TAM GIAO (NHO, PHAT, DAO) TINH HANH TRONG TIEN TRINH LICH SU^ TlT TlTdNG VIET NAM TlT THE
KY X DEN THE KY XIX
TRINH KHAC MANH"'
V
i€t Nam la quoc gia da tdn giao, hi^n CO nhieu to churc ton giao dang ho^t dong v^ dugrc nha nu6c cong nh^, c6 nhiing t6n gido Ion nhu Phat gido, Dao gido, Kito gido (Cong giao), Tin Idnh, Cao Dai, Hoa Hao va he tu tudng Nho gido, v.v...; ngoai ra, c6n ton t^i nhihig tin nguSng ddn gian nhu: thd Cling t6 tien, thd thdnh mau, thd thanh hoang Idng, thd to nghe, v.v... Cdc ^ n giao ndy da cung ton tgi tren ddt nude Viet Nam trong nliilu the ky vd da hda hop trong s\r phdt tri^ cua dan tgc. Sy hoa hop nay dSi d§n din tinh trang nhi6u nguoi dan Vi?t Nam dd thyc hanh mpt s6 nghi tiiiic ton gido vao cung mot thdi (film. Vi nhu, ngay xuan hay nhung dip le Ion ngudi Viet Nam thudng di cau ciing, trong mpt ngdy mpi ngudi di cdu nhieu noi, nhu den Van milu thd Khdng Tur dl cdu cho con chdu hpc gidi, thdng quan tien chiic; den chua thd Ph?t ciiu dupc giac ngo (ty giac, tu ngp); den d?o qudn cdu sy trudng sinh bit lao (tu tien), din den milu de cdu than bao hp d0 tri, v.v... Hay nhu mpt di tich tinngudng nhu den Ngpc Son d Ha Npi, cdc nhan vdt ducrc thd trong den la Vdn Xuong Dd Quan, Ld Dpng Tan va Quan Vdn Tmdng (Trung Quoc); Tran Hung Dgo (Viet Nam) cung Phdt A - Di - Da. Dieu nay phdn ndo the hien quan niem Tam gido tinh hanh (hon dung, ddng nguyen, nhat nguygn,...) cua ngudi Viet Nam.
Tim hilu vdn d§ ndy, chiing toi trinh bay mpt s6 y kiln ve quan niem Tam gido (Nho, Ph^t, Dao) tinh hanh ciia tri thiic Vi$t Nam tir thl ky X din thl ky XIX vdi cdc npi dung ca ban sau day:
1. Tam giao tinh hanh trong lich su tir tirong Vift Nam
2.1. Tiep can van de
Tam gido d ddy la Nho gido, Phgt gido, Dao gido tung co anh hudng Ion trong ddi song van hda xa hpi d Vi^t Nam. 6 Viet Nam tCmg sii dyng nhieu thuat ngG vl su ton t^ vd anh hudng lan nhau ciia ba gido nay, nhu: Tam giao dong nguyen, Tam gido nhit nguyen, Tam '•' PGS.TS Vien Nehien cihi Han Nom
T^P CHl HAN N 6 M SO 4 (131) - 2015 TRINH KHAC MANH
giao qui nhat, Tam gido dmh ldp, hon dung Tam gido, hpi nhgp Tam gido, Tam gido tjnh hanh, v.v...; moi thu^t ngft dSu CO n^i hdm trong ddi sdng sdng van hda, d day chiing tdi sir dung thugt ngit Tam gido tinh hanh.
Nho gido truy€n sang Vi$t Nam tir rit sdm, khodng thdi nha Hdn, ngudi Vi$t bdt ddu chiu anh hudng cua chu* Hdn vd vdn hoa Hdn. Vdn hda Hdn truyen vdo Vi$t Nam thdng qua giao luu kinh te, vdn hda, di dan vd thdng qua che dp hanh chinh khi cai tr; viing dat nay bang nhimg cupc chiln tranh xdm lupc. Thdi ky Bdc thu^, trieu dinh phuong Bdc tiep tyc truyen bd chit Hdn vd vdn hda Hdn, de md r^ng pham vi dnh hudng ciia vdn hoa Han d Vi$t Nam. Ngudi Viet Nam thdi kj' dd, trudc het Id nhihig ngudi co trinh d§ da chii dpng tiep nh|in chii Hdn vd Nho gido Trung Hoa dl ty l^p ty cudng, tdng th6m siic mgnh vd cd tri thiic Idnh dgo nhQng cupc noi dgy ddu tranh gidi phdng dan tpc. Nhu vay, chii Han cung Nho gido c6 dieu ki?n phdt triln d Vi$t Nam va Nho gido trd thanh h? tu tudng chinh tri quan trpng d Vi$t Nam, nhdt la tir thl ky thir XV den dau thl ky XX.
Phgt gido Id tdn gido cd anh hudng sdu rpng d Vi^t Nam. Theo y kiln cua cdc nhd khoa hpc thi Phgt giao vao Viet Nam tir nhihig ndm trudc ho$c ddu Cong nguyen vd "Cdc cao tdng An Do din truyin giao tryc tilp, thdi diem dd cd thl xua hon thdi di6m Phat gido vao miln Nam Trung Hoa khd nhilu"*". Sau ndy, tu the k^- thii I din thl ky thii X, Phdt gido phdt triln mgnh me d viing vdn minh song Hong, nhiing trung tam Phgt gido nhu Luy Ldu (nay thudc tinh Bdc Ninh) dupc hinh thanh. Tir thl ky thii X din thl ky XIV, hinh thanh nhiing trung
tam Phdt gido mdi nhu Dgi La (nay thupc thdnh phd Ha Npi), Hoa Lu (nay thupc tinh Ninh Binh) va Phgt gido trd thanh he tu tudng chinh tri quan trpng d Vi?t Nam thdi kf nay.
Dgo giao cdn co cdc t6n gpi khdc la Ldo gido hay Dgo Lao, v.v... Dao gido thdm nhgp vdo Vi?t Nam tiT khodng cudi thl ky thii II, vdi nhieu diem tuong ding vdi tin ngudng dan gian ban dia ciia ngudi Viet, nhu thd thanh, thd thdn, thd mSu, v.v... nen Dgo gido cimg cd vai trd nhat dinh trong ddi song van hda xa hpi d Vi^t Nam.
Nhu v$y, Nho gido, Phgt giao vd Dgo gido deu co sy dnh hudng trong ddi sdng vdn hda d Vipt Nam, moi giao dd tim ra nhihig triet ly de tiep can tin ngudng vdn hda bdn dia trong sy tinh hdnh phdt triln.
1.2. Ph^t gido thinh hanh trong s^
tfnh hdnh cung Nho gido va Dao gido Trong the ki X, nhd nude dpc Igp mdi dupc xay dyng, nhung dd phdi duong dau vdi nhihig thdch thirc hit siic khd khan, vira phai chdng Igi nhiing cupc chiln tranh y&ra. lupc tir bgn ngodi, Igi vira phdi d6i phd vdi nhOng yeu to phan tdn cdt cii d ben trong. Trudc tinh hinh dd, nha nude cdn mpt dilm tya vl y thiic, m0t cdng cy tinh ftdn dh xdy dyng va qudn ly dat nude. Khi dy, lyc lupng Phdt giao da Ian rpng khdp mpi miln, cac nhd su va cdc tm dd Phdt gido dd tham gia vdo cupc ddu tranh giai phdng dan tpc, diing vdo hdng ngii nhan dan chdng xdm lupc, gidnh lai d^c lap cho ddt nude vd Phat giao dd khdng dinh dupc uy tin, vai trd cua minh trong ddi sdng xd hpi thoi bdy gid.
"Hidi Dinh, Phgt gido dd thdm sau vao ddi sdng nhan dan cung nhu trong hoang
TAM GIAO (NHO, PHAT, DAO) TINH HANH TRONG TIEN TRINH LJCH SU".., tpc. Dinh Tien Hodng T^i. (924 - 979)
la vi vua sang l|q) triiu dai nhd Dinh (968 - 980) vd nude Dai Cb Vipt, sau khi len ngdi, vua Dinh Tien Hoang da qui dinh cdc c ^ bgc tdng dao ddng thdi vdi cdp b$c quan Igi. Tai kinh do Hoa Lu, dd cho khdc kinh Phdt vdo hdng tram cot da, nhu Phgt dinh ton thdng Da la ni i$ T^
^f^-itB-J^- Khi nghien curu cdc cot dd khdc kinh Phgt d Hoa Lu, Giao su Ha Vdn Tdn da cho biet: "Nhiing cpt kinh Phdt ndy la nhiing tdi lieu thu tich vl Phdt gido the ki X, no cho chiing ta biet dupc sy ton tai cua yeu td Phdt gido d Vi|t Nam thdi ki nay"*^\ Nhu vdy, vdi cac cot da khdc kinh Phdt d Hoa Lu thdi Dinh chimg td Phgt gido d nude ta thdi bay gid da phat trien.
