Nhμ thê xø V¨n Khª

(1)

58 Nghiªn cøu T«n gi¸o. Sè 4 - 2007

An L·o - H¶i Phßng

hμ thê xø V¨n Khª n»m ë x· An Thä, huyÖn An L·o, thμnh phè H¶i Phßng. Xø V¨n Khª thuéc gi¸o phËn H¶i Phßng ®−îc thμnh lËp vμo thËp niªn ®Çu thÕ kØ XX, kho¶ng n¨m 1916. Gi¸o xø V¨n Khª tÝnh ®Õn n¨m 1939 cã 2.177 gi¸o d©n, n¨m 1995 cã 2.500 gi¸o d©n⁽¹⁾. Gi¸o xø ®·

qua nhiÒu ®êi coi sãc cña c¸c linh môc, hiÖn nay Linh môc NguyÔn V¨n HiÓn ®ang lμ chÝnh xø gi¸o xø V¨n Khª vμ kiªm nhiÖm coi sãc xø Kim C«n (An L·o - H¶i Phßng).

Theo Linh môc chÝnh xø NguyÔn V¨n HiÓn, n¨m 2007 gi¸o d©n cña xø V¨n Khª cã 129 ng−êi. Nguyªn nh©n chñ yÕu cña sù thay ®æi vÒ sè l−îng gi¸o d©n chñ yÕu bëi gi¸o d©n di c− vμo Nam n¨m 1954 gÇn hÕt, ngay sau n¨m 1954 chØ cßn l¹i cã 5 hé d©n. Bëi vËy, tõ n¨m 1954 ®Õn 1987 gi¸o xø kh«ng cã linh môc coi sãc. Tõ n¨m 1987, Linh môc NguyÔn V¨n HiÓn

®−îc cö vÒ coi sãc t¹i ®©y.

Th¸nh quan thÇy cña gi¸o xø lμ Augustin.

VÒ sinh ho¹t t«n gi¸o cña c¸c gi¸o h÷u trong xø chØ cã kho¶ng trªn 20 ng−êi th−êng xuyªn ®Õn nhμ thê dù lÔ hμng ngμy. §Õn lÔ Chóa nhËt cã thÓ ®«ng h¬n, lªn tíi kho¶ng 80 gi¸o h÷u. Ca ®oμn cña xø cã 12 chÞ em. Th¸ng 5 hμng n¨m gi¸o xø vÉn tæ chøc móa h¸t d©ng hoa vμ còng

Lª §øc H¹nh^(*)

chØ cã 12 em trong ®éi hoa cña nhμ thê.

Trong h¸t d©ng hoa mÆc dï phÇn nh¹c

®−îc ®Öm b»ng ®μn oãcgan nh−ng c¸c cung v¨n vÉn gi÷ nguyªn giäng cæ. Gi¸o xø cã hai hä lÎ lμ hä H¹ vμ hä Cèc Trμng (hä H¹ cã kho¶ng 40 hé, hä Cèc Trμng cã kho¶ng 30 hé). Mçi hä cã mét «ng trïm hä. ¤ng tr−¬ng ®¶m tr¸ch d¹y gi¸o lÝ cho c¸c em nhá khi mïa hÌ ®Õn chóng kh«ng ph¶i b¾t buéc ®Õn tr−êng häc v¨n hãa.

§−îc biÕt Linh môc NguyÔn V¨n HiÓn ®·

cã thêi k× nh− n¨m 2003, gÆp khã kh¨n trong viÖc lùa chän, bÇu ban hμnh gi¸o xø, bëi lÏ nh÷ng ng−êi trÎ tuæi th× ®i lμm

¨n xa, nh÷ng ng−êi cao tuæi th× chËm ch¹p khã ®¶m tr¸ch ®−îc c¸c c«ng viÖc nhμ xø giao phã. Còng cã ng−êi trung tuæi ë nhμ nh−ng kh«ng ®ñ ®iÒu kiÖn ®Ó lμm ch¸nh tr−¬ng.

