LY LUAN VE BO SUNG TAI CHINH TRONG QUAN HE
G I I T ACHINH QUYEN TRUNG U'ONG
VA CHINH QUYEN DIA PHU'ONG
1. Su* can thiet ciia bo sung tai chinh tir ngan sach trung ircng cho ngan sach dja phycng
Thire hien nhiem vu ludn lam phat sinh cae phi tdn ve ngan lire, tai chinh, nguyen lieu, vat lieu... De thuc hien duge nhiem vu, cae chu the ciia quyen lire cdng can duge cung cap kinh phi can thiet. Day la nguyen tac ciia quan ly va thuc hien nhiem vu ma tat ea eac chii the giao nliiem vu deu ed the nhan thire dirge va phai luan thii. Ddi vdi nhung nude dang phat trien nhu Viet Nam yeu cau nay qua la mot thach thire Idn, bdi quy md thu ngan sach nha nude eon nhd, trong khi dd nha nude va cae dia phuang lai ed nhieu nhiem vu phai giai quyet. Tren binh dien qudc gia, thu ngan sach d nude ta khdng dii trang trai eho nhu cau chi'. 6 cap dja phuang, ngudn thu ngan sach ciia hau het cae dja phuang (50/63 tinh, thanli phd) tir
* PGS. TS., Plio Vien truang Vien Nghien cuu chau Au.
Nghien ciiu nay duge thirc hien trong khuon kho de tai "Mdi quan he gi&a chinh quyen trung ircng va chinh quyen dja phuang trong phan chia cae khoan thu nhap cong", ma s6 III2.2-2010.07 do PGS.TS.
Nguyen Due Minh lam Chu nhiem, Quy phat trien khoa hoc va cong nghe qu6c gia tai trg kinh phi.
' Theo dy toan ngan sach nha nude nSiii 2012, thu ngan sSch nha nuoc nam 2012 dir ki6n la 740.500 ty dong, trong khi do nhu cau chi dir to4n la 903.100 ty dong, tuong ung vdi muc bpi chi ngan sach du toan la 140.200 ty d6ng. Xem Phu luc s6 01/CKTC- NSNN ban hanh kern theo Quyit djnh s6 3008/QD- BTC cua Bp Tai chinh ngay 14/12/2011 vk vi?c cong bd cong khai s6 li^u dir to^n ngan s^ch nha nuac nam 2012.
Nguyen Diec Minh'
eac khoan thu chinli' ciing khdng du de trang trai nhu cau chi cho thuc hien nhiem vu ciia dja phuong'. Chinh vi vay, de can ddi ngan sach, ben canh cae ngudn thu chinh, cae dia phuang phai dua vao cae khoan tai chinh duge bd sung tir ngan sach trung uong.
Klidng chi d cae nude dang phat trien nhu Viet Nam ma d ea nhiing nude cdng nghiep phat trien, chang han nhu Diie, bd sung va ho trg tai chinh ciia trung uong cho cae dia phuang cung duge coi la mot trong nhirng ngudn thu quan trpng. Khdi lugng bd sung tai ehinh ciia Lien bang cho cae bang d Diic nam 2011 khoang 2,6 ty Euro''.
Bd sung tai ehinh tir ngan sach trung uong eho ngan sach dja phuang eon duge
• Trong bai viet nay, he thdng phSn chia chinh dirge hilu la cae khoan thu ngan sach dja phuang dirge hudng 100% va tir cae khoan thu chung ngan sach dia phuang duge phan chi theo ty le (%) vdi ngSn sach trung uang.
' Theo du toan ngan sach nam 2012, chi ed 13/63 dja phuang cd the tu can ddi dirge ngan sach. Dd 14: HS Ndi, Hai Phong, Quang Ninh, VTnh Phuc, BJc Ninh, Da Nang, Quang Ngai, Khanh Hda, Tp. Ho Chi Minh, Ddng Nai, Binh Duong, Ba Ria - Vung Tau va can Tha. Xem Phu luc sd 08/CKTC-NSNN ban hanh kem theo Quy6t djnh sd 3008/QD-BTC cua B?
Tai chinh ngay 14/12/2011 \k viec cdng bd cdng khai so lieu dutoan ngan sach nha nirdc nam 2012.
•" Xem: Bundesministerium der Finanzen, Monatsbericht Februar 2012, Berlin, Februar 2012, tr. 72. Tai lieu tren cd the lay ve tir dja chi trang tin dien tu sau day cua Bg Tai chinh Diic (ngay 15/3/
2012) http://www.bundesfinanzministerium.de/
Content/DE/Monatsberichte/Publikationen_Migratio n/2012/02/inhalt/Monatsbericht-Februar-2012.pdf?
blob=publicationFilechau Av=2
bi?n hp bdi ly do, phan chia tham quySn thu thue theo phuang thiic tap trung tham quyen thu cho trung uang sau dd phan chia lai cho cae dja phuang cd nhieu han che, bdi nd lam giam sir tir chii, khdng phat huy duge tiem nang, sir sang tao ciia dja phuang, ddng thdi gay khd khan eho dia phuang trong thuc hien can ddi thu, chi ngan sach va trong thuc hien trach nhiem giai trinh\
Ngoai ra, bd sung tai chinh tir ngan sach trung ucmg cho ngan sach dja phuang con duge dat ra de dam bao cho eac dia phuang cd nang lire tai chinh yeu van cd the duy tri duge nhiem vu nay d mire tieu chuan tdi {\\\i\f va giam bdt sir khae biet do sir chcnh lech \ c nang lire tai ehinh ciia cae tinh trong cung irng eac dich vu cdng ca ban Cae dia phuang vi ly do Igi ich thirdng khdng mudn thuc hien cae djch vu cdng ddi vdi cae ddi tugng cu tni ngoai pham vi hoac ngoai dia hat quan ly hanh chinh ciia hp. Cae khoan bd sung tai chinh cd the gdp phan khae phuc d mire dp nhSt dinh xu hudng lieu cue nay, bdi bd sung tai chinh hd trg eho dia phuang mot phdn kinh phi de thuc hien djch vu cdng dd*. Ngoai ra, vdi vai trd tai phan chia va ciing vdi dd la phan phdi lai thu nhap cdng, thi he thdng bd sung tai chinh, nhdt la cae khoan bd sung gfln vdi muc dich va ho irg dAu tu phat tridn, gdp phan dam bao sir
' Xem them, Ngan hing phat trian chau A, Schiavo- Campo/ P.S.A. Sundaram, Phyc vy va duy tri: Cai thien hanh chinh cdng trong mot the gidi canh tranh, Nx'b.Chinh trj qudc gia. Ha Ngi, 2003, tr. 289.
