ματα απ το Iερ, το Tέμενος και η Θλος της Aρσινης. Πολλά αρχιτεκτονικά μέλη και γλυπτά μεταφέρθηκαν στο Mουσείο της Iστορίας της Tέχνης στη Bιένη. Aλλα αντικείμενα χάθηκαν στο δρμο για την Kωνσταντινούπολη και -σα έφτα-σαν εκεί, ανάμε-σα στα ο-ποία και κομμάτια απ τη ζωφρο του Προπύλου του Πτολεμαίου B΄, φυλάσσονται στο Mουσείο της. H δημοσίευση σε δύο μεγάλους τ-μους των εργασιών αυτών αποτέλε-σαν εκδοτικ γεγονς για την επο-χή. Oι έξοχες φωτογραφίες συνι-στούν πολύτιμα ντοκουμέντα για κτίρια που έπαθαν αρκετές ζημιές απ ττε. Πριν τις αυστριακές ανα-σκαφές, το 1863, ο M. Champoiseau, Γάλλος ττε πρξενος στην Aδρια-νούπολη, είχε βρει ύστερα απ ανα-σκαφές στον αρχαιολογικ χώρο το άγαλμα της Nίκης που κοσμεί σήμε-ρα το Mουσείο του Λούβρου. Aκολούθησαν δύο ακμη γαλλι-κές αποστολές το 1866 και 1891 με παράλληλη μεταφορά στο Παρίσι αρχιτεκτονικών μελών, επιγραφών και των τεμαχίων του πλοίου πάνω στο οποίο έστεκε η Nίκη. Tο 1923 και 1927 γαλλοτσεχοσλαβικές ανα-σκαφές ερεύνησαν τμηματικά διά-φορα κτίρια του αρχαιολογικού χώ-ρου. Aπ το 1938 η διερεύνηση του Iερού πήρε συστηματικτερο και μονιμτερο χαρακτήρα ταν η ανα-σκαφή του πέρασε στο Πανεπιστή-μιο της Nέας Yρκης με τη διεύθυν-ση του K. Lehmann αρχικά και του J.R. McCredie αργτερα. Oι εργασίες που συνεχίζονται μέ-χρι σήμερα περιέλαβαν ανασκαφή στο μεγαλύτερο τμήμα του αρχαιο-λογικού χώρου που ερευνήθηκαν τα περισστερα απ τα σπουδαιτε-ρα κτίρια και στις δύο Nεκροπλεις (Bρεια και Nτια). Mολοντι ούτε οι τελευταίες ανασκαφές έλυσαν τα προβλήματα της ταυττητας των Θεών και των τελετουργιών των Mυστηρίων τους, μως συνέβαλαν ουσιαστικά στη μελέτη της λατρεί-ας και των κτιρίων που σχετίζονταν με αυτή. Παράλληλα με την ανασκα-φή, η αμερικανική αποστολή προ-χώρησε στην κατασκευή (1939-61) ενς Mουσείου BΔ του Iερού που ά-νοιξε για το κοιν το 1955. Tο μεγα-λύτερο μέρος των εκθεμάτων προ-έρχεται απ τις ανασκαφές στο Iε-ρ, φιλοξενεί μως ευρήματα απ περισυλλογές και παραδσεις, κα-θώς και μέρος της συλλογής του Σαμοθρακίτη λγιου N. Φαρδύ που ήταν συγκεντρωμένο στην εκκλη-σία της Xώρας. H IΘ΄ Eφορεία Προϊστορικών και Kλασικών Aρχαιοτήτων, αρμδια υ-πηρεσία του υπουργείου Πολιτι-σμού για τη Σαμοθράκη, έχει να επι-δείξει έργο –ανασκαφές σωστι-κού/δοκιμαστικού χαρακτήρα και περισυλλογές– κυρίως απ τα πρώ-τα χρνια της δεκαετίας του ’80 και μετά, ταν αυξήθηκε το προσωπικ και η χρηματοδτησή της. Oι ανα-σκαφές στο Mικρ Bουνί (προϊστο-ρικς οικισμς στη NΔ παραλία) και το Bριχ (οικισμς και ακρπολη της πρώιμης εποχής του σιδήρου, δυτικά της Xώρας) πρσφεραν δε-δομένα για την κάλυψη του ερευνη-τικού κενού που υπήρχε σον αφο-ρά στο προ/πρωτοϊστορικ παρελ-θν του νησιού. H ανασκαφικές έ-ρευνες στα κεραμικά εργαστήρια στη θέση Kεραμιδαριά στη B παρα-λία, στο Iερ της Aρτεμης(;) στη θέ-ση Mάνταλ Παναγιά κοντά στο χω-ρι Προφήτης Hλίας και στη Bρεια Nεκρπολη αποτελούν συμβολές στη μελέτη της πολιτιστικής φυσιο-γνωμίας της Σαμοθράκης στα ιστο-ρικά χρνια έξω απ το Iερ των Mεγάλων Θεών. Tέλος, η επιφανειακή έρευνα στο δυτικ τμήμα της Σαμοθράκης και σε έκταση 20 Km2 έδωσε διαχρονι-κά στοιχεία για την κατοίκηση της περιοχής αυτής και δημιούργησε τις προϋποθέσεις αρτιτερης προ-στασίας των αρχαιοτήτων απ διά-φορες μορφές «αξιοποίησης».

Tο Iερ των Mεγάλων Θεών και των μυστηριακών τελετών. Aποψη απ Bορρά. Eδώ λατρεύονταν η θεά Aξίερος και ο θε ς της γονιμ τητας Kασμίλος, οι οποίοι ταυτί-στηκαν απ τους Eλληνες με τη θεά Δήμητρα και τον Eρμή αντίστοιχα.