Thdi Ly (1009 - 1225), Phdt giao phdt trien rdng khdp. Vua Ly Thdi Td ^ il^a. (974 -1028) Id vj vua sang Igp nha Ly vd tri vi 19 nam (1009 -1028), vua da d$t ra nhieu quy dinh cd loi cho sy phdt trien cua Phgt gido, nhu Idm chua trong cd nude, dp dan lam su, sai sii sang Trung Quic thinh kinh, v.v... Sau ndy cdc vua L^ deu ton simg dao Phgt va tat nhien cd cac tdng ldp qui tpc quan Igi ciing m^ Phgt. Tinh thdn siing Phgt dupc thl hien trong cac lihh vuc cua hogt dpng xd hdi. Nhung mot su kien dang ghi nhan vl viec thiic day, truyin bd Nho gido vd Nho hpc d Vi?t Nam, vdo ndm 1070 tai Thdng Long (thu dd Ha Npi ngdy nay), vua Ly Thanh Tdng * ^ ^ (1023 1072) la vi vua thii 3 ciia nha Ly, d ngdi 17 ndm (1054-1072) da cho xdy dyng Vdn milu, ddp tupng Chu Cdng, Khdng Tli vd Tli phdi, ve hinh 72 ngudi hien, bin mua cung te va cho Hodng Thai tii din hpc d day*'''. Tilp din ndm 1075, vua
Ly Nhan Tdng # - f - ^ (1066 - 1127) vi hoang de thir 4 ciia trieu dai nha Ly, tri vi trong vong 56 nam (1073-1127), xudng chieu tuyen Minh kinh Bac hpc va thi Nho hpc tam trudng*'**; rdi nam 1076, chpn cac quan vien van chiic, ngudi ndo biet chii cho lap Qudc tii gidm de hpc Nho giao. Nhu vgy, khi nha nude phong kien cho xdy dung Vdn mieu va md trudng dgy ngudi theo Nho giao, thi tu tudng Nho giao hoan todn cd dieu kien phat trien trong thdi buoi Phgt gido dang thinh hdnh.
Van hpc nghe thudt thdi ky nay, bSn cgnh nhiing dng vdn chinh luan ndi tieng phdn dnh cong cupc dyng nude vd giu nuoc cua dan tpc, thu rich Hdn Ndm thdi Ly truyen lai tuy khdng cdn nguyen bdn, nhung Id nhiing tu lieu het siic qui gia cho nghien ciiu lich sii van hda Viet Nam ndi chung vd Phat gido ndi rieng. Cac bdi tho, bai ke da mang dam vdn hoa Phgt giao, nhu: Quoc ftr S ^ vd Yit bdng thi chiing ^ # ^ ^ ciia Thiln su Nguyen Vgn Hgnh Pt 1^-ft (?-1018); 5/«A ldo b?nh tu ^^^ft cua Dieu Nhdn - Ly Ngpc Kilu d d - - i g - * i ^ (1041 - 1103);
Hihd khong ^ ^ va Thi tich cao dgi chung
^^•^:*;. ^ cua Tir Ld - Dao Hanh #•?§.- ii-ft (? - 1117); Sdc khong ^ ^ cua Le TTii Y Lan ^ ^ ^ f l § (? - 1117); 777(en Aa hung vong trf loan chi nguyen lugn ^ T ^ -tJ^IL-i^^-lfe cua Thien su Vien Thdng - Nguyen Nguyen Uc H] i^ B*t TC *i^
(1080 -1151); Bgo v6 dnh tuang 'A^^
•^ cua Nguyen Nguyen Hpc R ^ . # (? - 1174); Tam. Dgo '<i, it**** cua Phgm Thudng Chilu iit^^ (? - 1203), v.v...
Nhiing bdi vdn thdi ky nay tgp trung ly giai vgn vat theo triet Iy Phgt gido, nhung vdn thira nhgn sy tdn tgi cua Nho
T*P CHl HAN NOM s6 4 (131) - 2015 TRIHHIWAC MANH
giao (thanh nhan) nhu bai van Ngudng San Linh Xung tu bi •f'i' J4 S « • «f (nSm 1101) cua Thiin su Phap Bao vilt nhu sau: " A # * W f fti*#—'«SA
w l 6 * * « f e S i . - f t t t f t * : t ^ f M , §
^ ^ ^ t t ^ # / P h a t soi to cai thuc ma chi thing ch& tam, thanh nhan thich ihig theo thoi ma thong suot muon bilt.
Muon la sir phan tan cua mot, mot la cpi gdc ciia muon. Den nhu cac bac hi6n thanh thinh thoang ra doi, khuon ph^p thay nhau day len. Nhom cai da phan tan de dua no ve cpi g6c, 6m cai mpt dl thau torn cai muon. T^o nSn hinh tuprng de bilu tlii sif thau t6m, siing din thap de CO sv hu6ng vl"*". Co thl neu lin Idia nhilu vi du tucmg tyt nhu tren trong cac tac p h ^ van hpc thoi ky nay, tu tudng Phat giao da phat bieu quan dilm CO tinh chat trilt hpc cua minh trong mli quan he voi Nho giao. Mpt dilu cJin dupc khing dinh la Phat giao da anh hudng siu s5c den sinh hoat tu tu6ng va nhan sinh quan cua nguoi Vi?t Nam trong giai do^n Ijch sir nay, nhung tu tuong cua Nho giao da nhap tSm nhihig nguoi ham mp dao Ph^t, cung trong bai van Ngudng San Linh Xiing tu bi da lam ro dilu nay: "i>;|-4Sl-(&#ft'C-it^3^
« s ^ * # J v g # / [ T h a i liy (tic Ly Thudng Kiet)] tuy than vuong viec ddi ma long van huong vl dao Phjt. Co le vi nhd vua va mau hau ton sung giao 1^ nha Phjit do Chang? Cho nen Thai iiy vang theo y chi ciia diic vua va mau hau ma nang do Phat phap v^iy""'.
Diu nam 1226, triiu Ly phai rdi khoi vu dai chinh tri dl nhudng cho cho mpt vucmg triiu mdi la triiu Trin (1226
1400). Tren nen tang viing chac da dupc xay d\mg tCr thdi Ly, triiu Trin tilp tuc cong cupc dung nude va giii nude, Cling c6 qu6c gia thing nhit, t5ng cudng quic phdng, phat trien kinh tl va cham Io ddi song van hda giao due. Thdi Trin, Ph$t giao tiep t\ic giii vai trd quan trpng trong ddi song tinh than ciia xa hpi; nhung vdi viec thi tuyen chpn quan l^i trd thanh thudng xuyen, ting ldp Nho sT ngay cdng dong dao, da day liii dan the luc cua ting ldp tang IG tren ITnh vuc chinh tri. Hang ngu quan lai xuit hi$n tu ting ldp Nho sT ngay cang chilm mi thl trong bp may chinh quyen va nim giii nhiing chiic vu quan trpng trong triiu dinh. Luc lupng sang tac van hpc va nghf thuSt ciing din chuyin sang ting ldp Nho sT. Cac vua Trin diu y thiic dupc vai trd cua Phat giao va Nho giao doi vdi xa hpi. Phat giao thdi Trin da phat triSn trong su tinh hanh dli vdi Nho giao. Thdi nha Tran, khi Phat giao cdn chilm tru thl trong xa hpi, mpt sl tac pham cd gia tri ve trilt ly va tu tudng ciia Phat giio xuit hiSn, nhu: Khoa hu Ifc ^ A f t cua vua Trin Thai Tong, Thufmg sT nga luc J:, i t * * , Thien uyin tap anh'^tl^.:?£, v.v... Nhilu bai van thdi ky nay cam hiing chu djo dl cao tu tudng Phjt giao, nhung cung dl cao vai trb Nho giao. Bai van Hung Phiic tif bi W s f - j a f (nam 1324, chua ro tac gia) da vilt vl mdi quan h^ ciia Nho va Phat nhu sau: " A ^ * A . t - « # f t
- i - « f e # f e « * . . g , # ^ ; t i : . * # / Noi theo cW ngudi trudc lam sang td d ddi sau, hp Khong gpi la hilu; vui bl thi tiln cua
TAM GIAO (NHO, PHAT, DAO) TINH HANH TRONG TIEN TRINH LJCH SC...
^ g lap rudng phiic, dgo Phdt gpi la tii.
Oi hi£u va tii, hd chdng phai Id ban tam cua con ngudi hay sao? Vgy nen, ddc Idng hieu de bdo cdi on vd ciing, i^ng dieu tir de cdu phiic cdi dm mo mit.