' So sanh. Chuang trinh Giang day Kinh te Fulbrighi. Kinh t^ hgc khu \\xc cdng, Phan cap ngan sach tir trung uong dSn cae cdp chinh quySn dja phuong 6 Vi^t Nam (b4i doc), Bien djch: Kim Chi,
lli?ud]nh: H.T. Du, tr. 22
' Chirang trinh Giang day Kinh te I'ulbright, tai li?u dadandtren.tr. 23.
' Xcni them: Ngan hang phat trien chau A, Schiavo- Campo'l'.S.A. Sundaram, tai lifu da dan d tren, tr. 287.
binh dang trong thu hudng thu nhap cdng, qua dd giam bdt sir chenh lech trong phat trien kinh te giiia cae dia phuong; ddng thdi giiip dd ngudi ngheo. d mot sd qudc gia, chuyen giao tai chinh giua cae cap ehinh quyen la cdng cu de dieu chinh mat can ddi doc va mat can ddi ngang giiia cae cap chinh quyen va cae dja phuang ve phuang dien nang lire tai ehinh'
2. Tinh chat ciia bd sung, tra cap, giiip dd' tai chinh
Trong he thdng ngan sach ciia mot cap ehinh quyen, cd the coi cae khoan thu ma ngan sach cap dd duge hudng 100% va cae khoan thu ngan sach cap dd duge phan chia theo ty le 100% vdi ngan sach cap tren la eac khoan thu ehinh. Ve mat ly thuyet, cae khoan bd sung tai ehinh tir trung uang cho dia phirong tao ra ngudn thu mdi, bd sung cho ngan sach dja phuang. Tuy nhien, khdng nen coi bd sung tai chinh la he thdng phan chia mdi thay the he thdng phan chia chinh . Cae khoan bd sung va trg cap tai chinh duge chuyen tir ngan sach cap tren cho ngan sach c3p dudi ed ehire nang chinh la bd sung tai chinh cho phSn thieu hut trong he thdng thu ciia ngan sach cap dudi va sira chiia ket qua phan chia da duge thuc hien trong phuang thirc phan chia chinh. Vdi chirc nang nhu
\ay, d mot sd nude, chang han nhu Due, ngudi ta coi eac khoan bd sung tai chinh tir ngan sach trung uang cho ngan sach dia
•* So sanh: Ngan hang phat triln chau A, Schiavo- Campo/P.S.A. Sundaram, tai li?u da dan d tren, tr. 299.
'" Quan diSm nay da duge thira nhan d Dire, trong phan quy^t cua Ida an hien phap Lien bang ngay 24 6 1986 vd nhirng yeu cSu cua Luat hi^n phap ddi
\di su di^u chinh can bang tai chinh cae bang va bd sung lai chinh cho eac bang ykw vd tai chinh. Ngudn tidng Diic: BVerlGE 72, 330 (387).
NHA NUOC VA PHAI' LUAT SO 12/2012
phuang la he thdng phan chia bd sung"
Ngay ca khi phan bd sung tai ehinh tir ngan sach trung ucmg cho ngan sach dja phuang d mot giai doan nao dd chiem ty le dang kS trong thu nhap ciia dia phuang thi dieu nay ciing khdng lam mat di ehire nang bd trg ciia cae khoan bd sung tai chinh.
Quan niem nhu vay ve chiic nang phu, bd trg ciia he thdng bd sung tai chinli tir ngan sach cap tren cho ngan sach cap dudi cd the khd duge thira nhan d cae nude dang phat trien, nai cd nhu cau chi cua nhieu dia phuang phu thupc chu yeu vao ngudn bd sung tai chinh tir ngan sach trung uong.
Ciiirc nang phu, bd trg ciia cae khoan bd sung tai chinh tir ngan sach cap tren cho ngan sach cap dudi ed the gay tranh cai, nhat la d nhiing giai doan tai ehinh dia phuang gap khd khan va mot sd dia phuang nao dd phu thupc nhieu vao cae khoan bd sung tai chinh tir ngan sach trung uong'^
Mdi quan he giira he thdng phan chia ehinh va he thdng phan chia phu, mang tinh bd sung dang ndi d day phan anh qua chi sd, chi phi thuc hien nhiem vu ciia dia phuang.
Ngudn thu cua mot dia phirang cang duge
" Hans-Gunler Henneke, Offcntliches Finanzwesen, Finanzverl'assung, Fine systematisclie Darstellung, 2.
Aufl., Heidelberg 2000. doan 913.
'" 0 Due cung CO van de nay. Thomas Lenk va Hans - Joachim Rudolph cho rang, cac khoan bd sung tir ngan sach cap tren cho ngan sach cac xa chiem khoang 30°o trong thu nhap cua xS d cac bang cu cua Dire, khoang 50% trong thu nhap ciia x5 d cac bang mdi thi cac khoan bd sung ngan sach nhu vay khdng cdn chirc nang phu, bd Irg niJa. Xem Thomas Lenk va Hans Joachim Rudolph, Die kommunalen Finanzausgleichssysteme in der Bundesrepublik Deutschland Die Besiimmung des Finanzbedarfs, trong tai li?u: Universiiat Leipzig, Inslitut filr Finanzen- Finanzwissenschaft (Hrsg), Arbeitspapier Nr. 25, 12.2003, trang 5. Ngoai ra, cung cac tac gia dd, trong tai lieu: Michael Nierhaus (Hrsg.), Komniunalfinanzen, BeitrSge zur aktuellen Debatte, Kl W Arbeilshelte 9, Potsdam 3/2005, tr. 57.