Tα Kαβείρια μυστήρια

H λατρεία των Mεγάλων Θεών και οι τελετές μύησης

Tου Δημ. Mάτσα Aρχαιολγου H ΣAMOΘPAKH, ένα νησί στις παρυ-φές του αρχαίου ελληνικού κσμου, θεωρείται ο τπος που οι θεοί συ-νάντησαν τους ανθρώπους και ένα θρησκευτικ κέντρο που ίδρυσε ο ί-διος ο Δίας. Tα Mυστήρια της Σαμο-θράκης ακτινοβλησαν στη διάρ-κεια της ελληνικής και ρωμαϊκής αρχαιτητας, αλλά κατάφεραν, χά-ρη κυρίως στη γραπτή παράδοση, να διατηρήσουν μια διαχρονική γοητεία, που κορυφώθηκε την επο-χή του ρομαντισμού. Oι Mεγάλοι Θεοί της Σαμοθράκης απασχολούν ττε την πνευματική elite και κά-νουν την εμφάνισή τους στον Faust του Goethe. Aυτή η «ρομαντική αύ-ρα» βρέθηκε απ πολύ νωρίς στο παρασκήνιο της αρχαιολογικής έ-ρευνας, απ’ που συνέχισε να ε-μπνέει τους ανασκαφείς του Iερού των Mεγάλων Θεών για πάρα πολλά χρνια και συνάμα να επηρεάζει την ανασκαφική πρακτική. H ταυττητα και η φύση των Θεών της Σαμοθράκης παραμένει αινιγμτική. Oι αρχαίοι συγγραφείς τους α-νέφεραν συχνά με το νομα Kάβει-ροι, ρο ο οποίος δεν υπάρχει στην επιγραφική μαρτυρία απ τη Σαμο-θράκη, που οι θεοί ονομάζονται α-πλά Θεοί ή Mεγάλοι Θεοί. Oι πληρο-φορίες των φιλολογικών πηγών θεω-ρούνται ανεπαρκείς, ανεπάρκεια που οφείλεται κατά κύριο λγο στο απρρητο των μυστηρίων. Mια μνο τέτοια πηγή απ τα ελληνιστικά χρ-νια μας παραδίδει τα ονματα των «Kαβείρων» της Σαμοθράκης που προφανώς αντιστοιχούν στα κρυφά ονματα των Mεγάλων Θεών: Aξίε-ρος, Aξι κερσα, Aξι κερσος και Kα-σμίλος, οι οποίοι ταυτίστηκαν απ τους Eλληνες με τη Δήμητρα, την Περσεφνη, τον Aδη και τον Eρμή και συνδυάζονται με το θάνατο και τη μεταθανάτια ζωή. O Kασμίλος, ιθυφαλλικς θες της γονιμτητας, θεωρείται μνο συνο-δς και δεν αποτελεί μέρος της κε-ντρικής τριάδας τα ονματα της ο-ποίας ανήκουν στην ιερή αρχαία γλώσσα που ήταν σε χρήση στη Σα-μοθράκη για τις θυσίες. Για την ερ-μηνεία τους δεν υπάρχει ομοφωνία. Kατ’ άλλους ερευνητές η γυναικεία θετητα είναι μνο μία, η Aξι κερσα, ενώ οι δύο άλλες θεωρούνται ανδρι-κές. H Aξίερος (ή η Aξι κερσα) απο-τελούσε το κεντρικ πρσωπο της λατρείας, μία «Mεγάλη Mητέρα», και είχε χαρακτηριστικά μοια μ’ αυτά της Kυβέλης. H τελευταία απεικονί-ζεται σε νομίσματα της Σαμοθράκης καθιστή ανάμεσα σε δύο λιοντάρια.

Δύο άλλες συγγενικές γυναικείες μορφές του σαμοθρακίτικου Πανθέ-ου είναι η Eκάτη και η Aφροδίτη, τις οποίες συνδέει το ίδιο προσαγορευ-τικ προελληνικής καταγωγής επί-θετο Zηρυνθία. Aυτή η Aφροδίτη πι-θανά απεικονιζταν στο περίφημο σύμπλεγμα του Σκπα που ο Παρια-νς αυτς γλύπτης είχε κατασκευά-σει για τη Σαμοθράκη, και έπαιρνε μέρος στον Iερ Γάμο, τελετουργία που μεταγενέστερα ταυτίστηκε με το γάμο του Kάδμου και της Aρμο-νίας. Aυτ το γάμο πιθαντατα ανα-παριστά η ζωφρος με τις χορεύ-τριες απ το Πρπυλο του Tεμένους. H μύηση ήταν ανεξάρτητη απ τις ετήσιες γιορτές στο Iερ (20-22 Iου-λίου;) και αποτέλεσμα της ελεύθε-ρης επιλογής ατμων ή ομάδων. Στη Σαμοθράκη, πως και στην Eλευσί-να, υπάρχουν δύο βαθμοί μύησης, η μύησις και η εποπτεία, που γίνονταν στο Aνάκτορο και στο Iερ αντίστοι-χα. Aρχικά, οι υποψήφιοι μύστες άλ-λαζαν ενδυμασία, ίσως έπαιρναν α-π ένα λυχνάρι και παρακολουθού-σαν την αποκάλυψη κάποιων μυστι-κών ή ιερών αντικειμένων μέσα στην κεντρική αίθουσα του Aνακτ-ρου, μπροστά απ τις πρτες του ο-ποίου, σύμφωνα με τις πηγές, έστε-καν δύο χάλκινα ιθυφαλλικά αγάλ-ματα - Eρμές. O Hρδοτος αναφέρει τι υπήρχε γι’ αυτά ένας ιερ ς λ γος πελασγι-κής καταγωγής, πως και οι «μυστι-κές τελετές των Kαβείρων, που γι-νταν γνωστς στα μυστήρια. Oμως οι ανασκαφές δεν αποκάλυψαν κάτι απ’ αυτά τα αγάλματα. Eνα ξύλινο βάθρο στο κέντρο της αίθουσας και κοντά στον ανατολικ τοίχο, ίσως χρησίμευε για την τελετουργία της θρ νωσης που σχετίζεται απ τον Πλάτωνα με τις Kορυβαντικές τελε-τές. Στη διάρκεια της μύησης, ο μύ-στης έδενε γύρω απ το υπογάστριο μια πορφυρή ταινία που αποτελούσε μαγικ φυλακτ για τους ναυτικούς και φορούσε ένα σιδερένιο δαχτυλί-δι αντιπροσωπευτικ της συνένω-σης με το θείο. O βαθμς της εποπτείας μπορού-σε στη Σαμοθράκη να αποκτηθεί α-μέσως μετά τη μύηση. Aφού ο αρμ-διος ιερέας έκρινε την επάρκεια της ηθικής υπστασης του υποψήφιου ε-ππτη, ο τελευταίος μέσω του προ-νάου έμπαινε στον σηκ του Iερού, που, αμέσως δεξιά της εισδου περνούσε απ μια καθαρτήρια τελε-τή. Mια εσχάρα ίσως σχετιζταν με κάποια θυσία, εισαγωγική στην τελε-τουργία της εποπτείας που γινταν στην αψίδα του κτιρίου. Iσως στη διάρκεια της μύησης και της επο-πτείας επιβαλλταν νηστεία, το τέ-λος της οποίας έπαιρνε πανηγυρικ χαρακτήρα με συμπσια που διοργα-νώνονταν με το φως πυρσών στα ε-στιατρια κοντά στους χώρους της μύησης. O μύστης έτρεφε την ελπί-δα της καλής τύχης, προστατευταν απ τους κινδύνους στα θαλασσινά ταξίδια και ίσως εξασφάλιζε την υπ-σχεση για ευτυχισμένη μεταθανάτια ζωή. Σε μεταγενέστερα χρνια υπο-στηριζταν τι η συμμετοχή στα μυ-στήρια της Σαμοθράκης έκανε τους μύστες ηθικά καλύτερους. Πάντως, ούτε τα κείμενα ούτε τα ανασκαφικά δεδομένα μπορούν να διαπεράσουν τον πέπλο του απορρήτου που υπάρ-χει γύρω απ τα μυστήρια. Oι λεπτο-μέρειες των σχετικών διαδικασιών παραμένουν ασαφείς και οι γνώσεις μας εξαιρετικά περιορισμένες.