Khidn cho ddi ddi con chdu, nhd on mua mdc, cdm sdc khdi huong, moi ldn chiem i^udng le bai lai mot lan day nilm hilu kmh, gay nin phiic ldu dai vl sau"*'^
Khoang cudi thl ki XIV, khi nhd nude phor^ kien tiim Tran ngay cang trd nen suy yeu, su xung dpt giQa Phat giao vd Nho gido xuat hipn, nhiii^ nhd Nho nli tilng liic bdy gid nhu Le Vdn Huu^3:#(1230-1322), Truong Han Sieu ? | L ^ ^ (7-1354), Le ( ^
^^ (till ky XIV ?), v.v... da len tilng phe phan Phat giao. Liic nay Phdt gido td ra kem hipu lyc trong khi gidi quyit cdc vdn d6 cua ddi sdng xd hpi, nhQng ldi IS chi trich Phdt giao cua Le Qudt va cua Truong Han Sieu chiing td dgo Phgt culi thl ki XTV da mat di vai trd chinh tri trong ddi song van hda xa hdi. Vdo cudi cua thl ki XTV, Phdt gido dd kit thiic thdi ki huy hoang cua mmh, khi ma Hd Qui Li i^^j^(1336 - 1407)*'*** ra lenh sa thdi tang dd, bdt nhimg ngudi dudi 40 tudi phdi hodn tuc vao nam 1396.
1.3. Nho gido thinh hdnh trong sy tftth hdnh cUng Phgt gido vd Dgo gido
Bku till ki XV, Lg Loi ^^'J (1385 - 1433) idnh dao cudc khdi nghia Lam Son (1416-1427) thdng lpi, gidnh dpc lap dan tpc, sang ll^p ra trieu Hdu Le vd trd thanh vi vua dau tien ciia trieu Hau Le, vua d ngdi gan 6 ndm (mieu hipu Le Thdi Td ^i;.?a).
Thdi ki ddu ddi Hau Le, khoang tir the ki XV din till ki XVI, chl dp phong kiln Hau Le ^ tiln hanh nhQng buoc phat tiien manh mS vd dgt dupc nhung thanh qua nhdt dinh trong sy nghiep xdy dyng phat
triln ddt nude. Khi nha Hdu Le len ndm chinh quyin, viec quan tam ddu tien v6 diinh tri tiJ tudng Id lam suy yeu hdn Phdt gido, trieu dnh ban lenh: cdc su sai ddn sdnh dudng trinh dien, xet duyet de thi, ai dd thi cho 1dm tang dao, khdng do thi bdt phai hoan tuc va hgn che viec xay dyng them chiia chiln (nam 1429). Cdc ddi vua Le sau nay, nhu vua Le Thdnh Tdng ^ ^
^ (1442-1497), vjvuathiinam cuanha Hdu Le, tri vi tu ndm 1460 din ndm 1497,
^ ra lenh: cam xay dyng them chiia quan, khi tgc tupng diic chudng mdi phdi xin phep (nam 1461) vd cam nhQng ngudi cua Phdt giao ra vdo hodng cung (ndm 1463).
Nhihig viec 1dm ndy cua trieu <£nh nha Hau Le nhdm khdng dinh ddc ^ n Nho giao Irong ddi sdng chinh tii xd hpi. Thdi ki Hgu Le, Nho giao hoan toan thdng the, gidnh dupc (fia vi thdng tri va trd thanh he tu tudng chinh thdng cua che dp phong kien thdi trieu Hdu Le.
Nhilu bai vdn dd tgp trung ngpi ca vai trd cua Nho gido trong ddi sdng chinh tii xa hpi, ca ngpi che dp chuyen chl cQa nhd nude phong kien va de cao nhd vua. Mdt sy kien quan trpng the hipn cho su tdn siing Nho gido la cdc vua Hau Le, ma md ddu Id vua L6 Thdrtii Tdng cho dyng cdc bia Tien sT d Vdn milu - Qudc tii gidm thanh Thang Long, coi tri thiic la nguyen khi cua quoc gia lien quan den sy hung thinh hay suy yeu cua ddt nude. Nghien ciiu cdc bdi van bia d Van mieu - Qudc tii gidm chung ta thdy ro sy sung Nho thdi ky ndy. Cd thl neu mpt sd vi du nhu sau: Bai vdn Dgi Bdo tam nien Nhdm Tuat khoa Tien sidi danhkyXf=.^^^f^i^^MSit
do Than Nhdn Trung t-f-.t- (1419 -
T ^ P CHI HAN NOM SO 4 (131) - 2015 TRjNH KHAC MANH
1499) soan, nien dai Hdng Diic thii 15 (1484) tung ngpi ca rtiid nude phong kiln va Nho gido: "^-f^ S 4g :Jv^S. ^ J .
^ ^ t , -ffi/ Ldn lao tiiay! Thdnh hilu ta, Thdi Td Cao hoang de, trdi ban tri diing, nghiep ldn kinh luan, diet bgo trir tan, ciiu ddn sinh khdi chdn lam than. Ngay khi vu cdng dgi dinh, vdn diic siira sang, mudn chieu tap hien tai, canh tan chinh tri. Ben xuong chieu cho cdc noi trong nude dyng nhd hpc de ddo tao nhdn tai. Tai kinh do cd Qudc tu giam, ngodi cdc phii cd trudng hpc (....). Thud dy tuy chua dat khoa Tiln st nhung thyc chat viec siing Nho vd phuong phap chpn ngudi thi dai khdi dd dli"; v a " l i ; . ^ 3 c l ' $ - * S i ^ M - t l t t ^ Dire Thdi To Van Hoang dS, ndi tiep nghi?p ldn 1dm rgng nip xua, xem xet nhdn vdn gido hda thien ha, coi trpng viec sung Nho la dgo hdng ddu"; hay " - ^ ^ i /ST thii ddt Trudng An ddu dau ciing tu tap lai xem, deu ca ngpi thanh triiu chupng Nho xua nay it thdy"*"\ Bdi van Quang Thugn tu niin Qui Mui khoa Tiin si di danh ky ^m^^^^^J$.-^MZit do Dao Cu 1^^(1449-?) sogn, nien dai Hdng EWc tiiii 15 (1484) vilt: "^•l^l.^i^^B.
dgi thay triiu Le ta, Diic Thdi To Cao Hodng d%, dgi dinh vo cdng, rpng cdu van dlic, binh dao chua kip xip, da md ciia cdu hien, siia sang nen dure, cd vii Idng dan, qui md thgt la xa rpng. Bite Th^
Tdng Vdn Hoang dl, md mang fliem qui md, tap hop cac anh himg, ddt ra khoa cii dl Idy nguoi hien tdi, tiai ke chdn Nho dk giiip viec binh tri, thanh cdng thdt vd ciii^
rye rd. Diic Nhan Tdng Hoang De, theo khudn phep cu, ndi doi vd cdng, neu cao van tri, lay dgo Nho td diem cho nen thai bmh, dem long nhdn hgu vun bii cho menh mach nhd nude, each chpn k6 sT thay deu kinh can noi theo phep xua"*'^l
Thdi ki nay, van hda Nho gido dupc de cao, cac tac phdm cd npi dung Nho gido chiem dgi da sd; nhung Phgt gido vSn dupc duy tri va dya vao sinh hogt phudng xS, chua chiln van phat trien. Npi dung cOa cdc bai vdn khdng phai la nhQng gido \^ nhd Phgt md Id ldi ca ngpi canh chua cimg ve dep cua non sdng ddt nude, hodc vl dit dai cua chiia, vl tiid ty. Cd till kl nhu: Bdi vdn Quang Khanh tu bi ^ ^ ^ ^ , do vua l i Thanh Tdng sogn, nien dai ndm (Juang Thugn thir 6 (1465) d chiia CJuang Khdnh xa Dudng Mong huyen Kim Thanh tinh Hdi Duong. Bdi van Phuc Thdng tif bi ^ ^ # 4 do Vu (^uang Tudn ^it-fe (? - ?) soan, nien dai nam Hdng Dlic thirl (1470)dchua Phiic Thing xa Thuy Lai huyen Thgch Thit tiianh phd Hd Ndi. Bdi van Dien Khdnh Of bi ky j i ^ ^ i ^ i e , , khuylt danh, nien dgi nam Hdng Diic tiiiir 4 (1479) d chiia Di6n Khdnh xa Lang Ngam huyen Gia Binh tinh Bdc Ninh. Bai van Phat i^, khuylt danh, nien dai ndm Hdng Diic tiiir 18 (1487) d chua Thien Phiic xa Trach My huyen Phiic Thp flianh phd Ha Npi, v.v...
TAM GIAO (NHO, PHAT, DAO) TJNH HANH TRONG TIEN TRINH UCH Sff...
