I.J. van Rensburg

Die kanon-lotgevalle van

’n

Van Wyk Louw-teks

I

Wanneer

’n

mens

jou op herwaardering instel, moet _jy besef datjy^virjou noodwendig ook rekenskapsalmoet gee vandiekanon watvirdiebetrokke teks oftekste geld. Kanonvrae is wesenlik aan herwaardering. Vrae soos dievolgende

-

ek

noem

vier: Beskik dieteks onderbeskouing nog steeds oor kanonstatus, m.a.w. verdiéndit nogsy status? Het daardalk’nverskui- winginsy ráng binnedie kanonplaasgevind, enbevinddit

hom

dustansop

’n hoërof laervlak asvoorheen?

Gaan

dit dalk

om

’n

núwe

werk wattoe- gang tot die kanon vraen wat dit moontlikverdien? En laastens: Is dit ’n

werk wat die bestaande kanon beduidend veránder, wat dus kanonver-

nuwend

funksioneer?

Ek

gaan nie opdie ingewikkeldheid inwat met elk van hierdie vrae en hul

antwoorde

saamhang

nie

-

dis teorie, en hul beantwoording moet eerder blyk uit die praktyk van die herwaarderingsoefening. Ek wil alleen die onvermydelikheidvan kanonrekenskapvirherwaardering beklemtoon.

Die teks wat ek vir herwaardering gekies het,

kom

uit Van

Wyk Louw

se prosa.

Dus

uitdiespesifiekbesinnende deelvan sy oeuvre, nieuitdiespe- sifiekkreatiewe deeldaarvannie.

Waarmee

ek met“spesifiek”wilsê:datdit

soms

moeilik is

om

besinningen skepping indiegeval van Van

Wyk Louw

uit

mekaar

te hou.

By

implikasie appelleer’n hele aantal van hulle dus in

bepaalde opsigte aan dieselfde kanon, nie aan verskillendes nie. Verder:

omdat

ook genre’nrolspeelinkanonrekenskap, is ditnodig

om

die teksse soortliketuiste te identifiseer. Diedomein vandietekswaarna ekwilkyk, is

wat ek wil

noem

^dié van die politieke retorika, ’n genre met ’n lang en eerbiedwaardigetradisie; salons sêvanaf Periklestot by

Abraham

Lincoln en Winston Churchillverby.

Ek het diebetrokke teksgekies oordiewaarskynliketersakenheid daarvan

vir die huidige fase van ons politieke geskiedenis. Deel van die her- waarderingsoefening behoort gevolglik ’n toetsing te

wees

of dit wel ter-

sakenheid daarvoorhet.

Dit gaan

om

die gepubliseerde teks van die rede wat Van

Wyk Louw

ⁱⁿ

September

1961 voordietwaalfdejaarkongresvan dieBurovirRasse-aan- geleenthede (kortweg

SABRA)

ⁱⁿ Bloemfontein gelewer het: Die ontwikke- ling van ’n Suld-Afrikaanse nasionale karakter. Dis

opgeneem

ⁱⁿ Versamelde prosa2.

Referaat gelewer tydens die jaarkongres van die Afrikaanse Letterkundevereniging, Mtunzini, 17September1998.

II

Die geleentheidwaartydens dierede geleweris, is belangrikvir ’n bepaling en beoordelingvan die aarden statusdaarvan.

Drie

maande

voordieleweringdaarvan hetSuid-Afrika’n

nuwe

staatkundi- ge bedeling betree. Van ’n Unie het die land ’n Republiek geword.

Oor

’n

breëfront

was

daar ’n besefdatdit noodsaaklikis

om

die

onbekende

pad vorentoe te verken.

Ook

’n gerespekteerde navorsingsliggaam soos

SABRA

het dienoodsaaklikheiddaarvan besef, ensy eerstejaarkongresna dieoorgangafgestaanaan ’nondersoek van’nbaiewesenlikefasetvandie

nuwe

situasie: die moontlikhede ai dan nie daarvan

om

die

wye

verskei- denheidvan etnieseen kulturele

gemeenskappe

in die land sinvolonder’n

enkelevaandelteverenig.