VÒ mÆt kinh tÕ, ngay tõ n¨m 2003 gi¸o d©n trong xø V¨n Khª kh«ng cã hé thuéc diÖn ®ãi, ®øt b÷a n÷a. §êi sèng kinh tÕ hé gia ®×nh gi¸o d©n ®· vμ ®ang ngμy cμng ®−îc c¶i thiÖn.

VÒ nhμ thê xø: Nhμ thê kiÕn tróc theo phong c¸ch kiÓu d¸ng n hμ t h ê N a m ,

*. NCV. ViÖn Nghiªn cøu T«n gi¸o.

1. C«ng gi¸o ViÖt Nam sau qu¸ tr×nh 50 n¨m 1945- 1995. C«ng gi¸o vµ D©n téc, tr. 168.

N

(2)

Lª §øc H¹nh. Nhµ thê xø V¨n Khª - An L·o, H¶i Phßng 59

thuéc lo¹i vá t©y, ruét nam⁽²⁾. Lèi vμo khu vùc nhμ thê ®−îc x©y dùng theo kiÓu kiÕn tróc tam quan t¹o nªn phong c¸ch mÆt tiÒn mang kiÕn tróc tam quan chïa. Cæng chÝnh ®−îc lμm ®¬n gi¶n, lμ nh÷ng c¸nh cöa s¾t vμ chØ ®−îc më vμo nh÷ng ngμy lÔ chÝnh cña xø. Hai cæng phô hai bªn ®−îc t¹o dùng kh¸ gièng nhau gåm hai phÇn:

phÇn trªn lμ lÇu g¸c, bèn mÆt træ c¸c cöa sæ. Cöa sæ gåm hai phÇn, phÇn trªn lμ vßm cuèn, phÇn d−íi lμ h×nh ch÷ nhËt.

Gi÷a hai tÇng lÇu ®−îc trang trÝ çc phμo, çc trô ®ì theo kiÓu con s¬n, phÇn d−íi træ cöa ra vμo h×nh vßm cuèn. M¸i cña cæng ®−îc lμm theo kiÓu vßm trøng, bèn gãc lμ bèn th¸p nhá th©n h×nh vu«ng, m¸i th¸p chia 4 phÇn nh« cao vμ kh¸ dèc t¹o thμnh mét chãp nhän. Nèi gi÷a çc th¸p gãc trªn m¸i lμ hμng rμo lan can

®−îc trang trÝ kiÓu hoa chanh.

Bèn mÆt cña lÇu d−íi ®−îc træ cöa ra vμo, cã d¹ng vßm cuèn. PhÝa trªn vßm cuèn cña cæng bªn ph¶i lμ dßng ch÷ ghi niªn ®¹i KØ Hîi niªn (n¨m KØ Hîi 1919).

Nh÷ng dßng ch÷ ®ã cho ta biÕt c«ng tr×nh

®−îc x©y dùng vμo n¨m 1919.

Nhμ thê xø V¨n Khª cã cÊu tróc theo chiÒu däc, h×nh ch÷ nhËt, lèi ®i vμo ®èi diÖn víi cung th¸nh. MÆt tiÒn nhμ thê

®−îc kiÕn tróc theo khèi th¸p t¹o thμnh 3 tÇng lÇu. §©y còng lμ th¸p chu«ng cña nhμ thê. Trªn ®Æt mét qu¶ chu«ng, kiÓu chu«ng t©y cã d©y giËt. Chu«ng nÆng 400 kg, ®−îc ®óc tõ bªn Ph¸p ®−a vÒ. Niªn