Budc vao thl ki XVI, chl dp phong ki€n thdi Hau Le so roi vao tinh trang suy thoai, cdc phe phai d trong triSu tranh gianh quyen lpi va dia vi lin nhau, cac quan 1^, ngang ngupc hoanh hanh, nhan dan noi len khdi nghia. Dat nude lam vao tinh trang npi chien keo dai, npi chien Le - Mac, roi cudc chiSn tranh Trinh - Nguyen, din cudc khdi nghla vT dai ciia anh em Tay Son; n5i dau khi chien tranh trien miSn da dtra ngudi dan trd lai vdi Phat giao, Dao giao va mpi ngudi da tim thiy d d ^ Ph^t, dao Lao mpt niem an ui trpng tam hdn. Tuy nhien, Nho giao van la hp tu tudng chinh thing d6 cac t$p doan phong kiln sii dung dieu hanh chinh quyen va xay dung trat tif xa hpi. NhOng nhan to neu tren da gop phin lam thay dli tinh hinh tu tudng chinh tri xS hpi d Vift Nam cac thl ki XVI-XVin. NhOng bai van cd npi dung Nhp giao, Ph$t giao, Djo giao dupc truyin ba, xa hpi hirdng vS nhiing gia tri tdt dpp ciia Tam gido. Nhilu noi da xay dyng ngdi chiia, ngdi den mang ten Tam giio, nhu: 7am gido lu tam bdo bi .=.*c + . S . ^ ' ^ d Dan Phupng, Tp. Ha Npi, Tam gido tucmg bi minh 3.#i<|t-4tt d Thuy Anh tinh Thai Bmh, Tam gido tu .E#i.+ d Kim Bang tinh Ha Nam, hay Nhi Thanh dong Tam gido tit ^)f¥i=.lk
^ d dpng Nhi Thanh thanh phi Lang Son tinh Lang Son.
Diu till ki XIX, nhi Nguyin len nim chinh quyin cai quan dit nuoc va duy tri s\r thing tri eua minh bang cdch tang cudng hem niia chl dd chuyen chl.
D I cd lpi cho chl dp, tap trung quyin hanh vl mdt mli; nha Nguyen da cd nhilu chinh sach tilp tyc cung cd vai trd Nho giao. Hp tu tudng chinh tiling va van hda phyc vu giai cip phong kiln
thing tri thdi ky nay van la van hda Nho giao. Triiu Nguyin ciing noi theo cac triiu dai triiu Hau Le, khing dinh vai trd ciia Nho giao bang viec dung bia d Van milu Hul, vdi hon 34 bai van bia dl danh cac vi dai khoa Vua Gia Long i^fi (1762-1820), vi vua ffl thanh lap nha Nguyen, tilp tuc dua Nho giao trd thanh hp tu tudng vdi vai trd chinh thdng trong xa hpi. Mac du Nho giao da dupc xac lap nhu he tu tudng chinh tiling, nhung tiilu Nguyin chu truong tinh fliin "cu Nho mp Thich " * < S S # " va dl cao Nho giao trong ddi sdng van hda xa hpi Qt nang cao vi tri dpc tdn ciia Nho giao, chinh sach ciia nha Nguyen ndi chung la nhim han chl s\r phat triln cila Ph^t giao trong xa hdi. Nhu thdi vua Gia Long da cd lenh cim viSc xay dung chua chien, cim td tirpng diic chudng, sdch Dai Nam thifc luc ifiiljf SS ghi: "Gin day cd kd simg phung djo Phat, xay chua qui cao, liu gac tit la Bang le, diic chudng td tupng rit doi trang hoang... md hdi phi tdn vl cung Phat, nudi su khdng the chep het,
^ ciu phiic bao vien vdng. Vay tir nay ve sau, chiia quan cd dd nat mdi dupc tu bo, cdn lam chda mdi va td tupng, due chudng, dan chay, hpi chiia, hit ttiay diu cim"^'^'. Bai van Tdi tgo Trdn Bdc tif bi
* i 4 f t f t # « f do Pham Qui Thich ti.^
iS (1760-1825) soan, nien dai Gia Long thir 14 (1815) d chua Trin Quic quto Ba Dinh thanh phd Ha Ndi da ghi: " g
R Sf * - i s S P » « , l ! t « J f i^m-ftiSt
• f f fX .^^ 4j j ^ Sl ^ .SI i/Trai qua cudc biln Tay Son, din din hoang phe, chiia khdng dupc tu sua, Igi cang hu hdng. Cac quan vien huong lao tiong phudng gdm:
Ti^P CHI HAN NOM SO 4 (131) - 2015 TRjNH KHAC MANH
Dang Huy Nhieu, Ngityin Tudn G i ^ , Vii Trucmg T i u d r ^ Nguyen Hihi Due, hpp tren dudi todn phudng lai ban bac tu sua, Thdi bdy gid lai cd lenh cam, nen dem viec trinh vdi quan, xin Idy tien cdng q6y ciia ban phudng de lam viec ay."" '.
Tuy nhien, thdi ki nay Phdt giao tiep tuc dnh hudng trong nhan dan va trd thdnh mpt bp phan quan trpng trong ddi sdng van hda tinh than ciia xd hpi, trieu Nguyen phdi chap nhan de Phat giao phdt trien trong su dinh hudng ciia trieu dinh vdi tinh thdn "di Phat tai Nho ^X i$M.it"- He thing chiia thdp vdn dupc xay moi va triing tu, viec td tupng diic chuong vdn dupc tiln hdnh trong nhan dan. Nhimg bai van ghi chep ve viec xay dung va trung tu chiia chien, viec gui gid ciing Hdu phat d chiia cua cac thien nam tin nii van phat trien; cd the ke nhu: van bia Thien Quang thien tu bi ky ^ ) t # " # ' ^ i & do nha su hp Tran sogn, nien dgi Gia Long thir 13 (1814) d chiia Hda Ma qugn Hoan Kiem thanh phd Ha Ndi; van bia Hoan Long Trich Sai Thien Men lu bi ky 3 t l l ^ i i 5 ^ f - - ^ # « ^ i e . do Trdn Vdn Tuu f^Xi^ (? - ?) sogn, nien dgi Thanh Thai tiiii 13 (1901), d chua Thien Nien dudng Trich Sai quan Tdy Hd thdnh phd Ha Ndi; van bia Binh Man tu ky
• f ^ ^ i e . do Nguyen Tdn ^.^ (? - ?) soan, nien dgi Binh Ngp Thanh Thai (1906) d chiia Binh Man xa Phu Thp huyen Tu Nghia tmh Qudng Ngai; v.v...
Nho gido, Phat gjao vd Dao gjao tinh hanh tdn tai d Viet Nam; nhung vai trd va miic dp dnh hudr^ cua mdi ^do phai trong ddi song chinh trj, vdn hda, xa hdi khac nhau Tir the 1^ X din till 1^ XDC, Nho gido va Phgt gjao tiiay nhau giii vai trd chii dao Irong he tu tudng chinh trj cung nha nuoc qudn chii phong ki&i qudn ly dit nude vdi nhimg
gido ly cua timg gido phdi. Cdn Dgo gjao dnh hudng nhilu trong ddi sdng van hda dan gian d Viet Nam, it tiiam gia vao nhihig vdn dg chinh tri ciia ditpiudc.
2. Quan niem cua cac tri thirc Viet Nam the 1^ X - XIX ve vai tro Tam giao
Quan niem ve vai trd Tam gido ciia cac tri thiic Viet Nam thdi ky ndy tu nhdn thiic v l tri6t ly nhan sinh ciia Nho giao, Phat giao va Dgo giao; cac Nho si, Tu sT, Dao sT da nhgn thiic dupc sir tuong tac cua Tam giao. Bdt nhd, Hoa Nghiem cua Phgt gia; Tic thu, NgU kinh cua Nho gia; Dgo dire kinh. Nam Hoa kinh ciia Dgo gia da dupc vdn dung hai hda trong ddi sdng van hda vd sinh boat tin ngudng ciia nhan dan. Tuy nhien, quan niem ve vai trd Tam gido cua cac tri thiic Viet Nam thdi ky ndy dien bien khd phiic tap. Ve khach quan, nhgn thiic
\B vai trd Tam gido cua cac tri thiic Viet Nam ludn bi chi phdi bdi ddi sdng chinh tri tu tudng vd bdi thdi cudc. Ve chu quan, cac tri thiic Viet Nam ndi chung deu xudt tiian tu mdi trudng van hda lang xd, nhdn tiiiic tij thd du tho ve "ddt vua, chiia lang, phong canh tien" d§ am anh suit chdng dudng hogt ddng sau ndy, nhu khi hpc hdnh thi cir, khi 1dm quan, khi lui ve d dn, v.v... vdi nhdn quan hda hpp, hoa ddng, nhdt nguyen hay tinh hanh Tam giao.
Dieu nay duac ly gidi mpt each ty nhien vd timg dien ra trong lich su xa hpi Viet Nam. Q Viet Nam, trong thdi ky Ly - Trdn (1009 - 1400), khi ma Phdt gido thinh hdnh da timg dien ra cac ky thi Tam giao vao cac ndm 1195, 1227, 1247, ...
da dao tao Tam gido tu, tuyen chpn nhihig ngudi tai gidi ndi nghiep Nho gido, Dao giao, Phgt giao dd thl hien mpt tinh tiidn Tam gido trong sy tinh hanh.