cung cip nhiSu bdi he thdng phan chia ehinh thi nhu eSu bd sung tai chinh cua dja phuang dd cang it di va ciing vdi dd, mire dp phu thupc cua ngan sach dia phuang vdo ngan sach trung uang cang giam bdt. Khae vdi he thdng phan chia ehinh, d dd dien ra sir phan cap tham quySn thu ddi vdi eac ngu6n thu, trong he thdng phan chia bd sung, cac khoan trg cap va bd sung tai ehinh duge thyrc hien bang each ngan sach trung ucmg chuyen true tiep cho ngan sach dia phuang cac khoan tien, nhung khdng ddi hdi ngan sach dia phuang nghia vu dap lai hoac hoan lai cac khoan da duge bd sung hoac trg cap. T3t nhien, sir phan bd cae khoan tai ehinh nhu vay phu thupc vao quyet dinh cua chinh quyen trung uang. Vi vay, bd sung, trp cSp tai ehinh mang tinh phan chia lai va phai cSn cir vao khdi lugng tai chinh cua ngan sach trung uang. Han nira, hinh thirc bd sung, tra cap tai chinh tir ngan sach cap tren cho ngan sach cap dudi tao thanh mot ngoai le cua nguyen tac da duge thira nhan phd bien la nliiem vu chi thupc ngan sach cap nao do ngan sach cap dd bao dam va khdng dupe dimg ngan sach ciia cap nay de chi cho nhiem vu ciia cap khac'^
Khae vdi mot sd qudc gia khae, chSng han nhu Diic"'', bd sung, ho trg ngan sach d nude ta chii yeu xay ra theo chieu tir tren xudng, chir khdng theo chieu tir dudi len, bdi cae dia phuang d Viet Nam la ngudi nhan su chuyen giao. Sir chuyen tai chinh
" Cac nguyen tic niy duge ghi nhan va cho thiy trong quy djnh ciia Luat Ngan sach nhft nude nam 2002 (Didu 4 khoan 2h va 2d).
'^ 0 Dire, viec chuyen giao tai chinh tir dudi I5n duge thirc hien trong khudn khd ciia phuang thirc Umlagen. Xem:
Jurgen W. Hidien, trong Rudolf Dolzer/Klaus Vogel/Karin GraBhof (Hrsg.), Bonner Kommentar zum Grundgesetz, gegrUndet 1950, Loseblatt, Didu
106, doan 222.
theo chieu tir dudi len chi xay ra d nude ta trong trudng hgp cac tinh, thanh phd true thupc trung uang cd sd thu Idn hem nhu cau chi va chuyen len ngan sach trung uang phan chenh lech giira thu va chi ciia dia phuang. Viec chuyen giao nhu vay la mot trong nhung nghiep vu ke toan.
Do tinh chat va chirc nang phu nhu vay nen bd sung, trg cap, giup do tai chinh ciia ngan sach cap tren ddi vdi ngan sach c3p dudi chi duge thuc hien sau khi cae khoan thu cua ngan sach cap dudi tir he thdng phan chia ehinh khdng dii de trang trai nhu cau chi cho thuc hien nhiem vu. Theo nghia dd, bd sung, trg cap, giup dd tai chinh dirge xep \'ao nhdm thu thir cap va dirge phan biet vdi ngudn thu so cap iiay ngudn thu ngu>en thiiy la cac ngudn thu ehinh, ma ngan sach dja phuang duge hudng 100% va eac khoan thu ngan sach dia phuang duge phan chia theo ty le (%) vdi ngan sach trung uang ddi vdi mot sd loai thuc, phi, le phi... He thdng phan chia ehinh tao thanh cap dp phan chia thir nhat. Bd sung, trg cap ngan sach tir ngan sach trung uang cho ngan sach dja phuang tao nen cap dp phan chia thir hai va cap dp phan chia nay mang tinh chat ciia sir phan chia lai.
(i nude ta, eho den nay chira cd nhan thirc rd rang ve he thdng phan chia phu vdi chirc nang bd sung, hd trg nhu da dien giai d tren. Trong Di^u 32 Luat Ngiin sach nha nude hien hanh, nha lam luat da phan biet ba ngudn thu ciia ngan sach dja phuang la:
cac khoan thu ngan sach dia phuang hudng 100%, cac khoan thu phan chia theo ty le phan tram (%) giiia ngan sach trung uang va ngan sach dja phuang theo quy djnh tai khoan 2 Dieu 30 ciia I.uat nay, va cac khoan thu bd sung tir ngan stich trung uang cho ngan sach dja phuang. Trong khi dd, Thdng
tu so 59/2003/TT-BTC ciia Bd Tai chinh ngay 23/6/2003 hudng din Nghi dinh sd 60/2003/ND-CP ngay 06/6/2003 cua Chinh phu quy dinh chi tiet va hudng dan thi hanh Luat Ngan sach nha nude lai xip bd sung tir ngan sach cdp tren vao nhdm cac khoan thu ngan sach dja phuang hudng 100%" Vdi each cau true nhu vay, Thdng tu sd 59/2003/TT-BTC da biSn cae khoan bd sung tai chinh thanh ngudn thu chinh cua ngan sach dia phuang. Tir eac quy djnh da din d tren eho thay, hinh nhu nha lam Luat Ngan sach nha nude nam 2002 da nhan ra vai trd thuc te ciia bd sung tai ehinh va chiic nang bd sung ciia nd, nhimg ea quan ban hanh Thdng tu sd 59/2003/TT-BTC lai khdng phan biet ve phuang dien ban chat bd sung tai ehinh vdi cac khoan thu chinh ciia ngan sach dja phuang nen da khdng tach cae khoan bd sung tai chinh ra khdi he thdng phan chia chinh. Mot gia djnh khae, cd the Bd Tai chinh xep cac khoan tai chinh bd sung tir ngan sach cap tren vao nhdm cac khoan thu ngan sach dja phuang hudng
100% vdi dung y eho dja phuong quyen tdi cao va chu ddng trong viec sir dung cac khoan tai ehinh nay, va nhir vay thuat ngii
"eac khoan thu ngan sach dja phuang hudng 100%" duge sir diing trong Thdng tu sd 59/2003/TT-BTC se cd ndi ham va duge hieu khdng gidng nghia vdi thuat ngii "cac khoan thu ngan sach dja phuang hudng 100%" duge quy dinh trong Dieu 32 khoan 1 Luat Ngan sach nha nude nam 2002. Tuy nhien, van de virdng mac d day la, trong bd sung tai chinh cd loai bd sung cd muc tieu.
Ddi vdi loai bd sung tai chinh nay, dja
" Xem didm l.3.1v Phan II cua Thdng tu sd 59'2003/TT-BTC ngAy 23/6/2003 ndi tren cua Bd l a i chinh.
11
NHA NUdC VA PHAP LUAT SO 12/2012
phuong rang budc vao muc dich sir dung va khdng the ed quyen tu quyet.