®¹i ghi trªn mÆt th¸p chu«ng cho biÕt th¸p chu«ng ®−îc x©y dùng vμo n¨m 1929. Qua cöa ra vμo (1 cöa chÝnh vμ 2 cöa phô hai bªn) lμ gian tiÒn s¶nh, bªn trªn lμ g¸c ®μn. G¸c ®μn nhμ thê xø V¨n Khª ®−îc lμm b»ng gç, tiÕp ®Õn lμ lßng nhμ thê, sau ®ã lμ cung th¸nh. Kh¸c víi mét sè nhμ thê C«ng gi¸o th−êng gÆp,

phÝa sau cung th¸nh lμ gian mÆc ¸o lÔ, t¹i nhμ thê xø V¨n Khª gian mÆc ¸o lÔ ë s¸t ngay phÇn cung th¸nh, n»m ë bªn ph¶i (nh×n tõ d−íi lªn). Nhμ thê xø V¨n Khª thuéc lo¹i nhμ thê vá T©y, ruét Nam do th¸p chu«ng g¾n víi mÆt tiÒn nhμ thê, do vËy tÇng d−íi cña g¸c chu«ng gäi lμ gian ch¸i kiÖu. N¬i ®©y vÉn ®Ò mét bé kiÖu ®· bÞ háng hãc nhiÒu do tr−íc kia kiÖu ®−îc gi¸o d©n ch«n d−íi ao, tõ khi d©n di c− vμo Nam n¨m 1954. Tuy vËy, vÉn nhËn thÊy nh÷ng vÕt s¬n son thÕp vμng trªn kiÖu mμ d©n gian th−êng quen gäi lμ kiÖu vμng.

Víi lèi kiÕn tróc vá T©y, ruét Nam, s−ên nhμ ®−îc kÕt cÊu bëi çc bé v× lμm b»ng gç lim, mét lo¹i gç trong nhãm tø thiÕt dïng trong x©y dùng çc c«ng tr×nh kiªn cè, chèng ®−îc mèi mät vμ çc t¸c

®éng cña m«i tr−êng. Bé v× nãc: lμ bé v×

®−îc t¹o gi÷a hai cét çi cã kÕt cÊu theo kiÓu v× kÌo. Çc kÌo ®ì m¸i tr−íc vμ m¸i sau lμ 2 tÊm v¸n gç dμy ®−îc giao nhau n¬i nãc m¸i ®ì th−îng l−¬ng. Trªn cËt cña çc kÌo ®−îc khoÐt lâm ®ì hoμnh m¸i, phÇn d¹ ®−îc l−în thμnh çc vßm h×nh vá cua. Trªn bÒ mÆt cña çc kÎ ®−îc ch¹m b«ng çc ho¹ tiÕt l¸ nho, vμ lóa n−íc víi ý nghÜa biÓu tr−ng cho m×nh vμ m¸u Chóa Giªsu. T¹i ®iÓm giao nhau ®Æt mét dÐp däc ®Ó ®ì th−îng l−¬ng, ®Çu dÐp däc ch¹m mét chim bå c©u giang réng çnh cói xuèng lßng nhμ thê. Chim bå c©u ®−îc nh¾c ®Õn trong Kinh Th¸nh vμ ®−îc kh¾c häa ë ®©y víi ý nghÜa lμ Chóa Th¸nh thÇn, Ng«i Ba - Th¸nh hãa Gi¸o héi. D−íi d¹ th−îng l−¬ng cña gian thø nhÊt phÇn lßng nhμ thê ®−îc ghi b»ng çc ch÷ H¸n víi néi dung Duy T©n b¸t niªn tuÕ gi¸p d©n xu©n tam nguyÖt thËp b¸t nhËt…

2. Xem: NguyÔn Hång D−¬ng. Nhµ thê Nam cña C«ng gi¸o ViÖt Nam. T− liÖu ViÖn Nghiªn cøu T«n gi¸o.

59

(3)

60 Nghiªn cøu T«n gi¸o. Sè 4 - 2007

thêi… trô. PhÇn d¹ th−îng l−¬ng gian thø hai ®−îc ghi b»ng ch÷ Latinh die 6 aprilis factumest annodomini 1914. C¸c dßng ch÷ trªn cho ta biÕt ®−îc niªn ®¹i khëi dùng cña nhμ thê vμo ngμy 6/4 d−¬ng lÞch (tøc 18/3 ¢m lÞch n¨m 1914).

C¸c hoμnh m¸i ®−îc lμm b»ng gç xÎ vu«ng v¾n. §©y lμ dÊu hiÖu cho thªm b»ng chøng nhËn biÕt c«ng tr×nh ®−îc t¹o dùng vμo thÕ kØ XX víi kiÓu hoμnh vu«ng.