TAM GIAO (NHO, PHAT, D^O) TINH HANH TRONG TIEN TRINH LICH S C . Vua Ly Thdi Td (tiic Ly Cdng Udn), vi
vua ddu tien ciia nha Ly, khi len ngdi vua dd cd bai chieu ddi kinh do tu Hoa Lu vl tiidnh Dai La ^ H vdo thdng 7 nam Thudn ThiSn tiiijr 2 (1010) vd ddi ten Dai La tiianh Thang Loiig #-^1, (nay la Hd Npi).
Bdi Thien do chiiu i^^lfp^ do vua L;y Thdi To viet the hipn ro net tinh thdn Tam gido, khi vua quyit djnh ddi dd ^ nhin nhdn vdn dl tur y thiic Tam giao: m$nh tidi (Bao), f dan (Nho), ty ngd tiu ddi dli (Phat/'^'; bdi chilu cd dogn vilt: " J i ^ i t - # ' T 0 l ^ . t -
^^<tH^i^m^^-km^tV Tren kinh menh trdi, dudi theo ^ dan nlu cd cho tipn thi ddi doi, cho nen vdn nude ldu dai, phong tuc gidu thinh"*'^*.
Vua Trdn Thdi Tong P^i;. =^ (1218 - 1277), vivuadAu tien cuanha Trdn, d ngoi hon 32 ndm (1225 -1258), lam Thdi Thupng hoang trong 19 ndm, trong bdi ThiSn tong chi nam /?f =f^ ^ # i$i /?•, vua vilt: ''m^-^'(^M.^iti^-^i^^%']±t
iL^t-^/Tram^ t h ^ nhu: Ph$t khdng chia Nam Bdc, deu cd the tu ma tim; tinh ngudi CO tri cd ngu, cung nhd giac ngp md thanh dgt. Vi vdy phuong tien dan dy ddm ngudi me mupi, con dudng tdt sdng td le tir sinh, ay Id dai gido ciia Diic Phdt. Dat myc thudc cho hgu thl, lam khudn mdu cho tucmg lai, ay la trdch nhipm cua TiSn Thdnh. Cho nen Luc Td (tiic su Tue Ndng) co ndi: "Bdc Dai Thanh va bgc Dgi Su ddi trudc khdng khdc g^
nhau". Nhu vgy dii bilt dai giao ciia Diic Ph^t ta phai nhd Ti6n Thanh ma truyin lai
cho ddi sau. Thl thi nay 15 nao tram khdng coi trach nhiem ciia Tien Thdnh la trdch nhiem ciia minh, gido ly cua Diic Phdt Id gido ly ciia minh u!"*"l Nhu vdy la, E)uc Phdt (Phdt td), TiSn Thanh (Khdng Tur) cimg tinh hanh trong nhgn thiic cua vua Trdn Thai Tong vd nha vua la ngudi dai dien de thyc hanh gido ly cua Phgt vd Nho, tao nen mpt xa hdi hdi hda ma Phgt gido Id chinh thdng. Hay trong bdi Gidi sdt sinh vdn M,^^y^, vua Tran Thai Tong viet ve sy tinh hdnh cua Nho, Phat, Dgo trong ddi sdng van hda xa hpi md mpi ngudi phdi tuan theo: 'M^#?&-f- i^^T^^Ei/Sdch Nho day lam dieu nhan dlic, kinh Dao day yeu vgt thuang sinh, duy nha Phat chi giii Idng gidi sat. Cdc ngudi hay tuan theo chd phgm"*'*'.
Vua Trdn Nhdn Tdng fi^-f-^ (1258 - 1308), la vi vua thii 3 ciianhaTrdn, Iri vi 15 nam (1278 -1293) vd lam Thai Thupng hoang 15 nam. EHipc sii sach ca ngpi la mdt tix)ng nhihig vi vua anh minh trong Hch sir phong kien Vi$t Nam. Vua ciing la ngudi dd thdnh lap Thiln phai Tnic Lam Ygn Tvr, lay phdp hi^u Id Ddu da Hoang gidc Dieu ngy. Trong qud trinh dilu hanh ddt nude, thdi ky ndy dao Phgt dang thinh hdnh, nhung vua Trdn Nhdn Tdng dd coi nhihig nguyen tdc dao diic Nho gido Id can cho qud trinh tu tap ^ t tdi gidc ngp.
Bdi Cu trdn lac dgo phu J^M^'^f^ do Trdn Nhan Tdng vilt bdng chii Ndm dd thl rd quan di€m nay ciia ngudi diing ddu ddt nude bdy gid: "^<~^i^A%iik''^JtJx nhan nghia, tu dao diic, ai hay nay chdng Thich Ca; Cdm gidi hgnh, dogn ghen tham, chin thyc dy la Di Ldc". Nhd vua quan niem: " i S ^ ^ i l A ^ a ^ ^ ^ h - ^ ^ i i l ^ m
Ti^P CHI HAN N 6 M so 4 (131) - 2015 TRINH KHAC MANH
t i E % i i t * ^ ' f e ^ * t l 5 t A . t - # / Sgch gioi Idng, diui gidi tudng, npi ngogi nfin Bo Tat trang nghiem; Ngay thd chiia, thdo thd cha, di do mdi truong phu ti-ung hieu".
Vd vua khuyen rdng: " ^ , a - ^ ' l f ^ » t i * - ^
^ ^ ^ ^ H ^ M - ^ L ^ - ^ - ^ ^ / Vdng on thanh, xdt me cha, tiid thay hpc dao; Men dlic cd, kieng biii ngpt, cdm gidi an chay"*'^'. Nhu vgy, nhan, nghia, hieu, trung Id nhihig nguyen ly co bdn cua Nho gido da dupc Tran Nhdn Tdng (Phat Hoang) coi Id m0t tiong nhihig nguyen ly tu tap cua Phgt gjdo, khi ma Nho gjao dang cd nhitiig anh hudng Idn trong xa hdi.
Tir niia cuoi thd ky XIV, xudt hipn trdo luu tu tudng phe phan Phgt giao, cho Phdt giao dd loi thdi, da lam mat di triet ly, bdn y cua dao Phgt. Mpt sd nha Nho da thl hipn nguypn vpng Nho giao trd thanh hp tu tudng thong trj trong xd hpi thdi bdy gid, muln Idy dao Thdnh dl duy tri Idng ngudi, va mudn md mang gido hda bdng tu tudng cua Khdng Tii, Mgnh Tii...
Truong Han Sieu ^}$L^ (? - 1354), hipu Dpn Tau j® t tu Thdng Phu ^ ^ , ngudi xd Phiic Thaitii huy^n Yen Ninh Ip Trudng Yen (nay thupc huypn Yen Khdnh tinh Nmh Binh). Truong Hdn Sieu vdn la mdn khdch ciia Trdn Quoc Tuin M^ (? -1300), dupc Trdn Quic Tuan tien cii voi trieu dinh, sau dng giii nhieu chiic vy quan tipng trong triiu dmh.
Khi mdt, dng dupc tang chiic Thdi bdo.
Truong Han Sieu Id ngudi cd hpc vdn sdu rpng, cd tu tudng tdn siing Nho giao va bdi xich Phdt giao, cdc vua Trdn rdt tin cgy vd tdn ti-png dng. Trong bdi vdn Khai Nghiem He bi ky ^Si-fi^it ciia minh, dng dd phe phdn cdc tin dd Ph^t gido nhu sau: " ^ ^ ^ ^ T j i ^ ^ ^ - ^ ^ A
j c f f i ^ ^ - l e - K ^ ^ ^ / Tupmg giao dgt ra Id dl dgo Phgt dimg lam phuong tipn dl tl dd chiing smh...Thl nhung nhiing ke giao hogt trong bpn su sai Igi bd mk cdi ban y "khd khong" ciia dgo Phdt ma chi chdm lo chiem nhiing noi cdnh dep,... Bpn do thdm, ao vang ty tgp 6 ddy, khdng cay md dn, khdng dpt md mac..." vd " ^ ^ ^ ^ i 4 . # - i - : t - 5 i : f t
mTi^^^i^^'^'^-^^nn^/ Chua hdng Igi xdy da ngodi y mudn ciia ta thi viec dyng bia khdc chii cd can h€ gi din vdn ty cua ta? Vd lai ngdy nay thdnh trieu mudn md mang giao hda dl sira dli phong tuc ddi bgi. Dj doan dang phai ti^t bd, chinh ^ phai dupc phuc hung. Da Id k6 sT (tei phu, neu khdng phm dao Nghieu Thudn, khdng bay td tiixde vua; khdng phdi dgo Khdng Manh khdng trudc thugt. Thl ma ta lai duong duong ty ddc, ban bgc dai ddng ve dao Phdt, ta lira ddi ai?"^'\
Le Qudt ^ i t (? - ?), hi§u Mai Phong # ^ ty Ba Qudt •(& iil, ngudi xa Nam Ly huyen Ddng Son (nay thudc tinh Thanh Hda). Le Qudt la mpt trong nhiing hpc trd xudt sdc ciia Chu Vdn An
^ i : ^ (1292 - 1370), timg lam Td Tu lang kiSm Han 1dm vipn Phyng chi, sau duoc tiidng 1dm Thupmg .thu HOu Bpc xg. Khoang nam Dgi Tri tiiii 9 (1366), dng duac giao nhi$m vy kilm tra so sdch vl tdi chinh d Thanh Hda vd dupc thdng chiic Thuang thu Hihi bdc, Nhdp npi Hdnh khien. Le Qudt Id ngudi cd tdi ve van chuang. Ong mudn thay ddl h? tu tudng chinh tri xd hpi liic bdy gid, bdng cdch de cao dgo Nho va bdi xich dao Phgt. Trong bdi van Bdc Giang Bdi thon Thieu Phiic tu bi ky it'^i^H^^-^
TAM GlAO (NHO, PHiiT, D^O) T^JH HANH TRONG TifeN TRINH L ( C H St...