AΦIEPΩMA

Oι νεώτερες ανασκαφές

στο Iερ των Mεγάλων Θεών

Eρευνήθηκαν και αποκαλύφθηκαν άγνωστα κτίρια και μνημεία

Aεροφωτογραφία του αρχαιολογικού χώρου, 1971. Oι ανασκαφές στο Iερ των Mεγάλων Θεών συνεχίζονται απ το Iνστι-τούτο Kαλών Tεχνών του Πανεπιστημίου της Nέας Y ρκης μέσω της Aμερικανικής Σχολής Kλασικών Σπουδών στην Aθήνα Tου James R. McCredie* H MEΓAΛH φήμη της Σαμοθράκης στην αρχαιτητα οφείλεται στο τι αποτελούσε το κέντρο της λατρεί-ας των Mεγάλων Θεών, στα μυστή-ρια των οποίων προσέρχονταν για να μυηθούν επισκέπτες απ’ λο τον ελληνικ και ρωμαϊκ κσμο. Tο Iε-ρ απετέλεσε επίσης πλο έλξης ι-στορικών και αρχαιολγων για πά-νω απ 500 χρνια, αρχίζοντας με την επίσκεψη του Kυριακού της Aγκώνας το 1444. Mετά τον θάνατο του καθηγητή Lehmann το 1960, συνεχίστηκε η α-νασκαφή στο Iερ των Mεγάλων Θε-ών που κάνει το Iνστιτούτο KαλΘε-ών Tεχνών του Πανεπιστημίου της Nέ-ας Yρκης μέσω της Aμερικανικής Σχολής Kλασικών Σπουδών στην Aθήνα. Oλοκληρώθηκε η ανασκαφή γνωστών ήδη κτιρίων πως είναι η μεγαλύτερη Eλληνιστική Στοά στο βρειο Aιγαίο και το Πρ πυλο που αφιέρωσε ο Πτολεμαίος B΄ Φιλάδελ-φος και είναι το πρώτο κτίριο που χρησιμοποιήθηκαν κορινθιακοί κίο-νες εξωτερικά, ερευνήθηκε η χρο-νολγηση άλλων πως είναι το Aνά-κτορο ή Tελεστήριο και τα προγενέ-στερά του κτίρια, και αποκαλύφθη-καν τελείως άγνωστα κτίρια και μνημεία. Tα πιο σπουδαία απ τα τελευταία είναι ο «Iερ ς Kύκλος» στην είσοδο του Iερού που γινταν κάποια ά-γνωστη καθαρτήρια τελετή για τους επισκέπτες πριν αυτοί προχωρή-σουν προς τα κεντρικά κτίρια της λατρείας, ένα πρ στυλο δωρικ οι-κοδ μημα αφιερωμένο απ τους διαδχους του Mεγάλου Aλεξάν-δρου, Φίλιππο Γ΄ Aρριδαίο και Aλέ-ξανδρο Δ΄, μια σειρά απ Eστιατ ρια, που μαρτυρούν τη σπουδαιτητα των τελετουργικών συμποσίων στη λατρεία, και το Nεώριον, ένα κτίριο προορισμένο για την έκθεση ενς ο-λκληρου πολεμικού πλοίου, ανάθη-μα στους Mεγάλους Θεούς μετά τη νίκη σε μια ναυμαχία, ίσως απ τον Aντίγονο Γονατά. Eίναι τώρα φανε-ρ τι απ τη βασιλεία του Φιλίππου B΄, αφιερώματα στη Σαμοθράκη, το μνο Iερ με διεθνή φήμη στη B-ρεια Eλλάδα, αποτέλεσαν σημαντικ τμήμα της πολιτικής των Eλληνιστι-κών βασιλείων. Στχος μας αυτά τα χρνια είναι τσο η εκπαίδευση πτυχιούχων σο και η προώθηση της επιστημονικής σκέψης. Iσως καμία ξένη ανασκαφή στην Eλλάδα δεν έχει εκπαιδεύσει περισστερους. Στην πλειοψηφία τους προέρχο-νται απ το Iνστιτούτο –χι μνο σπουδαστές της κλασικής Eλλάδας αλλά και της μεσαιωνικής, ισλαμι-κής, αναγεννησιακής και μοντέρνας τέχνης– και απ το Kέντρο Συντήρη-σης του Iνστιτούτου, ενώ άλλοι προ-έρχονται απ άλλα πανεπιστήμια ελ-ληνικά και αμερικανικά. Tο να φτιάχνεις μια συνεκτική και πειστική ιστορία απ την αποσπα-σματική μαρτυρία που φέρνει στο φως η ανασκαφική έρευνα απαιτεί ι-διαίτερη προσπάθεια. Mια αλλαγή του χρώματος του χώματος μπορεί να αλλάξει αιώνες τη χρονολγηση ενς κτιρίου και μια σπασμένη λιθ-πλινθος μπορεί να καθορίσει τη λει-τουργία ενς σημαντικτατου μνη-μείου.

* O J.R. McCredie είναι Sherman Fairchild Professor of Fine Arts, Director, Institute of Fine Arts και διευθυντής των ανασκαφών της Aμερικα-νικής Σχολής Kλασικών Σπουδών και του Πανεπι-στημίου της Nέας Yρκης στο Iερ των Mεγάλων Θεών.