C¸c c«ng tr×nh x©y dùng tr−íc thÕ kØ XX

®−îc lμm theo kiÓu h×nh trô trßn.

Cét c¸i ®−îc t¹o bëi mét c©y gç trßn, chu vi 1.5 m vμ dùng theo lèi th−îng thu h¹ th¸ch. Cét ®−îc ®ì bëi nh÷ng ch©n t¶ng ®¸ v«i. Ch©n t¶ng lμ mét bÖ vu«ng cã c¹nh lμ 1m. Trªn mÆt bÖ ®−îc t¹o h×nh b¸t gi¸c dμy 5 cm, tiÕp theo líp bªn trong lμ vßng trßn cã ®é dμy 10 cm lâm bªn trong ®Ó «m lÊy ch©n cét võa t¹o thÈm mü võa gi÷ ch©n cét khái xª dÞch. §Ønh cét lμ mét ®Êu trßn ®−îc lμm nh− bóp sen në ®ì d¹ cña kÌo nãc.

Bé v× n¸ch lμ bé v× gi÷a cét çi vμ cét qu©n cã kÕt cÊu theo kiÓu v× v¸n mª. Mét tÊm v¸n dμy ®−îc kÕt cÊu ®Ó phÇn trªn khoÐt lâm ®ì çc hoμnh t¹i v× nãc (5 hoμnh). PhÇn d−íi còng ®−îc l−în thμnh vßng cung kiÓu vâ cua gièng v× nãc. BÒ mÆt cña cèn mª còng ®−îc ch¹m næi çc ho¹ tiÕt tø quý nh− tróc ho¸, mai ho¸...

Nèi gi÷a çc c©y cét çi theo hμng däc lμ hÖ thèng xμ th−îng. Nèi gi÷a çc cét qu©n theo hμng däc lμ xμ h¹. Çc xμ nμy chØ ®−îc bμo xoi vá m¨ng, kh«ng ch¹m kh¾c.

Toμn bé c«ng tr×nh ®−îc dùng trªn 28 c©y cét (14 cét c¸i, 14 cét qu©n). Cét c¸i cã chu vi lμ 1,5 m; cét qu©n nhá h¬n mét chót víi chu vi 1,2m.

Bao che xung quanh nhμ thê lμ hÖ thèng t−êng g¹ch chÞu lùc võa t¹o sù che ch¾n bÒn v÷ng cho c«ng tr×nh, võa t¹o

nªn sù c¸ch biÖt gi÷a kh«ng gian thiªng trong lßng nhμ thê vμ kh«ng gian bªn ngoμi. Trªn t−êng, phÝa trong lßng nhμ thê ®−îc treo 14 ®μng th¸nh gi¸. C¸c

®μng th¸nh gi¸ ®−îc lμm b»ng gç vμ ®−îc s¬n son thÕp vμng.

§Ó lÊy ¸nh s¸ng cho phÇn trong lßng nhμ thê vμ t¹o thªm lèi vμo cho gi¸o d©n mçi khi hμnh lÔ, trªn çc kho¶ng t−êng gi÷a çc gian ng−êi ta lμm çc cöa ra vμo.

Cöa ra vμo ®−îc lμm theo kiÓu th−îng song h¹ b¶n. Cöa sæ ®−îc lμm gi÷a c¸c gian, gåm hai phÇn, phÇn trªn theo h×nh vßm cuèn. Trong cßm cuèn lμ nh÷ng « trßn nhá cã l¾p kÝnh ®Ó lÊy ¸nh s¸ng, nh−ng ng¨n ®−îc giã lïa. PhÇn d−íi vßm cuèn lμ h×nh ch÷ nhËt.