^ t i ciia mlnh dd len tilng dl cao Nho gido, bai xich Phgt giao nhu sau: " ^ ^ ' i t * . t :S^•t•4-fe* a^ ^ A i L i t »'X-fb*r
• / Ta ngdy cdn tre di hpc, die chi vao vipc c6 kim, ciing bilt qua vl dgo Thdnh, muln lay do dl gido hda nhan ddn, nhung rdt cyc chua cd thl lam cho mpt huong nao tin cd. Ta cimg thudng dgo choi noi sdng nui, dau chdn dd dl lai h^u nijra thien hg, the md chua timg tim thdy mdt truong hpc hay mdt vdn milu nao. Chinh vi vdy md ta rdt lay lam hi thpn khi so sanh vdi tin do nhd Phgt. Ben vilt ra day de gidi td ldng-ta"'^^\
LTnh Nam chich qudi - ^ i l i ^ ' ^ , tdc phim truyin k^' ndi tilng thdi k^' nay cua Trdn The Phdp P$.itf-^ (khoang till k^ XIV), sau nay cd sy biSn tap ciia Kieu Phli ^ t (1447 - ?) va Vu Quynh
^3t. (1452-1516), ghi chep vl mpt sy v i ^ xdy ra vao thdi Hiing Vuong;
nhung tiiyc ra ddy Id tu tudng cua tdc gid trong boi cdnh xd hpi nhihig ndm cuoi ciia till ky XTV khi Nho, Phdt, Dgo diu CO nhiing anh hudng nhat dinh. Linh Nam chich qudi truydn Nhdt Dg Trgch truy$n — - ^ ; ^ # ghi vl vi6c ndy nhu sau: " # i ^ i t f - ... i t * ^ i 3 l | l ? ^ A | 5 l
j^ir^P^^W E)M Himg Vuang tiiir 3 ... Chii Ding Tfircimg thuang nhdn di budn bdn khdp nude ngodi. Cd niii Qujmh
Vi, tren niii co am nhd, thuong nhan ghe thuyin vao miic nude, E)lng Tii len am dao choi. Am cd mpt vj ti6u tdng ten la Phdt Quang truyin phep cho Ddng Tii.
Ddng Tur ben luu lai de hpc phep.... Den hen ngay vl, Chur Ding Tir g ^ tilu tdng dupc tdng m^t cay gdy, mpt chile ndn vd bdo: Cdc p h ^ linh di thdn thdng da d ddy cd rdi. v l nhd. Ding Tii dem dao Phgt truyin cho Tifin Dung. Tien Dung gidc ngd, bdn bd nghl budn, vp chong cimg nhau di khdp noi thn thJly hpc dgo"*^'.
Thdi ky Hdu Le, Nho gido hodn toan thing thl vd phat triln din dinh cao, gidnh duoc dia vi thong trj va trd thanh he tu tudng chirtii thing trong ddi song vdn hda x3 hpi Vipt Nam. Thdi ki ndy Nho giao dang thjnh, thi tjnh hanh Tam giao duong nhien Id dya tr€n ca sd Nho gido. Budc sang the ki XVI, che dO phong kiln thdi LS sa roi vdo tinh trgng suy thoai, dat nuoc lam vdo tinh trgng ndi chiln k^o dai li€n mien, npi chiln Le-Mac, rli cudc chien tranh Trjnh Nguyen, den cupc khdi nghia Tdy San;
nSi dau kho chien tranh trien mien dd dua ngudi dan trd Igi vdi Phgt gido vd mpi ngudi da tim thay d dao Phgt mpf niem an ui trong tam hin, Phgt giao phyc hung. Tuy nhien, Nho gido van Id hp tu tudng chinh thdng dl cac tgp dodn phong ki€n sii dung dieu hdnh chfnh quyen va xay dyng trgt ty xa hpi. NhOng nhan tl neu tren dd gdp phdn 1dm thay ddi tinh hinh tu tudng chinh trj xa hoi 6 Viet Nam cdc till ki XVI-XVIII.
Nguyin Bmh Khiem R t ^ # (1491- 1585), da sogn vdn bia Tam gido tuang bi minh =.^^^-U d Thyy Anh tinh Thdi Binh vilt: "Tdi ciing cd Idng thich
TAP CHi HAN NOM SO 4 (131) - 2015 TRINH KHAC MANH
diSu thipn, khdng dam chdi tir. Nhung tdi la nha Nho, tuy khdng dupc nghe thiu dao ve dao Phat, dao Lio, song cd dpc rpng suy ngim nhihig £eu nghi hoac cOng nim duoc mdt hai vl thuylt nay. Dai logi Ph|it lam sang sac - tam, phan bi^t id nhan qua. Dao Lao chu trong vao khi din nhu, nam cai ly duy nhit giiia ban chit chan th\ic. Dao cua Khdng Tir glc d dao dlic nhan nghia, van hgnh trung tin"^^^*.
Mpt bai van bia khac cd npi dung Tam giao do Le Hita Dung soan la NU Thanh dong Tam gido tU bi ky —>^'flift?2|«f il, nien dai Canh Hung thu 41 (1780) d din Tam Giao dpng Nhi Thanh thanh phi Lgng Son tinh Lgng Son cijng ghi; "Mudn Idng thanh nhan diu chung mpt Idng. Banh xe tuy cd khac nhau nhung deu qui vl dlic tir bi cua Pliat, tinh cung ki$m cOa dao Lao, dao trung thii ciia Phu tu ta vay. Sir tich di$t cua dao Phat, le hu vd ciia dao Lao cung chinh la dieu khdng muln ndi la cua Phu tli ta. Phgt, Lao diu rieng thanh timg nha, cdn Phu tli ta quan thdng tit ca"<^".
^ Nho giao tuy la tu tudng chinh thong trong ddi sdng van hda xa hpi Viet Nam thdi ky nay, mpt sl tri thirc tim din mpt triet 1^ "Tam giao ddng nguyen ^ ftl»l;S" hay "Tam giao nhit nguyen thuylt ^^.-^.ti". Trjnh Tue Spft (1704 - ?), hipu Chuylt Phu ik^ va Cue Lam 3gi^, ngudi lang Bipn Thupng huyen Vmh Phiic (nay thudc huyen Vinh Lpc tmh Thanh Hda), tni quan xa Bit Quan huy^n Quang Xuong (nay thudc xa Quang Thinh huypn Quang Xuong tinh Thanh Hda). Ong thi do Dp nhit gi4p Tiln si cjp de D$ nhit danh (Trgng nguyan) nam Binh Thin, nien hidu Vinh Hyu thil 2 (1736) ddi vua L8 t Tdng;
lam quan Tham tung, Thupng thu Bd Hinh, sau thang chiic Tl tim Quic td
giam, khi mat, dng duprc tgng ham Hita Thi lang. Trong tac pham Tam gido nhdt nguyen thuyit i ^ — . g t t ciia Trinh Tu6, sau nay duprc Hda thupng Phiic Diin (1784 - 1862) giai am, day 14 hien tupng kha dgc biet vi tac phim ciia nha Nho lai dupc mdt Hda thupng giai am.
Trong tac phim cua minh Trinh Tup quan niem: "Md thieu du nho luu thd tri van mac. Ky u ly hpc, phi vilt nang chi.