3. Cac chirc nang ciia bo sung tai chinh 3.1. Tang cir&ng nang lire tdi ehinh ciia ngiin sach dja phuang
Nhu da ndi d tren, de chu ddng trong thuc thi nhiem vu thi cae chii the cua quyen lye cdng phai duge cung cap ngudn lye tai ehinh du trang trai cho cae khoan chi phi phat sinh trong thirc hien nhiem vu. Cho den nay, nhieu dja phuang va nhieu cap chinh quyen d nude ta khdng ty can ddi duge ngan sach tir cac ngudn thu chinh. Do dd, ngan sach trung uang da va dang phai bd sung tai chinh cho ngan sach dja phuang de can ddi thu, chi ngan sach. Qua cac khoan bd sung tai ehinh dd, ngan sach dia phuang duge tang eudng dang ke ngudn luc tai ehinh.
3.2. Giant b&t sir khae biet ve nhu cau vd nang lire tdi chfnh ciia cdc dja phirang
Ben canh chirc nang can bang su thieu hut tai chinh. cae khoan bd sung de can ddi ngan sach cdn cd chirc nang giam bdt dp chenh lech ve thu nhap va sy phat trien giira cac dja phucmg.
Sy khae biet ve nang lye tai chinh giira cac dja phiromg, viing, mien, mot mat bat ngudn tir sy khae nhau ve tiem nang, nang lye quan ly va sy phat trien cua thu nhap tir thue ciia cac dia phuang dd theo thdi gian, mat khae cho thay tir sy da dang va khae nhau \e nhiem \u, va ciing vdi do la sy khae biet \c phi tdn trong thyc hien nhiem vu. Yeu cau va muc tieu ciia phat trien ben viing ddi hdi sy chenh lech giiia cac dja phuang can phai duge giam bdt. Mot trong nhirng each lam cua ngudi Diic la, mat can ddi dpc giira cac cap lanh thd ed the duge han che qua phan chia ngudn thu ehinh hoac bd sung ngan sach. Theo dd, de giam sy
chenh lech giiia cac dia phuang, ngudi ta thuc hien viec chuySn tai chinh tir nhiing dia phuong giau sang dia phuang ngheo".
CJ day, bd sung tai chinh duge xem nhu mpt cdng cu vat chit khdng the thiSu de hien thyc hda chinh sach phat trien dia phuong, viing, mien trong cae ke hoach phat triln chung cua qudc gia va khu vuc. Do chii y nhirng khae biet ve cau true va khuyfin khich cac nhu cau rieng gan lien vdi sy thay ddi cau triic dd, nen bd sung tai chinh cd thS ddng gdp vao sy hien thyc hda muc tieu giam bdt sy chenh lech giira eac dia phuang'^ Qua bd sung de can ddi va b6 sung cd muc tieu hoac trg cap, giiip do tai ehinh nha nude cd the tao ra sy can bang tuong ddi giira nhu cau chi va kha nSng thu d cae dia phuang. Chiic nang ciia bd sung ngan sach la dieu chinh nhiing chenh lech ve nang lye tai ehinh giira eac dia phuang thdng qua cac khoan bd sung tai ehinh co quy md khae nhau. Tuy nhien, bd sung tai ehinh chi nen giam bdt sy khae biet, chir khdng nen va khdng the xda bd sy chenh lech ve nhu cau va nang lye tai ehinh cua cac dia phuang, vi dieu nay pha huy sir tu chii va nang ddng cua dia phuang"
3.3. Chiic nang chinh sach khu vuc vd kinh te vimo
rang eudng nang luc tai chinh va giam bdt sy khae biet ve nhu cau va nang lye tai chinh ciia cac dja phuang la hai chiic nang truyen thdng ciia bd sung ngan sach. Ben canh dd, d mot sd qudc gia, chang han nhu
" Xem them: Ngan hang phat trien chau A, Schiavo- Campo/P.S.A. Sundaram, tai lieu da dan d tren, tr. 299.
" Xem them, Michael Inhester, Kommunaler Finanzausgleich im Rahmen der Staatsverfassun^i Berlin 1998, tr. 128.
" Ciing quan didm, Frank Placke, Interkommunale Produktvergleiche als Basis fUr den kommunalen Finanzausgleich, Stuttgart 2003, tr. 67.
a Dire, ngudi ta cdn ndi tdi chiic nang chinh sach khu vuc va chiic nang kinh te vi md ciia he thdng bd sung ngan sach. Chiic nang chinh sach khu vyc duge phan anh qua cac khoan bd sung ed ddi ling gan vdi muc tieu nham tao ra sy tac ddng Ian tda, chang han nhu trg cap de dao tao nhan vien benh vien" Chiic nang ehinh sach khu vyc ciia he thdng phan chia bd sung duge hinh thanh tir mot thyc te, mot sd dia phuang nam d vi tri trung tam cua mot khu vyc thudng phai thuc hien mot sd nhiem vu hoac cung cap mot sd dich vu ed kha nang tac ddng va mang lai hieu ling eho eac viing xung quanh. Chang han, eac benh vien, trudng hpc dat d cac khu vyc trung tam ciia quan, huyen... duge sir dung chung cho ea nhung thanh vien cua xa hdi den tir cac dia phuang khae. Ngoai nhiem vu mang tinh chat rieng cua dja phuang thi viec xay dyng, duy tri va van hanh cae ket cau ha tang lien dia phuang hoac thyc hien cac nhiem vy ciia trung tam khu vyc, chang han td ehire cac buoi mit tinh, le ky niem..., cung se lam phat sinh d cdc dia phuang nhiing chi phi, va thudng khoan tai chinh thu duge tir cac hoat dpng nay (nSu cd) khdng dii trang trai chi phi eho viec thyc hien cac nhiem vu mang tinh lien khu vyc dd. Nhu vay, trong thyc hien bd sung tai ehinh, ngudi ta thudng chu y cac dia phuang d trung tam (thanh phd, thj xa, thi trin...), hoac cae dia phuang ed mat dp dan sd chenh lech Idn so vdi mat dp dan sd trung binh ciia khu vyc^", hoac
" Theo each ndi trong tai li?u cua Ngan hang phat tridn chau A, Schiavo - Campo/P.S.A. Sundaram, tai li?u da din d tren, hgp 8.9 d tr. 300.