Tου Nίκου Zήκου Aρχαιολγου, 12η Eφορεία Bυζαντινών Aρχαιοτήτων Kαβάλας ME THN επικράτηση του χριστιανι-σμού, που σήμαινε ουσιαστικά και το τέλος του αρχαίου κσμου, αρχίζει για την Σαμοθράκη η περίοδος της παρακμής. H παρακμή σχετίζεται α-ναμφίβολα με τη διακοπή, στα τέλη του 4ου μ.X. αι., της λατρείας των Mεγάλων Θεών και της μύησης στα μυστήριά τους. Tη μοίρα του ιερού ακολούθησε και ολκληρο το νησί, που δεν έχει την οικονομική ευρω-στία και τον κοσμοπολίτικο χαρακτή-ρα του παρελθντος. O πληθυσμς συρρικνώνεται αλλά η ζωή συνεχίζε-ται. H αποκάλυψη δυο παλαιοχρι-στιανικών βασιλικών στην Παλαιάπο-λη και στη Kαμαριώτισσα αντίστοιχα, μαρτυρούν την συνέχεια της ζωής κατά την παλαιοχριστιανική περίοδο.

Oι επιδρομές

H Σαμοθράκη μαζί με τα νησιά Tέ-νεδο, Λήμνο, Iμβρο, Λέσβο και Xίο αποτελούσε βάση του βυζαντινού στλου με διοικητικ κέντρο την Kωνσταντινούπολη, χωρίς ωστσο να είναι οχυρωμένη τουλάχιστον μέχρι τον 10ο αι. Tον 8ο αι. η Σαμο-θράκη και τα γειτονικά νησιά δέχο-νται την επιδρομή των Σλάβων. Φεύγοντας απ τα νησιά αρπάζουν μαζί τους ως σκλάβους 2.500 κατοί-κους, την ελευθερία των οποίων ε-ξαγοράζει ο αυτοκράτορας Kωνστα-ντίνος E΄ (741 - 775). Tον 9ο αι. πως και λα τα νησιά του Aιγαίου, η Σαμοθράκη δοκιμά-στηκε σκληρά απ τις επιδρομές των Σαρακηνών. Oι καταστροφές που υπέστη το νησί φαίνεται τι α-ποτέλεσαν την αιτία για την ίδρυση του φρουρίου στα δυτικά της Σαμο-θράκης, για να βρίσκουν εκεί οι κά-τοικοι καταφύγιο απ τις εχθρικές επιδρομές. Mετά την άλωση της Kωνσταντι-νουπλεως απ τους Σταυροφρους το 1204, η Σαμοθράκη περιέρχεται στα χέρια του Λατίνου αυτοκράτορα Bαλδουΐνου A΄. Στην κυριαρχία των Λατίνων παραμένει μέχρι το 1261 ο-πτε ανακτάται απ τον αυτοκράτο-ρα του Bυζαντίου Mιχαήλ H΄ Παλαιο-λγο (1261-1282), που φρντισε να οχυρώσει την πλη και να δημιουρ-γήσει ισχυρ στλο ενισχύοντάς τον

AΦIEPΩMA

Συνέχεια στην 10η σελίδα

Oι βυζαντινοί

χρ νοι

Oι εκκλησίες και οι οχυρώσεις των Γατελούζων

O νας του Xριστού στο ομώνυμο ερειπωμένο μοναστήρι που βρίσκεται λίγα χι-λιμετρα ανατολικά των Θερμών. Aποψη απ τα N.Δ.

Kυκλικς πύργος στη N.A. γωνιά του περιβλου στο κάστρο της χώρας. Eίναι κτι-σμένος με προσεγμένη αργολιθοδομή που διακπτεται καθ’ ύψος απ ζώνες πλινθοδομής. Πύργοι της ανατολικής πλευράς του κάστρου της χώρας. H φύσει οχυρή αυτή θέ-ση θα πρέπει να τειχίστηκε στα τέλη του 10ου αι., ταν οι κάτοικοι αποσύρθηκαν απ την Παλαιάπολη προς το εσωτερικ, προκειμένου να αποφύγουν τις πειρατι-κές επιδρομές.

Γενική άποψη του Πύργου του

Φο-νιά. Eίναι ένα απ τα τρία κάστρα

των Γατελούζων, κτισμένο στις

ε-κβολές του ρέματος του Φονιά.

με γενουατικά πλοία. Aπ το 1315 μέχρι το 1329 έρχεται στην κατοχή του Γενουάτη άρχοντα Martin Zaccaria για να επανέλθει στην κυ-ριαρχία του Bυζαντίου μέχρι το 1431. Tη χρονιά αυτή επεκτείνει την κυ-ριαρχία του στη Σαμοθράκη ο αφέ-ντης Aίνου Παλαμήδης Γατελιούζος κυριτερος εκπρσωπος της Γενο-βέζικης οικογένειας των Gattilusi. Tο νησί την εποχή αυτή και για εικο-σιπέντε περίπου χρνια, μέχρι το 1455, ενισχύεται σημαντικά με και-νούργιες οχυρώσεις στην Παλαιά-πολη και στη Xώρα, έργα που φέ-ρουν τη σφραγίδα του ιδρυτή τους Παλαμήδη. Aπ την εποχή αυτή και μετά πε-ριέρχεται διαδοχικά στα χέρια των Tούρκων (1456-1460), του Δημητρί-ου ΠαλαιολγΔημητρί-ου (1460-1466), των Bενετών (1466-1479), των Tούρκων (1479-1770), των Pώσων (1770-1774), των Tούρκων μέχρι το 1912 οπτε και απελευθερώνεται.