Nguypn hpc y^n. Nhien cdng ky ty: vien nhi lai, cu ngd ngO tir. Phil thien hg chi ly, duy ky thi nhi di. Cai tdn tam dudng tinh nhi thdi vi kien tap. Dai kinh di luan dai hda gia nho chi iy da. Minh t ^ kien tinh nhi chi u pha dp chiing sinh, thoat ly khi hai gia, Phat chi 1^ da. Tu tam luyen tinh nhi chi u sieu nhien vat bilu quynh xuit trin hoan, dao chi ly da. Tai nho vi tam tai, tai Phat vi tam the, tai dgo vi tam thanh. Dipc do thien chi hChi tam quang, dinh chi hita tam tiic khi tuong hita nhi bit kha tuong vo da"(phien am)/ Toi cdn nho dif vao dao Nho va biit mot hai ngMa den, din chung dieu ly^^' thai chdng hay ddy, con muon hoc vdy. Song cdc thay a lai ddy, thai ngdi nghe toi noi: Dgo gido ddu ba, chi ly vSn mqt. Chim^"'chi ly thien hg chi thiy phd f^' md cha, tugng"" giuy nudi tinh, md lam gdy dung dao cd mdi cao phdp lan, dy Id dgo Nho vgy. Sang long da thdy chdn tinh md din chung khap mgi lodi ra ngoai bi khd, dy la dgo Phdt vay. Tu dugc tdm luyen dugc tinh ay md den chung vugt vdy ra ngodi vgt due y ra ngodi dai la dao Ldo vgy. Nho thai nhdt nguyet tinhP'' Phgt rdng qud hifn vj lai Ldo ring: thugng, trung, hg tam thanh'^'' bdng trdi co ba sdng, vac CO ba chdn, khd cling co, md chdng khd cimg khong vgy (giai am)'"'.
(Nguyen ban, xem anh 1).
TAM GIAO (NHO, PHAT, DAO) TJNH HANH TRONG T I S N TRINH UCH S(!...
t
' n n ; « : tM ;.- -nls sv s FI i S PO; :'B7^ ¥1 :-fti • .«i5"IJt-'vmT-y;:^,-M n- - ^ s : ftWitiKfiMffiym H. Hi
it m.
- « •
ml' m j s -E ¥ <«**i-.T? •( HH;
iiK-a..:?f(r?;si'
;i. ,iL )«?;„ n . fc< I'i ^^ fi'n ••/•
tit .<& iii. aurt JllL K'. P~
f i ^ M^ ^y'r '• S'--"
Hay mdt dogn khac Trinh Tu6 viet:
"Nai tri Nho tiic Tta'ch, nhi Thich tiic Nho. Dgo di^c Nho, nhi Nho nhi di$c Dgo. dl truy hoang chi dd, nhi tilu ngd Nho vi tuc kiln. Thi thao qua nhgp thit nhi vong nhit ban chi than, di y quan chi Sl, nhi khinh Phgt Lao vi dj doan. Thi ngii thupng di hg, nhi tre nhit thien tri kiln, tit nang bang thdng khiic xudng hpp d) vi ding, bit can ky tich chi thii, nhi ciu ky ly chi nhat, nai kha vi chi dat ly quan ttr da"(phien tai)/ Ben btit Nho
K IF; i*- * . iS T-.f-t« i; J, A.'
*4 ifc # le s WI Jr »«*,?,*«
» - f l Si. mS- .a -msSmA^
S i£. Ifii fri - DiMiiVifi^
S? fl! a n H,«i«ia«fi»!'i-t;
ii..-k « ft'W + f !?!•-«ir*ff lii ,li-.li fctai f*'--5ti>HS,B*:
< * > l * f i t S B i . ' t t * « } ! J s ; i i i tti'f-: t l ; ;4 *ii. /Tl i'it.SK-S'U llli'lflj Ififlfn.ift l l . •ISH;'!!*^^"*
I
/a 77HC/I, r/iic/i Id Nho. Lao ben Nho md Nho ben Lao. Chd nght Idm ong tdng ke dgo sT, md chi Nho ta Id trdn t\fc, dy thuc cdm gido vdo cua md quen chung con mot nhd Nay ke sT mu do md khinh Phgt Ldo Idm di doan. Ay Id ngudi noi tren quen duai, md che ben, mgt chung thdy it hay ngodi thong a hoa, hai dgo ciing la mgt dgo chdng cic ddu chung khdc md cdu thira ly chung m0t. Ben khd rdng ngudi qudn tu chi ly vdy (giai dm).
(Nguyen ban, xem dnh 2)
l-fSli'll U-'A
«." fifr»_n'i.ri
•.tiMntf^v'.fii p i , «r'7frKf«»ii rssr«*ttei!i-sii IE,l>l(W.|.'rf-ffrfti
| :
•st'gL ^ 1
tr
^^'M5K.r>«j«f
lMitSi.iiC j/rvtBiTajft'-'i--i-'A).;
^
T*P CHI HAN N 6 M s l 4 (13!) - 2015 Vd Trinh Tu? cho rdng: "Cd tam^
gido nhdt mdn, tam tdng nhdt ly. So phi i nhupc thiiy, hda, bdng thdn hdc bgch,!
cam khd, chi tuong phdn dd"(phi6n am)/|
V^ ba dgo Id mgt cua, ba ddng cUng Id m^t chi y chdng phdi khdc. Nhu lua^
nude gidng gio than, dieu den trdng, | diiu ddng nggt, md Idm khdc gidng i v ^ (giai am). (Nguyen bdn, xem dnh 3).J
Nhu vgy, vl bdn chit, Trjnh Tu? cho rdng Nho ^ bao hdm Phgt, Phgt thi bao hdm Nho vd quan h? Nho vdi Dao ciing tuong t\r nhu vay.
Thl ky XDC, cdc vua triiu Nguyen tu phuong d i ^ nhthig ngudi dieu hanh ddt nude d^ the hi?n tinh than sung Nho, nhimg ludn k h ^ l^o phdt huy vai tro cua Phgt gi^, tim din s\r hda ddng dieu thi?n cua Phgt vdo dgo nhdn ciia Nho trong qud tiinh xdc 1^ Nho gido la he tu tudng chinh thli^ trong xd hpi. Thdi ky nay, chiia Id noi ciu cho qudc thdi dan an, chu cbo vuong trieu ben vfhig ma long van khdng rdi 1^ cuong ciia Nho gido. Nhu ddi cdu doi ciia vua Muih M?nh a ^ ^ (1791-1841), vj vua thii 2 cOa ttilu Nguyin (tij VI til ndm 1820 din nam 1840) trudc chua Thanh Duyen d thdnh phi Hul (tinh Thira Thien Hul) dd cho thdy r6 dilu d d : " ^ g p ; | : < * , # g p ^ ^ / Thdnh tiic la Phgt, Phgt tiic la Thdnh". Hay nhu vua Thi?u Trj ^5& (1807 - 1847), vj vua thii 3 ciia triiu Nguyin (trj vi tii ndm 1841 din 1847) dd dan nhilu sdch kinh (£ai oiaNho gido dl chiing minh quan dilm "cu Nho rap Thich ^ ' ^ S # " c i i a idnh, trong bai vdn Ngfi chi Thien M^ t^e Phuc Duyen bdo thdp bi ^^^i^^^
^'
in Jf at > r * « ' t j . ' " ^ " * *
-C) -tJ I I «. f n > * ill |1 ^ l l i H jijL ^ an >i ^>^ -#41 ^
^ W .fl |i I I /.t •!< " ' rit r i «<.->: JI ( i >• ' ,^ ,^ »i It I I r
« j * I J w U
»k./L tinf'/i >*•
iL 'I -t: n , I t f _
is. 1 1 t ^ l
*0i
• ^ •— Ann J
«jt<f Jg.»f tgi chiia ThiSn My (thanh pho Hul), vua ThiSu Tri neu suy nghl; "Kfl ffitBfl4->-Xrt •S-.^.A-i-oX 4(*<tffiffl .^ A K . . i i - i ^ Tram timg nghe nha Nho ndi: Nghe dilu thi^n thi nhic bao nhau, thiy dilu thien thi d$n dd nhau, ai bilt dimg ngudi thien thi se lam chu ciia dan";
hay cung trong bai van nay vua Thipu T4
vilt: "itiiti-M^S. :i.l'\-Mi.^M
/X^*itjhj»-3.4-/Ndi l&i dilu thien, di mudn dam xa each, ngudi ta vin img theo.
Dlic vdn khdng cd thiy chi dgy, cdt liy thipn lam thiy. Bd nhQng phiin phiic, dl tang them dilu thi$n thi khdng gi bing khuyen dgy cho dan ludn gin giii rilng moi luan thudng, yeu 16 phai, qu^ diic tdt, khen dieu lanh, ghet viec d&. Ay la; ThiSn hg biet dpp va ua cai dep thi cai xiu mat di. Thien hg biet thien va quy men cai thipn vi chdn gha dilu bit thipa Tim dilu d t ldi ciia sSch Dgi hgc drag diing noi chi thi^"''".
Cdc vi quan Igi tridu Nguyin ciing thl hipn tinh thin Tam giio tinh hanh dvra tren co sd Nho gi4o, bai van Cdi kiin Linh San cS ttf bi ky llt.^'i.,iii 16
TAM GIAO (NHO, PHAT, B^O) T!NH HANH TRONG TIEN TRINH UCH SIJ ..