Daarvoor is’n uitgelese paneelvan referente

aangewys om

diesaak op’n nugter, wetenskaplike manier te bespreek.

Ook

Van

Wyk

Louw, lid van

SABRA,

wat

hom

sedertsy terugkeer in 1958 na Suid-AfrikauitNederland voorlopig

meer

^toegelê hetop ’n studievan sy land se sosialeen politieke orde as opskeppingswerk.

Diegees vandiekongres

was

merkwaardig rustig. ’nLanggekoesterdepoli- tieke ideaal

was

pasverwesenlik.Die bereikingiswelvoorafgegaan deur’n

intense referendumveldtog, waartydens die Engelstalige

gemeenskap

die stryd

om behoud

van die monargale band met Brittanje verloor het,

maar daarwas

geen koningkraaierysoosin 1948nie. DieAfrikaners hetintussen nugterderen in verskillendeopsigte

meer

volwasse geword, veral metdie oog op watdie

nuwe

era aandiplomasie vereishet.

Die onmiddellikestrewe

was

duidelik

om

dieEngelssprekendesoorhulpyn-

likeervaringheentehelp.

SABRA

hetegter’nveelbreër navorsingsveldas net dietweeblanke volksdelevirsy rekening gehad.

Ook

diegrootste,

maar

konstitusioneel magtelose bevolkingsektor

moes

ⁱⁿ dievisierbetrekword.

Wat

die situasie vereis het,

was

dus nugterheid.

Maar

ook verbeelding- rykheid,

nuwe

denke. Vir dié taak het Van

Wyk Louw

’n besondere aangewesenheid gehad.

Boonop

het hy ’n persoonlike motivering

gehad om

by so ’n belangrike geleentheid opte tree. Dit

was om

diepad van die redelike gesprek oor bevolkingsverhoudinge

weer

oop te

maak

na die Regering seafwysingvandieTomlinsonverslag oordieontwikkelingvan die Bantoegebiede,iets wat

hom

diepter harte

gegaan

het.

Die kader waarin hy sy rede gelewer het, ofmiskien eerderdie kode wat daarvoorgegeld het,

was

diévan die redelikegesprek,pertinent nie diévan die tradisionele toespraak of orasie nie. (Hyhet ^dit, terloops, sittend gele-

wer-

heel waarskynlik nie nét metdie oog opsygesondheid nie.) Dit

was

’n gesprek waarin van die veronderstelling uitgegaan kon word dat, as ’n

onomstootlike feit

oopgedek

^is, dit ingesien sal word, en aanvaar sou kon word, hoepynlikdie persoonlikeverwerking daarvan ookal

mag

wees.

Dit hetiets

weg gehad

van die soort Suid-Afrikaansegesprek wat hy insy jareinNederlandgemisheten wat hyinMaskers vandieernssótipeer: Dit

was

“gesprekkemet

mense

watvérvanjouafstaan inelke opsig: gelowige teen ongelowige,

Kommunis

teen Liberalis of Nasionalis, Calvinis teen Katoliek ... elkeen gewillig

om

syeiestandpunttotdie uitersteuiteen te sit

enteverdedig;

maar

ookgewillig

om

hofliken invriendskapteluisterna die teenstander, sy standpuntteprobeerbegryp en saaklik (al

was

dit skerp!) opsyveronderstellingsintegaan...allesbinnediebeperkingsvandieéint- like hoflikheid: die grondveronderstelling dat_]y self ongelyk en jou teen- stander gelykkanhê.” (1955: 1/2)

Methierdierede hetVan

Wyk Louw

aandiekanon vandiepolitiekeretorika

’n

nuwe

gesiggegee, ditop’nandervlakasvoorheengeplaas, opdiemin- ste indie Suid-Afrikaansekonteks. Dit

was

kanonvernuwend.

III

Formeel hethy

hom

gehou aandiekode watgeldvlr ’ngeesteswetenskap-

likekongres, sydit eengerig op’n breë publiek.

Diékode hetegtersy persoonlike hebbelikheid soos ’nhandskoen gepas.

Op

tipiese

wyse

begin hydan ook eers

om

die bewoording van syopdrag aandietandtevoel,teneindediehooftermedaarvanskoonte kryvir ’nsin- voilediskussie van die

tema

as sodanig.