Tα μνημεία

H Παλαιοχριστιανική βασιλική της Παλαιαπλεως βρίσκεται στο ανατο-λικ τμήμα του αρχαίου λιμανιού, κάτω απ τον επιβλητικ πύργο των Γατελούζων. Aποκαλύφθηκε το 1938 απ την Aμερικανική Σχολή, χωρίς η έρευνά του να έχει ολοκληρωθεί. Oι εξωτερικές διαστάσεις του ναού εί-ναι 24,30 X 13,60. Mικρής έκτασης έ-ρευνα έγινε και το 1972. Διαπιστώ-θηκε με την έρευνα αυτή τι η τοι-χοποιΐα του ναού αποτελείται απ ε-πιμελημένα κατειργασμένους λί-θους στις παρειές των τοίχων, ενώ το εσωτερικ πληρούται με χυτή λι-θοδομή. Σύμφωνα με την παράδοση η πα-λιοχριστιανική βασιλική κτίστηκε σε ανάμνηση της απβασης του Aπο-στλου Παύλου στη Σαμοθράκη το 49/50 μ.X. που απ την Tρωάδα μέσω Σαμοθράκης ταξίδευσε στη Nεάπο-λη (Kαβάλα) και απ εκεί στους Φι-λίππους. H παλαιοχριστιανική βασιλική της Kαμαριώτισσας δεν διασώζεται. H ύ-παρξή της διαπιστώθηκε το 1972, -ταν στην Kαμαριώτισσα, επίνειο του νησιού, άρχισε η ανέγερση καινούρ-γιου ναού αφιερωμένου στην Πανα-γία Kαμαριώτισσα στη θέση παλαι-τερου ναού χρονολογούμενου στα 1836–1837. Kατά την διάρκεια της κατεδάφισης βρέθηκαν πολλά πα-λαιοχριστιανικά αρχιτεκτονικά μέλη (θωράκια, κιονίσκοι παραθύρων, ιω-νίζοντα με επίθημα κιονκρανα κ.λπ.), προερχμενα, πως διαπιστώ-θηκε απ μικρής έκτασης ανασκαφι-κή έρευνα απ παλαιοχριστιανιανασκαφι-κή βασιλική ιδρυμένη στην ίδια θέση. Mε βάση τα διασωθέντα αρχιτεκτο-νικά μέλη η βασιλική χρονολογείται τον 5ο–6ο αι. Eκτς απ τις δύο παλαιοχριστια-νικές βασιλικές υπάρχουν σε διάφο-ρα μέρη του νησιού οδιάφο-ρατά ενδιαφέ-ροντα ερείπια υστεροβυζαντινών, μονχωρων, κατά το πλείστον, ναών. Eνδεικτικά αναφέρουμε τον Aγιο Kωνσταντίνο, την Παναγία Γαλατια-νή και την εκκλησία του Xριστού στο ομώνυμο ερειπωμένο μοναστήρι, που βρίσκεται λίγα χιλιμετρα ανα-τολικά των Θερμών.

Πύργοι–οχυρώσεις

Στα σημαντικτερα παραδείγματα υστεροβυζαντινής φρουριακής αρχι-τεκτονικής του ελλαδικού χώρου συμπεριλαμβάνονται οι πύργοι και γενικτερα οι οχυρώσεις της Σαμο-θράκης. Aπέναντι απ τον Eλλήσποντο, στο BA άκρο του νησιού, στο λεγ-μενο ακρωτήριο, «του Φονιά», βρί-σκεται μεμονωμένος πύργος της ε-ποχής των Παλαιολγων. Πρκειται για ενιαία αρχιτεκτονική μονάδα με τετράγωνη κάτοψη εξωτερικής πλευράς 11,50 μ. Tο σωζμενο ύψος του φθάνει τα 12 μ. και το πάχος των τοίχων του ξεπερνά τα 2 μ. Δυτικά της Xώρας, στην κορυφή του απ-κρημνου και δεσπζοντος της περιο-χής βραχώδους λφου σώζονται ικα-νά τμήματα ισχυρής οχύρωσης. H φύσει οχυρή θέση θα πρέπει να τειχίστηκε στα τέλη του 10ου αι., -ταν οι κάτοικοι αποσύρθηκαν απ την Παλαιάπολη προς το εσωτερικ, προκειμένου να αποφύγουν τις πει-ρατικές επιδρομές. Στην πρώιμη αυ-τή εποχή φαίνεται να χρονολογείται ισχυρς κυκλικς πύργος ιδρυμένος στη NA γωνία του περιβλου και κτι-σμένος με προσεγμένη αργολιθοδο-μή που διακπτεται καθ’ ύψος απ ζώνες πλινθοδομής. Στη BΔ γωνία του περιβλου ορθογώνιος επιμή-κης πύργος καμαροσκέπαστος στον πρώτο ροφο χρησίμευε πιθαντατα για δεξαμενή, εξασφαλίζοντας νερ στους αμυνμενους σε περίοδο πο-λιορκίας.

Aρχαία υλικά

Oι Γατελούζοι δεν οχύρωσαν μνο την χώρα. Στην Παλαιάπολη πάνω στον επιβλητικ βραχώδη λφο, κο-ντά στο λιμάνι ίδρυσαν φρουριακ συγκρτημα που αποτελείται απ τρεις πύργους. Eνας απ αυτούς εί-ναι σχεδν ακέραιος με διαστάσεις 10X11,70X20. Για την ίδρυσή του χρησιμοποιήθηκε αρχαίο δομικ υλι-κ άφθονο στην γύρω περιοχή. Kατά την μεταβυζαντινή περίοδο το νησί ακολούθησε την μοίρα του υ-πλοιπου ελληνισμού. Σήμερα η Σα-μοθράκη είναι το μοναδικ νησί που διατηρεί, σε πείσμα της «τουριστι-κής αξιοποίησης και προβολής» το αυθεντικ της πρσωπο. O σημερι-νς επισκέπτης δεν μπορεί να μη μείνει γοητευμένος απ την ησυχία και την άγρια ομορφιά του νησιού. Γράφοντας το κείμενο αυτ θυμή-θηκα ένα απσπασμα απ το βιβλίο του Iωνα Δραγούμη«Σαμοθράκη» το οποίο παραθέτω αντί για επίλογο. «Στο νησί αυτ, που στην άπειρη ησυχία του σα να ακούγεται τώρα η αιωνιτητα να περνά, στο τιμημένο αυτ νησί μπορούσα να είχα γεννη-θεί και γω, αφού το κατοικούν άν-θρωποι της φυλής μου. Kαι το νησί αυτ το αγάπησα». Συνέχεια απ την 8η σελίδα Παλαιοχριστιανική βασιλική Παλαιάπολης. Λεπτομέρεια κγχης. H εκκλησία βρίσκεται στο ανατολικ τμήμα του αρχαίου λι-μανιού, κάτω απ τον επιβλητικ πύργο των Γατελούζων. Σύμφωνα με την παράδοση, κτίστηκε σε ανάμνηση της απβασης του Aποστλου Παύλου στη Σαμοθράκη το 49-50 μ.X. Aποκαλύφθηκε το 1938 απ την Aμερικανική Σχολή .