T ^ e i do Ha Tdng Quyen sogn, nien dai Minh Menh thii 9 (1828) d chua Linh Son phd Nguyen Trudng To qugn Ba Dinh thanh phd Ha Ndi da cho chung ta rd d i l u nay: " ^ - - ^ ^ - ^ i t - ^ A . - . ^ f e ^
t^tH'^-ifbt.^^i^ifij$j=,M^yy-
^ " ^ ^ . - f - Z M u a xudn ndm nay, ban vdi mpi ngudi trong thdn... chudn bi gd hung cdng xay dung dien vii, ten chiia vdn giii- nguySn. Din mua thu thi hodn thanh, vira dip tdi duac cii 1dm chu khdo trudng thi Bdc Thdnh, hp den nhd tdi lam van bia.
Tdi bdo: Dgo chi cd mpt ma thdi. Thdi trung cd chia lam ba. Tu ddi Dudng, Tong v l trudc, thuylt Phgt vd Ldo tranh chip vdi dao Nho, thi dep di ciing phdi. Nhung nay, Thanh Thien tii md r^ng van giao, dao Nho ta sang nhu mat trdi va trang sao.
Nhiing Idi day trong Luc kinh. Ludn ngft, Mgnh Tit duoc nhd nha, ngudi ngudi tmyen tyng. Nhiing cai tinh vi huySn di$u ciia bach gia, phgm vi that rpng Idn. Duy cd mpt muc dich khuyen ngudi lam dilu thien, thi ddi vdi su gido due cho ddi khdng phuang hgi gi nhau. Muon dilu diing ciia nd de bd tra cho dao Nho ta, thi viec chiia hdng md xdy dung lai cung co thl dupc thdi."*^'.
Nhu vgy, cd the thdy cdc tri thiic Vi$t Nam (tCr vua din quan) dien gidi su tinh hdnh cua Tam gido vdi quan niem: Nho gido dgy lam dieu nhdn diic, Dgo gido dgy bilt yeu thuong, Phat giao dgy lam dilu
thien de tgo n a i mdt xa hdi dn dinh, tiit tu vd phat trien. Tam gido vi nhu ba co xe cung di din mdt dich, tao nen sir hai hda Iror^ tu tudng vdi ba cap phgm tru: tam cuong, ngu tiiudng cua Nho; tam qui, ngu gidi ciia Phgt;
tam r ^ y e n , ngu khi cua Dao. Tuy nhiSn viec hanh xu, nhdn thiic ve Tam gido tix>ng mdi ngudi va tur^ gjai A)an dupc bieu hien khac nhau, nhung nhin chung tu turoi^ ciia cac m' thiic Nho giao Viet Nam thi quan niem "Mio quan thdng tat ca"./.
T.K.M Chii thich
(1) Lich sir Phgt gido Viet Nam, Nguyen Tai Thu chii bien, Nxb. KHXH, H, 1988, ir. 21.
(2) Ha Van Tdn: "Tir mgt cot kinh Ph|t nam 973 vira mdi tim thay a Hoa Lir", Nghien cuu Lich sir, s l 2 nam 1965.
(3) Dgi Viet sit ky todn (hu (ban dich), Nxb. KHXH, H, 1998, tr.275.
(4) Dgi Viet sic ky todn thu (ban dich), sdd, tr.277.
(5) Bgi Viet sir ky todn thu (ban dich), sdd, tr.280.
(6) Ten cac bai van, bai tiio chung tdi theo Tha van Ly- Tran, tap 1, Nxb. KHXH, H, 1977.
{!) Tha van Ly-Trdn, ^^p I, sdd,tr.361.
(8) Tha vdn Ly - Trdn, tap I, sdd, tr.362.
(9) Tha van Ly - Trdn, tap 2, (Quyen thugng), Nxb. KHXH, H,1989, tr.638.
(10) Con CO ten la Le Quy L y ( ^ # 3 ^ ) , tli mpt dai than dudi thdi nha Tran, sau ep vua Tran nhudng ngoi cho con trai minh la Hi Han ThiroTig, lap len nha Ho (1400 1407) ddi ten nuoc la Dai Ngu. Nam 1406, nha Minh (Trung Qudc) xam lupc nude ta; Ho Quy Ly da t l chirc khang chiln chong lai, nhung that bai vabj quan Minh bat nam 1407.
T^P CHf HAN N 6 M si 4 (131) - 2015 TRINH KHAC MANH t.U)Tuyintgpv6n bia Ha Ndi,{QiTyka 1),
Nxb. KHXH, H, 1978, tr.63-65.
(12) Tuyen tgp van bia Ha Ngi, (Quyen l),sdd,tr.70.
(13) Dgi Nam thuc lyc chmh bien (ban dich), tap 3, Nxb. Vin Su Dia, Ha Noi, 1963,lr.l67.
(14) Tuyen tgp van bia Ha Npi, (Quyin 1), sdd, tr.36.
(15) Y ciia Vuong Liem: 'Tu tuong Tam giao dong nguyen d Vi?t Nam thl hi?n tir trong Chieu ddi do 1000 nam Inidc, Newvielart.com.
(16) Bgi Vift sirky loan Ihu (ban dich), sdd, tr.241.
(17) Tha vdn Ly - Trdn, tap 2 (Quyin thupmg), sdd, tr. 24-28.
(18) Tha van Ly - Trdn, tap 2 (Quyin thtrijng), sdd, tr. 92-93.
(19) TTior van Ly - Trdn, t^p 2 (Quyin thuiTng), sdd, U-. 497-510.
(20) Chi dogn van lirgc bd, khong tn'ch.
(2\)Tha van Ly - Trdn, tgp 2 ( Quyin thirgng), sdd, h-.748-749.
(22) Tha van Ly - Trdn, tiip 3, Nxb.
KHXH, H, 1977, tt. 145.
(23) Unh Nam chich quai, A.2914, tcr 13a va Tdng Igp liiu thuyil cha Hdn Viet Nam, tgp 1, Nxb The gioi. Ha N$i, 1997,m 166-167.
(24) Theo Nguyen Kim Son; "Xu hudng hOi nh^p Tam gido Irong tu tir&ig Vi$t Nam the ky XVnr trong Nho gido a Viet Nam, Nxb KHXH, H, 2006, Ir.l21.
(25) Vdn hda Lgng San, Nxb. VSn hda Thong tin, 2012, tr.23I.
(26) # 3 difu ly. ly thuylt mau nhiem ciia dao Phjt.
(27)3^ cAuTig: (tir c6) dli vdi.
(28) i^ phdi: dung mi>c, diing le.
(29) ^ Oigng. c6 16, co the.
(30) a fl f nhgt nguyel link mSt trM, m$t trSng, sao.
18
(31) i + T i i f thugng trung hg Tam Thank bacungdientho tam thanh cua Dao Lao.
(32) Phien am theo ban Tam gido nhdt nguyen gidi dm do Hoa thuijmg Phiic Dien thuc hi?n, ky hi?u AB. 512.
(33) Doan Trung Hiiu; Nghien cuu van bia Thira Thien Hui, Lu^n dn TiSn si, Hpc vien Khoa hpc xa h$i. Ha Ngi, 2014
(34) Tuyen tgp vdn bia Hd Ngi, (quyin 2), sdd, lr.76.
T&i lieu tham kbao
1. A " Nam thuc htc chmh hien (ban djch), lap 3, Nxb van Sur Dja, Ha Npi, 1963.
2. Dgi Vift su ky loan Ihu (ban djch), Nxb KHXH, H, 1998.
3. Ha Van TSn; "Tir m^t cpt kinh Ph§t nSm 973 via moi tim thay o Hoa Lu", Nghien cuu Lfchsu, so 2 nam 1965.
4. Lfch sir Phgt gido t^ifl Nam, Nguyin Tai Thu chi bien, Nxb KHXH, H, 1988.
5. Phan Ding; "Quan ni^m cu Nho mO Thich cua cac vua chia nha Nguyen qua vSn bia chia Hu«" ntmg Nghien cihi lu tuang Nho gia Vift Nam lir huong tiip cgn lien ngdnh, Nxb. KHXH, H, 2009.
6.27»-w»ii|i-2nJtl|pl,Nxb.KHXHH,1977.
7. Tha vdn Ly - Trdn, % 2, (QuyJn thu(mg), Nxb KHXH, H, 1989.
8. Tha van Ly Trdn, t$p 3, Nxb.
KHXH, H, 1977.
9. Tdng Igp liiu ihuyil chii Hdn Viet Nam, tap 1, Nxb. ThS giai, HaNpi, 1997.
10. Tuyin Igp vdn bia Ha Ngi, (Quyen 1), Nxb. KHXH, H, 1978.
11. Trjnh KhSc Manh: "Tim hieu nhihig gia trj cua vSn bia Viet Nam khi nghien ciu tu nrong chinh trj xa hoi thoi ki phong kiSn", Tgp chi Hdn Nam, sd 2 nim 1998.
12. Vdn bia xit Lgng, Sd Vin h6a Thong tin Thl thao L»ng Son, 1993.
\3.Lmh Nam chich qudi, A.2914.