"" Cac ket qua nghien cCru cho thly, dan so cang ddng cing lam phat sinh nhidu chi phi quan ly. Vi v(iy, dSn sd la mdt trong nhihig tieu chi xac djnh sd lugng bien ch^ ciia co quan quan ly, dong thdi la tieu chi va ca sd phSn chia nhi?m vy chi va ngudn thu
cac dia phuang d khu vyc kinh te, xa hdi khd khan (viing mign nui, hai dao...) va cac dia phuang nay thudng duge bd sung tai chinh nhieu han so vdi miic trung binh tinh theo dau ngudi trong toan don vj hanh chinh lanh thd. Trong thuc hien chiic nang bd sung tai chinh ed the xay ra tinh trang bd sung theo dau ngudi nhieu hom eho cac dja phuang 1dm, vi do dien tich va tinh trung tam ciia nd nen cae dia phuang nay ed nhu cau tai ehinh Idn hom nhu cau tai ehinh ciia cae dja phuang nhd. Ci nude ta, trong bd sung ngan sach, mdt sd tinh, thanh phd trye thupc trung uang da chii y den nhan td nay, nen trong dinh miic phan bd chi, cac dja phuang dd thudng tang them mot lugng kinh phi eho cae thanh phd, thj xa hoac dia phuang mien niii^' Tuy nhien, miic dp chenh lech trong bd sung tai chinh tinh theo dau ngudi giiia cac dia phuang nhu the nao
ngan sach. Tuy nhien, chi phi phat sinh tren thyc te khdng hoan toan ty le thuan vdi sd lugng dan sd. 6 cac dja phuang cd cimg sd lugng dan sd, nhung mat do dan sd khae nhau thi chi phi thyc te phat sinh trong quan ly cung khae nhau. Nhifng dja phuang cd mat dp dan sd qua Idn (do dien tich it, sd dan ddng) thudng phai mlt nhieu chi phi hom cac dja phuang cd mat dp dan sd trung binh khae de giai quyet cac van dd vd d nhidm mdi trudng, an ninh, trat ty, ket ciu ha tSng nhu trudng hgc, ca sd kham chu'a benh, giao thdng... Ngugc lai, nhCi'ng dia phuang cd mat do dan sd qua thap (do didn tich rdng, dan cu it va thua thdt) thudng phai mlt nhidu chi phi han cac dja phucmg cd mat do dan sd trung binh khae lai dd giai quydt cac van dd trong quan ly do khd khan cua khoang each, vj tri dja ly...
^' Ching han d Hai Duong, djnh mire phan bd chi quan ly nha nude la 62 tridu ddng/bidn chd. Cac dja phuang dac thii nhu Thanh phd Hai Duong duge bd sung them 200 trieu ddng; huydn midn niii Kim Mdn, thj xa Chi Linh duge bd sung them 150 tridu ddng.
Xem Didu 1 Chuang II Quydt djnh sd 33/2010/QD- UB cua Uy ban nhan dan tinh Hai Duong ngay 22/12/2010 vd ban hanh h? thdng djnh mire phan bd dy toan chi thudng xuydn ngan sach dja phuang thdi ky dn djnh ngan sach 2011-2015.
13
NHA NUdC VA PHAP LUAT SO 12/2012
la hgp ly, cdng bang la van de khdng dl giai quyet.
Chue nang kinh te vl md ciia bd sung tai chinh ddi hdi viec phan cap tai chinh ndi chung, phan bd cac khoan bd sung, trg cap tai ehinh ndi rieng can chii y den su phat trien tdng the ciia nen kinh te qudc gia. Cd the ed nhiing tranh luan lien quan den chiic nang nay cua bd sung, trg cap tai chinh. Cd ngudi eho ring, trong mdt qudc gia, nhat la d nhiing nude dang phat trien, can ed nhirng nganh, nhung dia phuang ddng vai trd "dau tau", Idi keo va tac ddng cho cae nganh, dia phuong khae phat trien. Nhiing nganh, dia phucmg, khu vuc dang ed tiem nang va Igi the ve vj tri dia ly, tai nguyen, dat dai, ket cau ha tang, thien nhien, mdi trudng, vdn, nhan lye... thi nen duge dau tu de cae nganh, dia phuang, khu vuc dd phat trien manh hem. Quan diem khae lai cho rang, hai hda Igi ich la mdt trong nhiing nhan td tao ra sy ddng thuan va cimg vdi do gdp phan vao sy phat trien ben viing ciia dat nude; do do, khdng nen qua chii trpng dau tu vao mdt sd dia phuang, vi lam nhu vay se tao ra sy chenh lech qua Idn giua cae dja phucmg.
Trong pham vi nghien ciiu nay chiing tdi khdng tranh luan ve cac y kien do. Dieu chiing tdi mudn de cap d day la bd sung tai chinh, nhat la bd sung gan vdi cac chuang trinh, muc tieu qudc gia, ed the duge sir dung nhu mdt cdng cu gdp phan vao viec thyc hien chinh sach lien ket va sy phat trien hai hda, ben viing cua dat nude. Ngoai ra, trong thyc hien bd sung ngan sach khdng nen dat dja phuang nay trong mdi quan he rieng re vdi dja phuang khae. Trai lai, can phai danh gia nhu cau chi va cac phuang tien tai chinh cua dia phuang dy kiSn bd sung ngan sach trong mdi quan he vdi cac
dia phuong khae va dat trong he thdng kinh te tdng the cua qudc gia.
3.4. Chirc nang hd tret tdi chinh di tgo ra nhiing tieu chudn quoc gia toi thiiu trong cung cSp hang hda, djch vu cong
Sy phan chia lai cac ngudn lye tai chinh cdng theo phuang thiic bd sung ngan sach dam bao eho cac dia phuong ed nang lye tai chinh yeu mdt lugng tai ehinh tdi thiSu it thyc hien nhiem vu va tao ra tieu ehuSn t6i thieu trong cung img dich vu cdng. Muc tieu tao ra nhiing tieu chuan qudc gia t6i thieu trong cung cap hang hda, djch vu cong cd the dat duge thdng qua eac khoan b6 sung khdng cd ddi ling, khdng gin vdi cac dieu kien hoac cae tieu chuan djch vu hay cac dieu kien tiep can. Nhiing each lam co the tham khao la bd sung de xay dung dudng giao thdng va trg cap giao due tieu hpc d Indonesia; trg cap giao due d Chile, Cdldmbia va Nam Phi
3.5. Cdc ehire nang phu khae cua bo sung tdi chinh
Ngoai eac chiic nang ndi tren, d mpt so qudc gia, chang han nhu d Diic, ngudi ta cdn ndi tdi cac chiic nang khae cua bd sung tai ehinh, nhat la trong can bang ngan sach cua cap xa, nhu chirc nang ty chii ve tai chinh (Autonomiefunktion), chiic nang djnh hudng (Lenkungsfunktion) va chiic nang hieu qua kinh te ciia quan ly (verwaltungsdkonomische Funktion)
4. Cac hinh thirc bo sung tai chinh
" Ngan hang phat tridn chau A, Schiavo - Campo/
P.S.A. Sundaram, tai lieu da din d tren, xem hgp 8.9 d tr. 300.