AΦIEPΩMA

H Σαμοθράκη το 1821

Συμμετείχε ενεργά στον Eθνικ Aγώνα και καταστράφηκε απ τους Tούρκους

H Xώρα γύρω στο 1815 (O. Richter Bερολίνο 1822). Στα τέλη του 18ου και των αρχών του 19ου αιώνα παρατηρείται μια οικονομική άνθηση και πληθυσμιακή έκρηξη στο νησί. Στις παραμονές της Eλληνικής Eπανάστασης η Σαμοθράκη είχε γύρω στους 4.000 κατοίκους. Tης Σφης N. Παπαγεωργίου Iστορικού META το τέλος του πολέμου μεταξύ Bενετών και Tούρκων το 1479 και σύμφωνα με τη συνθήκη που υπο-γράφηκε ττε οι Bενετοί υποχρεώ-θηκαν να εγκαταλείψουν τα εδάφη τα οποία είχαν κυριεύσει κατά τη διάρκεια του πολέμου. Aπ ττε η Σαμοθράκη και ως το 1912 έμεινε στα χέρια των Tούρκων. O πληθυ-σμς του νησιού είχε ελαττωθεί ση-μαντικά και εξαιτίας της μεταφοράς των κατοίκων για τον εποικισμ της Kωνσταντινούπολης αλλά και επίσης των πειρατών και ξένων και Eλλή-νων. Oι λίγοι Σαμοθρακίτες που έμει-ναν αποτραβήχτηκαν στο εσωτερικ του νησιού και ττε δημιουργήθηκε η χώρα της Σαμοθράκης. H τουρκική κυβέρνηση ποτέ δεν κατρθωσε να προστατεύσει τα νησιά απ τους πει-ρατές αποτελεσματικά, αλλά μ’ αυ-τήν την έλλειψη ασφάλειας αποτρά-πηκε η αθρα εγκατάσταση Tούρ-κων. Kανένας Tούρκος αξιωματού-χος δεν δεχταν να μείνει στη Σαμο-θράκη γιατί ήξερε τι αν εμφανιζ-ταν οι πειρατές βρισκεμφανιζ-ταν σε άμεσο κίνδυνο. Eγκαταλελειμμένοι έτσι οι Σαμο-θρακίτες ακμη και απ τον κατα-κτητή με την υποχρέωση να πληρώ-νουν τους ανάλογους φρους, στρά-φηκαν προς τη γη τους και εκμεταλ-λεύτηκαν τον πλούτο της. Tο αποτέ-λεσμα ήταν μια οικονομική άνοδος που έφερε συγχρνως και αύξηση του πληθυσμού.

H καταστροφή

H ευημερία του νησιού των αρχών του 19ου αιώνα διακπηκε απτομα το 1821, ταν οι Σαμοθρακίτες ξεση-κώθηκαν μαζί με τους υπλοιπους Eλληνες για ν’ απαλλαγούν απ τον Tούρκο κατακτητή. Mερικοί πρκρι-τοι της Σαμοθράκης που είχαν μυη-θεί στη Φιλική Eταιρεία μλις πληρο-φορήθηκαν τα γεγοντα στην Πελο-πννησο, έπεισαν τους κατοίκους του νησιού να κηρύξουν τον Aπρίλιο του 1821 τους εαυτούς τους ελεύθε-ρους και ν’ αρνηθούν να πληρώσουν τους οφειλμενους στους Tούρκους φρους. H τουρκική κυβέρνηση, α-πασχολούμενη μ’ άλλα προβλήματα, στην αρχή δεν πήρε κανένα μέτρο ε-ναντίον του νησιού. Σε μερικούς μως μήνες ο τουρκι-κς στλος βγήκε απ τον Eλλήσπο-ντο και την 1η Σεπτεμβρίου αποβίβα-σε στο νησί χίλιους ή σύμφωνα με άλλες πληροφορίες, δύο χιλιάδες άνδρες για να καταστείλουν την α-νταρσία. H καταστροφή που επακο-λούθησε ήταν ολοκληρωτική. Oι Tούρκοι λεηλάτησαν τα πάντα, έκα-ψαν τα σπίτια, πήραν λα τα ζώα και απ τους κατοίκους, σοι δεν πρ-φτασαν να φύγουν προς τα βουνά ή απ τη θάλασσα για να γλιτώσουν, άλλους τους έσφαξαν και άλλους, τους νεώτερους, τους πήγαν στην Kωνσταντινούπολη για να πουλη-θούν σκλάβοι, ενώ δώδεκα τους κρέμασαν στα κατάρτια των πλοίων για εκφοβισμ των υπολοίπων. H πρώτη Σεπτεμβρίου ονομάζεται απ τους Σαμοθρακίτες «ημέρα του χαλασμού» και ανάμνηση της τραγι-κής αυτής μέρας είναι το πεντάστιχο που διασώζει ο Iων Δραγούμης: Σήμερα είναι σκλη, η πρωτοσταυρινιά (δηλ. 1η Σεπτεμβρίου) Πούρθαν και μας χαλάσαν οι Tούρκοι τα σκυλιά Που παίρναν τα κεφάλια κι αφήναν τα κορμιά

Tο φημισμένο ρέμα του Φονιά. Στη διαδρομή κατά μήκος του ρέματος ο επισκέπτης συναντά αιωνβια πλατάνια με δροσερ ίσκιο και μικρούς και μεγάλους καταρρά-κτες, τα κρυστάλλινα νερά των οποίων πέφτοντας σχηματίζουν λιμνούλες, θυμίζοντας τοπίο απ εξωτικά νησιά. στην Πλη τα πηγαίναν στον Kαπετάν Πασά Που τσ’ έδινε μπαξίσι απ δώδεκα φλουριά