NÒn nhμ phÇn lßng nhμ thê ®−îc l¸t b»ng hai lo¹i g¹ch lμ chñ yÕu: g¹ch l¸t th−êng vμ g¹t l¸t men. G¹ch l¸t thuêng cã kÝch th−íc 10x20x5 cm vμ g¹ch l¸t men kÝch th−íc 20x20x3cm. Riªng phÇn cung th¸nh ®−îc l¸t b»ng g¹ch ®¸ hoa, kÝch th−íc 30x30x 2cm.

Bªn d−íi bé v× nãc ng¨n gi÷a phÇn cung th¸nh vμ lßng nhμ thê lμ mét cöa vâng b»ng gç ®−îc thÕp vμng cã trang trÝ c¸c ho¹ tiÕt m« t¶ d©y nho víi hoa l¸, qu¶ vμ lóa n−íc ®−îc ch¹m theo lèi th«ng phong (hay d©n gian th−êng gäi lμ ch¹m thñng).

PhÇn cung th¸nh nhμ thê cã chiÒu dμi lμ 10m, phÇn m¸i ®−îc lμm theo kiÓu vßm. §©y lμ n¬i t«n nghiªm nhÊt trong kh«ng gian thiªng cña nhμ thê. PhÇn cung th¸nh ®Æt mét chiÕc bμn h×nh ch÷

nhËt gäi lμ bμn thê. PhÝa sau bμn thê cho thÊy cã hai thiªn thÇn cÇm nÕn. TiÕp ®Õn lμ toμ vμng. PhÝa d−íi toμ vμng lμ bËc mâ.

Ngay s¸t bËc mâ cã ®Æt nhμ t¹m lμ n¬i ®Ó M×nh th¸nh chóa ®−îc s¬n son thÕp vμng.

Toμ vμng tÇng d−íi cã ®Æt t−îng Chóa Giªsu ë gi÷a. Toμ vμng phÝa trªn cã kÝch

60

(4)

Lª §øc H¹nh. Nhµ thê xø V¨n Khª - An L·o, H¶i Phßng 61

th−íc nhá h¬n ®Æt t−îng §øc mÑ Maria

®ang bÕ Chóa hμi ®ång vμ tay cÇm h¹t m©n c«i. V¸ch cung th¸nh ®−îc lμm b»ng gç vμng t©m quý hiÕm vμ còng ®−îc s¬n son thÕp vμng. V¸ch nμy ®−îc lμm n¨m 1916, bÝt ®èc vμ ®−îc trang trÝ c¸c ho¹ tiÕt.

PhÇn nãc bªn tr¸i cña cung th¸nh cã dùng Th¸nh gi¸ nÕn cao ®−îc ch¹m næi c¸c hoa sen ë phÇn giao nhau vμ phÇn ®Çu cña c©y th¸nh gi¸. Th¸nh gi¸ nÕn cao còng

®−îc s¬n son thÕp vμng. PhÝa trªn t−êng ë hai bªn t¹o nªn nh÷ng vßm toμ nhá, cã ®¾p hoa v¨n vμ gê trang trÝ, lμ n¬i ®Æt t−îng Th¸nh quan thÇy Augustin vμ t−îng Chóa Giªsu. N¬i ®©y còng ®−îc trang trÝ d¹ng toμ vμng, cã kÝch th−íc chiÒu réng kho¶ng 1m, chiÒu cao kho¶ng 2,5m. Hai bøc t−îng

®Òu trong t− thÕ ®øng nh×n xuèng lßng nhμ thê. §èi diÖn víi t−îng Th¸nh quan thÇy vμ t−îng Chóa Giªsu lμ t−îng th¸nh Phªr«

vμ mét pho t−îng Chóa Giªsu kh¸c. Hai t−îng nμy ®−îc ®Æt trªn bÖ xi m¨ng g¾n trªn t−êng ngay cöa ra vμo, phÝa d−íi g¸c

®μn cña nhμ thê. Hai t−îng nμy ë t− thÕ

®øng nh×n vμo lßng nhμ thê. T−îng ®Ó trÇn, kh«ng cã toμ vμng hay ®−îc s¬n thÕp nh−

hai pho t−îng ë phÇn cung th¸nh. T−îng th¸nh Phªr« mét tay cÇm cuèn s¸ch, mét tay ®· bÞ g·y tõ phÇn c¼ng tay trë xuèng.