-^ Xem Katz, trong sach: GUnter PlMner (Hrsg.), Handbuch der kommunalen Wissenschaft und Praxis, Band.6, 2.Auflagen, Berlin u.a.O. 1985, tr.
308-309.
14
d nude ta, ngan sach trung uong chuyen giao cho ngan sach dja phuang eac khoan tai chinh ih bd sung can ddi ngan sach, thyc hien cac chuang trinh muc tieu qudc gia, thuc hien cae cdng viec duge trung uang chuyen giao hay cdng viec do trung uang iiy quyen. Tuy nhien, chuyen giao tai ehinh tir ngan sach cap tren cho ngan sach cap dudi ndi chung, tir ngan sach trung uang cho ngan sach dia phuang ndi rieng de thuc hien cae cdng viec duge chuyen giao hay uy quyen khdng phai la bd sung tai chinh theo nghia each thiic phan chia phu mang tinh chat bd sung, can bang nhu bai nghien cim nay dang de cap. Thdng tu sd 59/2003/TT-BTC cua Bd Tai chinh ngay 23/6/2003 chi quy dinli hai hinh thiic bd sung tai ehinh la: bd sung can ddi thu, chi va bd sung cd muc tieu.
Bd sung ngan sach d nude ta hien nay bao gdm hai loai ehinh la bd sung khdng gin vdi muc dich va bd sung gin vdi muc dieh nhat djnh. Cae hinh thiic bd sung ngan sach nhu vay ciing duge thuc hien d hau het cac qudc gia. Tuy nhien, ngoai hai hinh thiic ndi tren, mdt sd quoc gia cdn ap dyng mdt sd hinh thirc bd sung tai ehinh khae. Chang han, d Ao, ngoai bd sung tai chinh khdng gdn vdi muc dich (ching han, bd sung theo nhu clu dS duy tri hoac khdi phuc tinh trang can ddi cua ngan sach) va bd sung gin vdi muc dich (nhu eac khoan dau tu cho xay dung kk clu ha ting, nha d, bao ve mdi trudng...), cdn cd hinh thiic tiep quan chi phi (ching han, bdi hoan kinh phi chi eho giao vien) hoac phuc hdi phi tdn O Diic, trong quy dinh phap luat ciing nhu trong
khoa hpc, ngudi ta ciing phan biet bd sung tai chinh khdng rang budc muc dich va bd sung tai ehinh cd rang budc muc dich. Bd sung tai ehinh khdng rang budc muc dich bao gdm bd sung theo phuang an va bd sung theo nhu eau^^ Bo suag theo phuang an duge thyc hien theo mdt phuang an nhat djnh cd lien quan den sd dan. Bd sung theo phuong an duge xem la phuong tien can bang chinh de giam bdt sy khae biet ve nang lye tai chinh giiia eac dja phuong.
Hinh thirc bd sung nay ed muc dich lam cho nang lye tai chinh ciia dia phuang thich hgp vdi nhu cau tai ehinh eiia dia phuang dd.
Miic dp bd sung ddi vdi eac dia phuang cu the duge xac djnh trong mdi quan he vdi cae dia phuang khae theo nang lye thu thue va nhiing ganh nang nhiem vu trung binh ciia nd^*. Bd sung theo nhu cau cho cac dia phuang (cae xa) ve nguyen tac duge thyc hien tren co sd de nghi cua cae dia phuang
&k trang trai nhu cau cap bach, nhu cau cdn lai tdn dpng hoac nhu cau dac biet ciia dia phuang dd nghi^' Ngoai bd sung theo phuang an va bd sung theo nhu clu, trong bd sung tai chinh khdng rang budc muc dich eho eac xa d mdt sd bang cua Diic cdn ed eac hinh thiic bo sung khae nhu bd sung theo diu ngudi de thyc hien cac cdng viec theo uy quyen va cdng viec chuyen giao, bd sung dl thyc hien eac ganh nang dac biet nhu chi phi dua ddn hpc sinh bing cac phuang tien giao thdng, can bing ganh nang giao thdng...
•' Xem nghidn ciru: ZahlungsstrOme zwischen den Gebietskdrperschaften, tr. 4-5. Tai li^u nay dirge cdng bd tren trang di?n tir ciia Bg Tai chinh Ao:
http•//www.bmf.gv.at^udget/budgets/2012/beilagen/
zahlungsstroeme.pdf (Iiy ve ngay 01/3/2012).
-' Hans-GUnter Henneke, tai lieu da din d trdn, doan 952.
^' Hans-GUnter Henneke, tai lieu da din d trdn, doan 953.
" Hans-GUnter Henneke, tai lieu da dan d tren, doan 952-953.
" Hans-GUnter Henneke, tai li?u da dSn d tren, doan 952-953.
15
NHA NUdC VA PHAP LUAT SO 12/2012 Nhu da de cap d tren, bd sung ngan sach d nude ta dien ra theo chieu dpc va duge thyc hien bang each chuyen tai ehinh tir ngan sach cap tren xudng ngan sach cap dudi. Bd sung ngan sach khdng dien ra theo chieu ngugc lai, tire la bd sung tai ehinh tir ngan sach cap dudi eho ngan sach cap tren.
Ngoai ra, trong bd sung ngan sach d nude ta khdng dien ra sy chuyen tai chinh trye tiep giiia cac dia phuong ed nang lye tai ehinh khae nhau (phan chia lai ngan sach theo chieu ngang), chang han tir ngan sach ciia Tp. Hd Chi Minh sang ngan sach cua Tinh Binh Phudc.