H πειρατεία

H ανασυγκρτηση του νησιού ύ-στερα απ τη σφαγή του 1821 άργη-σε να έλθει. Mετά την τρομερή κατα-στροφή και ενώ οι διασκορπισμένοι Σαμοθρακίτες, σοι είχαν κατορθώ-σει να διασωθούν, άρχισαν να επι-στρέφουν στα πατρικά χώματα, μια νέα μάστιγα εμφανίσθηκε για το νη-σί, οι πειρατές. H πειρατεία, παλιά πληγή για τα νησιά και τις ακτές του Aιγαίου, απ το 1827 παρουσιάζει μια έξαρση. Aυτ οφειλταν κυρίως στην παρουσία πολλών μικρών πλοι-αρίων, τα οποία η κυβέρνηση είχε χρησιμοποιήσει κατά τη διάρκεια του αγώνα για την παρεμπδιση του λα-θρεμπορίου, τη διαφύλαξη των απο-κλεισμών και την καταστροφή της ε-χθρικής ιδιοκτησίας. Διάφοροι, -μως, πλοίαρχοι και πλοιοκτήτες άρ-χισαν να παρεκτρέπονται απ τον αρχικ σκοπ για τον οποίο είχαν ε-πιστρατευθεί και συνελάμβαναν σα πλοία συναντούσαν, ποιας εθνικ-τητας και αν ήταν και τα λαφυραγω-γούσαν. Oι κάτοικοι της Σαμοθράκης υπέφεραν πολλά δεινά κάθε φορά που οι πειρατές αποβιβάζονταν εκεί για να κρυφτούν απ τους διώκτες τους ή για να βρουν καταφύγιο απ τρικυμία, επιδίδονταν στη ληστεία και πάντα έφευγαν παίρνοντας μαζί τους ,τι προμήθειες έβρισκαν αφή-νοντας τους νησιώτες σε απγνωση. Στην καταστρεπτική δράση των πειρατών έβαλε τέλος το πολεμικ ναυτικ του ελληνικού κράτους. Mε-γάλη ήταν η συμβολή του Kωνστα-ντίνου Kανάρη, ο οποίος τελικά διέ-λυσε τον πειρατικ στλο. Mε το Πρωτκολλο του Λονδίνου, το 1830, με το οποίο ορίστηκαν τα ελληνικά σύνορα, η Σαμοθράκη δεν περιλήφθηκε στο νεοσύστατο ελλη-νικ κράτος. Aυτ μως, δεν την ε-μπδισε ν’ αρχίσει να ανασυγκροτεί-ται, ακολουθώντας τα πρτυπα των προεπαναστατικών χρνων. Διοικη-τικά η Σαμοθράκη αποτελούσε μέ-ρος του Nομού των Nήσων του Aρχι-πελάγους, σων ήταν υπ την τουρ-κική εξουσία. Παρ’ λο τι το νησί πολιτικά ανήκε στην Tουρκία, η ε-ξάρτητή του απ’ αυτήν ήταν τεχνη-τή. Στην ουσία, ήταν αυτνομο και αυτοδιοικούμενο. Oι δημογέροντες είχαν συγκεντρώσει λες τις εξου-σίες, ήταν δηλαδή έφοροι, επίτρο-ποι, αντιπροσώπευαν την κοιντητα σε κάθε περίσταση, υπέγραφαν συμ-φωνία με το δάσκαλο και τη δασκά-λα, πλήρωναν τους μισθούς και ρι-ζαν τους φρους που κάθε σπιτικ έ-πρεπε να πληρώνει. Eνα χαρακτηρι-στικ της τουρκικής κυριαρχίας, ή-ταν τι τα προνμια που απολάμβα-ναν οι ραγιάδες ήταν αντιστρφως ανάλογα με την οικονομική ευμάρεια του τπου. Oσο πιο φτωχ ήταν ένα μέρος, τσο πιο πολλές ελευθερίες απολάμβανε. Eτσι και στη Σαμοθρά-κη ποτέ δεν εγκαταστάθηκαν πάνω απ τρεις ώς τέσσερις τουρκικές οι-κογένειες και οι κάτοικοι ποτέ δεν έ-μαθαν τουρκικά, αντίθετα έέ-μαθαν οι Tούρκοι ελληνικά, γιατί το σχολείο ήταν ελληνικ και εκεί φοιτούσαν -λα τα παιδιά και των δύο εθνοτήτων. H Σαμοθράκη έμεινε υπ την τουρκική κατοχή ώς τις 19 Oκτωβρί-ου 1912, ημέρα πOκτωβρί-ου καταλήφθηκε α-π τον ελληνικ στλο.

Tο Mάρτιο του 1863 ο Γάλλος πρξενος στην Aνδριανούπολη Champoiseau διενεργεί ανα-σκαφές στη Σαμοθράκη. Kάποια στιγμή Eλλη-νες εργάτες του αναγγέλλουν: «Kύριε εύραμε μια γυναίκα». Mετά απ αιώνες, έβλεπε πάλι το φως της η-μέρας ένα απ τα ωραιτερα αγάλματα που δημιούργησε ποτέ ο άνθρωπος. Oι απψεις των ειδικών ποικίλλουν. Aλλοι υ-ποστηρίζουν τι η Nίκη αποτελεί αναμνηστικ ανάθημα της νίκης των Pοδίων εναντίον του Aντιχου III της Συρίας το 190 μ.X. Aλλη άποψη είναι τι πρκειται για ανάθημα του υιού του Aντιγνου Δημητρίου του Πολιορκητού ταν νίκησε τον Πτολεμαίο το 306 π.X. Oι εγκυρτε-ρες, πάντως, μελέτες αποδεικνύουν τι το ά-γαλμα χρονολογείται μεταξύ τρίτου και δευτέ-ρου αι. π.X. O Champoiseau αντιλαμβάνεται α-μέσως την αξία της Nίκης. Eιδοποιεί τη γαλλι-κή πρεσβεία στην Kωνσταντινούπολη και ε-ντς ολίγου καταπλέει στο νησί γαλλικ πολε-μικ πλοίο που θα μεταφέρει το άγαλμα στη Γαλλία. Eτσι, η Nίκη της Σαμοθράκης θα ακολουθή-σει την πικρή μοίρα τσων και τσων θησαυ-ρών της ελληνικής τέχνης που τους θέλει μα-κριά απ τη γη που γεννήθηκαν.

«Kύριε εύραμε μια γυναίκα»

AΦIEPΩMA

H αρχιτεκτονική της Xώρας

Mια εξαιρετική

συνύπαρ-ξη ετερκλητων τεχνικών

Tου Γιάννη Kίζη Aρχιτέκτονα H XΩPA της Σαμοθράκης, κρυμμέ-νη ψηλά στο λαγκάδι της, εντυπω-σιάζει, καθώς αποκαλύπτει στον ε-πισκέπτη μια εικνα ιδιμορφη, ένα μωσαϊκ απ αρχαίους θρύλους, μεσαιωνικά ερείπια και λαϊκή γρα-φικτητα. H σφαγή και ο εξανδραποδισμς που κατέστειλαν την εξέγερση του 1821, ερήμωσαν το νησί απ τους 4.000 κατοίκους του. Aργτερα άρ-χισε δειλά η παλιννστηση, κι έτσι το 1834 μαζεύονται μλις 500 άτο-μα, κάτω απ την συνεχή απειλή της πειρατείας. H κοινοτική ζωή ω-στσο οργανώνεται πάλι, αλλά η οι-κονομία παραμένει αγροτοποιμενι-κή. Tο 1855 ο πληθυσμς, λος συ-γκεντρωμένος στο Kάστρο, έχει φθάσει τους 2.000, ενώ το 1912 ο ελληνικς στλος θα ελευθερώσει τη Σαμοθράκη των 3.700, ήδη, κα-τοίκων, που ζουν και παράγουν στους ίδιους χαμηλούς ρυθμούς, αν και εισάγουν τώρα νεωτερικές μορφές και χρήσεις. Tο ομοιμορφο τοπίο των παλιών ταρατσένιων σπιτιών των χαλκο-γραφιών και των φωτοχαλκο-γραφιών του 19ου αι., αρχίζει να διαταράσσεται απ απ μεγαλύτερους κεραμοσκε-πείς κτιριακούς γκους με κλασικές μορφές. Mαγαζιά και καφενεία συ-γκεντρώνονται στην πλατεία και στον κεντρικ άξονα της χώρας, -που δεσπζει η νεδμητη μεγάλη εκκλησία των Tριών Iεραρχών (1875). H αλλαγή του παλιού χαρα-κτήρα, είχε αρχίσει με την ανοικο-δμηση μετά τον ισχυρ σεισμ του 1893, απ τα 600 σπίτια της Xώρας άφησε άθικτα μνον 100. Tο 1922, τέλος, οι πρσφυγες απ τα παρά-λια της Mικράς Aσίας θα στολίσουν τη Xώρα με νεωτερικά «σμυρνέικα» σαχνισιά και θα της χαρίσουν μία πρσχαρη πολυχρωμία.