C¶ bèn pho t−îng trong lßng nhμ thê xø V¨n Khª ®−îc lμm b»ng gç vμng t©m. Theo chóng t«i, ®©y lμ mét trong nh÷ng t−îng quý hiÕm cña nhμ thê xø An Khª, bëi chÝnh chÊt liÖu gç t¹c nªn c¸c pho t−îng nμy.

MÆt sau cña nhμ thê ®−îc træ bèn cöa ra vμo nh−ng nay ®· bÞ bÞt hai cöa, hai cöa cßn l¹i dÉn lªn hμnh lang cña nhμ thê. Trªn bøc t−êng phÝa sau nμy ®−îc trang trÝ c¸c bøc tranh miªu t¶ c¸c sù tÝch liªn quan tíi Chóa Giªsu, vÝ dô nh−

Chóa Giªsu lóc s¬ sinh, c¸c thiªn thÇn ca h¸t... PhÝa trªn cao cã 6 th¸p vu«ng chãp

nhän chia ®Òu ra hai bªn, chÝnh gi÷a lμ th¸nh gi¸. §−îc biÕt bøc t−êng nμy ®−îc hoμn thμnh vμo n¨m 1916.

Bao quanh nhμ thê xø V¨n Khª ng−êi ta vÉn cßn thÊy ®−êng kiÖu ®−îc l¸t g¹ch réng kho¶ng 3m.

PhÝa sau nhμ thê lμ nhμ xø. Nhμ xø

®−îc x©y b»ng c¸c chÊt liÖu th«ng dông nh− g¹ch, c¸t, xi m¨ng, m¸i ®æ bª t«ng kiÓu m¸i b»ng 1 tÇng. §©y lμ n¬i ë cña linh môc vμ lμ phßng tiÕp kh¸ch.

PhÇn lÇu bªn ngoμi x©y dùng muén h¬n (n¨m 1919), vμ phÇn th¸p chu«ng ®−îc x©y sau ®ã 10 n¨m (n¨m 1929). Theo chóng t«i cã thÓ nhμ thê lóc ®Çu ®−îc lμm toμn b»ng gç víi 6 hμng cét: cét c¸i, cét qu©n vμ cét con. VÒ sau bá hμng cét con phÝa ngoμi hμnh lang vμ x©y t−êng bao quanh. Nguyªn nh©n lμm cho c¸c h¹ng môc cña c«ng tr×nh ®−îc lμm vμo nh÷ng thêi ®iÓm kh¸c nhau nh− vËy cã thÓ lμ do kinh phÝ h¹n hÑp nªn kh«ng thÓ lμm cïng mét lóc ®−îc.

Nhμ thê xø V¨n Khª cã thÓ nãi lμ mét trong nh÷ng nhμ thê cæ ë ViÖt Nam. N¬i ®©y cßn nhiÒu dÊu tÝch ghi l¹i qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña ®¹o C«ng gi¸o nh÷ng n¨m ®Çu thÕ kØ XX víi sù héi nhËp, giao thoa vÒ v¨n ho¸

víi t«n gi¸o, tÝn ng−ìng kh¸c ë ®Êt ViÖt. Cã thÓ thÊy râ ®iÒu ®ã qua bé kiÖu cæ, çc v·n cæ khi móa h¸t d©ng hoa, çc hoa sen vμ bé tø quý ®−îc ch¹m trong nhμ thê. Cæng nhμ thê còng ®−îc m« pháng theo lèi tam quan chïa. ë ®©y çc nghÖ nh©n ®· biÕt kÕt hîp gi÷a lèi kiÕn tróc th«ng th−êng cña ng−êi ViÖt víi çc tÝch trong Kinh Th¸nh ®Ó t¹o nªn sù hoμ nhËp vÒ v¨n ho¸, vÒ kiÕn tróc.

Nhμ thê xø V¨n Khª cÇn ®−îc b¶o vÖ nh−

mét di s¶n v¨n ho¸ Nam./.