4.1. Bo sung de can doi thu, chi ngan sach
Bd sung de can ddi thu, chi ngan sach nhim bao dam cho chinh quyen cap dudi can ddi ngudn lye tai chinh de thyc hien nhiem vu kinh te xa hdi, qudc phdng, an ninh duge giao. Sd bd sung can ddi tir ngan sach cap tren cho ngan sach cap dudi d dia phuang duge xac djnh theo nguyen tac chenh lech giiia sd chi va ngudn thu ngan sach eac cap dudi (thu 100% va phan duge hudng theo ty le phan tram (%) tir cac khoan thu phan chia giiia cac cap ngan sach chinh quyen dja phuang)^' Tuy nhien, trong sy tinh toan sd chenh lech giiia thu va chi ngan sach de bd sung tai ehinh khdng phai tat ca cac khoan thu, chi trong ngan sach cua mdt dja phuong (tinh, thanh phd true thupc trung uang) deu duge chii y. d nude ta, sd bd sung de can ddi ngan sach tir ngan sach trung uong eho ngan sach timg dja phuang ddi vdi nam dau thdi ky dn dinh
duge xac dinh theo cdng thiic^": Miic b6 sung = Tdng sd chi cua ngan sach dja phucmg^' - Tdng sd cac khoan thu ngan sach dia phuang duge hudng 100%''^ + Tdng s6 cac khoan thu phan chia giiia ngan sach trung uong va ngan sach dia phucmg (phSn ngan sach dja phuang duge hudng da md rdng den 100%). Tir cdng thiic bd sung nay cho thay, dp bao phu cua bd sung d6 can ddi ngan sach khdng chi gidi han d nhiing khoin thieu hut trong chi phi quan ly hanh ehinh, ma ca ddi vdi mdt sd chi phi khae.
Cach thiic bd sung can ddi ngan sach tir ngan sach cap tren cho ngan sach cap dudi d dia phuang Auqc thyc hien dan gian han.
Theo dd, sd bd sung can ddi tir ngan sdch cap tren cho ngan sach cap dudi d dia phuang duge xac dinh theo nguyen tic xac djnh sd chenh lech giira sd chi va ngudn thu ngan sach cac cap dudi (thu 100% va phSn duge hudng theo ty le phan tram (%) tir ck khoan thu phan chia giiia cac cap ngan s^ch chinh quyen dia phuang)''''
Mire dp ty chii trong sir dung ngan sach ciia cac dja phucmg duge bd sung tai chinh khdng cao nhu trong sii dung cac khoin thu
Xem diem 4.1 Phin II cua Thdng tu sd 59/2003/TT-BTC cua Bd Tai chinh ngay 23/6/2003.
'" Xem didm 4.1 va didm 2.1 Phin II cua Thdng tu sd 59/2003/TT-BTC ciia Bd Tai chinh ngJy 23/6/2003.
" Sau khi trir di cac khoan: chi bd sung cho ngSn sach cap dudi, chi tir ngudn bd sung cd muc tieu tii ngan sach trung uong, chi diu tu tir ngudn huy d$ng vdn trong nude dd diu tu xay dyng cdng trinh ket ciu ha ting theo khoan 3 Didu 8 cua Luat NgSn sich nha nude, chi tir ngudn ddng gdp ty nguy?n, chi tir ngudn vien trg, chi tir ngudn Chinh phu vay ngoJi nude, chi chuydn ngudn sang ngan sach nam sau.
'^ Sau khi trir di cac khoan thu sau: thu b6 sung tit 'ngan sach cip trdn, thu kdt du, thu huy dpng theo
khoan 3 Didu 8 cua Luat Ngan sach nha nude, thu tir ddng gdp ty nguyen, thu vidn trg, thu chuydn nguin tir ngan sich nam trudc.
" Xem didm 4.1 Phin II cua Thdng tu s4 59/2003/TT-BTC cua Bg Tai chinh ngay 23/6/2003.
16
theo he thdng phan chia chinh. Tuy nhien, sy tu chii ve phuang dien chi ddi vdi cac khoan bd sung can ddi ngan sach hoac bd sung khdng rang budc muc tieu vin duge dam bao d miic dp nhlt dinh.
4.2. Bo sung cd muc tieu
Bd sung ed muc tieu nhim ho trg ngan sach cap dudi thyc hien cac nhiem vu sau:
Ho trg thyc hien cae ehinh sach, eh6 dp mdi do cap tren ban hanh chua duge bd tri trong dy toan ngan sach cua nam diu thdi ky dn dinh ngan sach, miic ho trg cu the duge xac djnh tren ca sd kha nang can ddi ciia ngan sach cae cap cd lien quan;
Hd trg thyc hien cae chuang trinh, dy an qudc gia giao cac ca quan dia phuang thyc hien, miic ho trg cu the thuc hien theo dy toan chi duge cap ed tham quySn giao;
Hd trg thyc hien eac muc tieu, cdng trinh, dy an cd y nghia Idn ddi vdi yeu cau phat trien kinh te xa hdi ciia dja phuang, nam trong quy hoach va da duge cap cd tham quyen phe duyet theo diing quy dinh ciia phap luat ve quan ly dau tu va xay dung, ngan sach cap dudi da bd tri chi nhung chua du ngudn, miic hd trg theo phuang an duge cap tham quyen phe duyet.
- Ho trg mdt phan de xir ly khd khan dot xuat: khae phuc thien tai, hda hoan, tai nan tren dien rdng vdi miic dp nghiem trpng, sau khi ngan sach cap dudi da su dung dy phdng, mpt phan quy dy trii tai chinh cua dia phuong nhung chua dap ling duge nhu cau.
Ho trg thuc hien mot sd nhiem vu can thilt, cip bach khae, miic bo sung theo quyfit djnh cua cap cd tham quyen^".