Mετανάστευση

Tο 1951 ο πληθυσμς φθάνει το με-γαλύτερο επίπεδο των νεωτέρων χρνων, με 4.258 κατοίκους. Σε λίγο θ’ αρχίσει η αιμορραγία της μετανά-στευσης και η εγκατάλειψη. Παρά την προσπάθεια περισώσεως του πα-ραδοσιακού πλούτου του νησιού, δεν φαίνεται να έχει γίνει αντιληπτή η σημασία της απώλειας των τελευ-ταίων δειγμάτων «αϊτσένιων» (δηλ. ταρατσένιων, δωματοσκεπών) σπι-τιών, ούτε η ευπάθεια της σαμοθρα-κίτης υπαίθρου στα σύγχρονα

Συνέχεια απ την 15η σελίδα κά έργα υποδομής, που κατασκευά-ζονται χωρίς ιδιαίτερη ευαισθησία.

Παλιά κτίρια

Tα παλιά κτίρια στη Xώρα της Σα-μοθράκης μπορεί κανείς να τα δια-κρίνει σε τρεις ομάδες, ανάλογα με τον προορισμ τους: Tα κτίρια αμιγούς κατοικίας, αυ-τούσια δείγματα, ή και μετεξελίξεις του τοπικού παραδοσιακού τύπου του «αϊτσένιου» σπιτιού, της παμπά-λαιας, τυπικά επαναλαμβανμενης μονχωρης κατοικίας, που η κτιρια-κή μονάδα είναι σχεδν ένας κύβος: τέσσερις πέτρινοι τοίχοι περικλείουν χώρο διαστάσεων περίπου 4.50x5.50 μ. και υψώνονται περίπου 4.50 μ. ψη-λά, μέχρι την ξυλοκατασκευή του δώματος. Xαμηλά, σε ύψος μλις που να χωρά απ κάτω ρθιος άν-θρωπος, παρεμβάλλεται το πάτωμα της κατοικίας. Aπ κάτω ο σταύλος, ο αχυρώνας και η αποθήκη, που κά-ποτε επεκτείνονται σε πρκτισμα, το «ξωκάτωγο». Στο σπίτι περνάει κανείς απ εξω-τερική πέτρινη σκάλα σε μπαλκονά-κι, την «αυλή». Kύριος χώρος ζωής είναι το ανώγι, οργανωμένο κι εξο-πλισμένο έτσι ώστε να καλύπτει -λες τις απλές ανάγκες της καθημερι-νής διαβίωσης. Γύρω–γύρω στους τοίχους βλέπει κανείς λα εκείνα τα γνώριμα στοιχεία της λαϊκής αρχιτε-κτονικής, που «ντύνουν» το χώρο και προσφέρουν τις λιγοστές ευκο-λίες τους στο απέριττο νοικοκυρι. «Θυρίδες» για τα μικροπράγματα, ο «λαηνοστάτης», για το πσιμο νερ, το τοξωτ τζάκι για το μαγείρεμα, ε-ξοπλίζουν την μπροστινή ζώνη του σπιτιού, που γίνονται οι δουλειές της νοικοκυράς. Πιο πίσω, στο βά-θος του χώρου, είναι το καθιστικ, -που τρώει η οικογένεια καθισμένη γύρω στο σοφρά σταυροπδι. Eδώ τη νύχτα θ’ απλωθούν τα στρωσίδια του ύπνου, που στοιβάζονται στο «μπαστ», ή μπαίνουν στη «μισά-ντρα», εντοιχισμένο μεγάλο ντουλά-πι, που βρίσκει τη θέση της λη η οικοσυσκευή: ρούχα, σκεύη, τρφι-μα, εικονοστάσι. Στους τοίχους ψηλά, περιμετρικά, είναι στερεωμένο ξύλινο ράφι, η «γωνία», φορτωμένο με διακοσμητι-κά πιάτα και χρηστιδιακοσμητι-κά σκεύη. O εξο-πλισμς του νοικοκυριού συμπληρώ-νεται με το «γιούκι», μεγάλη κασέλα για τα δημητριακά, το «ψωμοσάνιδο» και το «τυροσάνιδο», κρεμασμένα α-π το μεσοδκι, τα ξύλινα «χλιάρια» και τον «σοφρά». Tυποποιημένη, σο και ενδιαφέ-ρουσα είναι η κατασκευή του «αϊτσέ-νιου» σπιτιού: οι πέτρινοι τοίχοι ήταν στα παλιτερα σπίτια λασπχτιστοι, δεμένοι με οριζντιες ξυλοδεσιές. Tο μάκρος του σπιτιού διαιρούσε το μεσοδκι, και πάνω του ακουμπού-σαν πυκνές «δίπλες». Tο δάπεδο του ανωγιού, η «πάτωση», ήταν απ πλα-τανίσιες σανίδες, ενώ το σανίδωμα του δώματος απ δρυ, ή παλιτερα, απ ακατέργαστα κλαδιά, που προε-ξείχαν σε «γρηπίδα», που έδινε την τσο διαφοροποιημένη απ τα άλλα νησιά εικνα της Xώρας. H διάστρωση του δώματος γινταν με φύκια σε πάχος 15 εκ., με άλλο Συνέχεια στην 18η σελίδα

H Xώρα σήμερα, οι γειτονιές. Aνατολικά απ τη ρεματιά. (Φωτ: Γιάννη Kίζη)