Didm khic biet giOa bd sung khdng rang bupc muc dich va bd sung cd rang
budc muc dich, nhu ten gpi cua nd, cho thiy d muc dich cua viec sir dung cac khoan bd sung; cimg vdi dd chii thd nhan bo sung va ddi tugng (khach thS) bd sung ciing khae nhau. Muc dieh ciia eac khoan bd sung muc tieu khdng phai la tang eudng nang lye tai chinh cua dia phuang duge bd sung, ma la khuyin khich, ho trg thyc hien nhirng nhiem vu nhat dinh hoac thanh toan mdt phin ganh nang tai chinh nhlt dinh ciia cac dja phucmg^' Bd sung khdng rang bupc muc dich thudng ap dung eho cac dia phuang cd nang lye tai ehinh ySu, thu khdng du d6 chi nen cae dia phuang nay can cd cae khoan bd sung tai chinh tir ngan sach cip tren dk can ddi ngan sach. Trai lai, doi tugng thu hudng bd sung ngan sach cd rang budc muc dieh cd the cd ea lihiing dia phuang cd nang lye tai chinh manh^* Ngoai ra, cac khoan bd sung khdng rang budc muc dich (eho cip xa) thudng duge dy toan trong ngan sach quan ly, cdn bd sung cd gan vdi muc dich duge dy toan ca trong ngan sach quan ly va ngan sach tai san^^ d nude ta, sd tiSn bd sung de can ddi ngan sach duge xac dinh d nam thii nhat cua thdi ky dn dinh ngan sach
" Xem 6'iim 4.2 phin II cua Thdng tu sd 59/2003/TT-BTC ciia Bd Tai chinh ngay 23/6/2003.
Ngan hang phat trien chau A, Schiavo - Campo/
P.S.A. Sundaram, tai li?u da din d trdn, tr. 301-302.
" Ching han, theo dy toan ngan sach nha nude nam 2012, Ha Ngi la dja phuang ty can ddi duge ngan sach, sd thu vygt qua sd chi. Tuy nhidn, Ha Ndi van duge ngSn sach trung uong bd sung cd muc tidu 556,940 ty ddng, trong dd cd 550 ty ddng duge bd sung dd diu tu thyc hidn cac dy an, cdng trinh quan trpng; 6,940 ty ddng dd thyc hien cac chd dp chinh sach va mpt so nhiem vu theo quy djnh. Xem Phu lyc sd 08/CKTC-NSNN ban hanh kdm theo Quydt djnh sd 3008/QD-BTC cua Bd Tai chinh ngay 14/12/2011 vd vide cdng bo cdng khai s6 lidu dy toan ngSn sdch nha nude nam 2012.
" each lam nay duge ap dung d Dure, xem:
Schwarting, Der kommunale Haushalt:
Haushaltswirtschaft, Haushaltssteuerung, Kameralistik und Doppik, 3., Uberarb. Auflagen,
Berlin : Schmidt, 2006, doan 262.
17
NHA NUdC vA PHAP LUAT 8012/2012 va duge dam bao trong thdi gian tir 3-5 nam. Trong khi dd, sd bd sung theo muc tieu tir ngan sach cap tren cho ngan sach cap dudi thudng duge xac djnh hang nam. Miic bd sung cu the duge can cii vao kha nang can ddi ngan sach cap tren va yeu cau ve myc tieu cu the cua cap dudi
Bd sung cd muc tieu bao gdm eac khoan bd sung cd ddi ling, bd sung khdng cd ddi img va cae khoan phan bd ngan sach ca gdi (nhirng khoan tai chinh eho cae dy an cdng cdng hay de cung cap cac dieh vu cdng thiet yeu d dja phuang). Bd sung cd ddi ling ddi hdi ngan sach dia phuang ddng gdp mdt khoan vdn nhat dinh^'
Thdng thudng bd sung ngan sach theo muc dich duge thidt lap theo dy an dau tu trong nude hoac vien trg, vay vdn ciia nude ngoai. Qua bd sung ngan sach theo muc dieh, chinh quyen thyc hien viec bd sung lai ehinh cd the cd nhirng anh hudng, tac ddng nhat dinh den khdng gian hanh ddng va th6 hien cua cap chinh quyen nhan bd sung ngan sach. Do bd sung ngan sach theo muc dieh duge thuc hien ddi vdi mdt so dia phucmg nhat dinh, nen khae vdi bd sung de can ddi ngan sach, trong bd sung ngan sach theo muc dich cac dia phuang khdng c6 quyen ddi hdi hoac ed quyen ySu cau d6i vdi khoan bd sung gan vdi muc tieu.
(Tiep theo trang 7- Gido due phdp luat hay...) due y thiic phap luat" thi sS rat khd
chap nhan, tham chi la vd ly vi khdng the ndi: dao tao ve y thiic phap luat, bdi dudng y thiic phap luat, tap huan chuyen de y thiic phap luat, thi tim hieu y thiic phap luat...
Tom lai, tir sy trinh bay, luan giai ve muc dich, muc tieu, chii the, ddi tugng, ndi dung, phuang phap va hinh thiic giao due phap luat neu tren, chiing ta chi ed the khang dinh: ehii the gido due phdp luat hang nhung phuang phdp gido due phdp luat cu the vd thdng qua nhicng hinh thice gido due phdp luat nhat dinh de chuyen tdi nhicng noi dung gido due phdp luat cdn thiet tai cdc ddi tuang tiep nhan gido due phdp luat nhdm muc tieu cung cap nhiing thdng tin, kien thice phdp luat eho ho; qua dd, huang tai muc dieh cung cd, ndng cao y thuc phdp luat ciia doi tuang. Ndi each
khae, hoat ddng giao due phap luat gdp phan hinh thanh, cimg cd va nang cao y thiic phdp luat cho ddi tugng tiep nhan giao due phap luat; y thiic phap luat la ket qua cua qua trinh giao due phap luat. Dieu dd ciing ed nghia, trong khoa hpc phap ly can thdng nhat sir dung khai niem "giao dye phap luat" lam khai niem chuan; het siic han che neu khdng ndi la khdng nen sir dung khai niem "giao due y thiic phap luat" Cdn khi mudn nhan manh y thiic phap luat thi cd the ndi "gido due phdp luat nham ndng cao y thice phdp luat" cho mpt ddi tugng hoac nhdm ddi tugng cu the. Neu nhat thiet phdi sit dung khdi niem "gido ducy thice phdp luat" thi can hieu rdng: "giao due y thiic phap luat" chi cd the thyc hien sau khi d5 didn ra hoat ddng "giao due phap luat"; "giao due phap luat" diing d vj tri hang diu, la ca sd, ndn tang cua "giao due y thiic phap luat".
" Xem didm 4.2.2 va didm 5 phin II cua Thdng tu sd 59/2003/TT-BTC cua Bp Tai chinh ngay 23/6/2003.
" Ngan hang phat tridn chau A, Schiavo - Campo/ P.S.A. Sundaram, tai li?u da dan d trdn, bang 8.3, tr. 302.
Myc tidu ciia cac khoan bd sung tai chinh cd muc dich, xem them a dd, tr. 302-303.
18