Die eerstetitel-item wataan bod kom, is die begrip karakter, in diesinvan

\/o//fskarakter.

Hy

sêdatietsvan dieordegroottevan ’nvolk nie’n karakter kan hê soos wat’n individudit het nie.

Hy

toets verskillendeomskrywings

of definisies wat al aan die hand gedoen is

om

’n volkskarakterte omlyn,

maar

vind almal onbevredigend of problematies.

As

’n vraelys bv. sou bevind dat

51%

van die ondervraagdeAfrikaners bang of godsdienstig is,

beteken dit dan dat die

49%

dapperes of ongodsdienstiges nie tot die Afrikanervolk behoorten dus insy karakterdeel nie?

Soos

die

Ou

Vrou in die proloog tot Dieplulmsaad waai ver,weet Van

Wyk Louw maar

tegoed hoe bont ’n volk

-

enige volk

-

is en ten spyte daarvan tog nog volk kan wees.

Op

haar selfgestelde vraag “Wat is ’n volk?” laat sy ’n bont-geska- keerde revue voor haar luisteraars se geestesoog passeer: afgesien van die“meisies opvoorblaaie enagter//opmotorfietse”, dié santekraam:

goeies, slegtes,dapperes - dapperesenbanges -niemand

heiligvoorGodnie,maar almalsondaars:

Vandleslegtessomsverlostesondaars;

vandiegoeiessomshovaardigophulgoed- heidenhulstre\we;

geen dapperealtyddapper,

enbangessomstogbangombangtewees^...

almal “stof-in-tyd”en“stof-in-oordeel” (1972: 9).

(Terloops: dieSABRA-referaat kanbeskou word asdievroeësaad van Die pluimsaad waaiver, ’n anderaanduiding van diekanonstatus daarvan.)

Om

aan die probleem van definiëring teontkom, doen Van

Wyk Louw

’n soortwiggelroede aan die hand. Dit het iets

weg

van ’n vonds,'’n eureka, maar,tipies, onderspeelententatiefaangebied (letopdiewoord“ongeveer”

in die formulering): “In plaas van dat ’n volk ’n volksaard as besit het,

waardeur hy besit of besete word (soos ons ons eie karakter besit en daardeur besit en

soms

besete word),

moet

ons die ding wat ons ‘volks- karakter’noem,eerder sósien:ditis’n stel reëlsvandingeongeveer wat’n individu binne sy volksgroep

mag

doen, of sê, sonder dat hy deur sy volksgenote as vreemd,afwykend, selfs kranksinnig,beskou word.” Hierby voeg hy: “Natuurlikkán ek afwyk soveelaswat ek^wil

- maar

dan

moet

ek nie oordie afkeuring ofselfs straf kla nie” (1986b:394).

Die tweede titel-item wat aan die orde gestel word, is die begrip Suid- Afrikaans (“’n Suid-Afrikaanse volkskarakter”). Dis vir

hom

^’n nog werk- likheidsvreemder begripas’nvolkskarakter.“Ditisbynaasof’n

mens

niena

’n Hollandse of Franse volksaard vra nie”, sê hy, “maar na ’n

Wes-

Europese.”

Ook

egter vir hierdie probleem,

meen

hy, bied sy formule ’n oplossing. In hierdie gevalworddit “die stel reëls van wat

mense

kan sêof

doen sonderdat hulle

wanaangepas

is binne hullegroep”, ditwil sê binne

’n Suid-Afrikametsy veelheidvan volke.Vir’nSuid-Afrikaanse volkskarak- ter

om

tekan bestaan, dalkselfs

om

te kan óntstaan, sê ^hy, sal ons“een- voudig

moet

leer

-

ofgeleerword

-

_watdiestel reëls iswaarbinne ons

mag

praatoorándervolke watonslandgenote is, en die reëlsvan watdie uiter- stegrenseiswaarbinne ons

mag

optreewat hullebetref”(1986b:395). (Let wel: praatén optree).

Die laaste titel-item wat aan die tand gevoel word, is die begrip, eerder kwessievandie ontwikkeiing\/an ’n Suid-Afrikaanse nasionale karakter. In diéverband

wys

hy opdie

omvang

van die erge vergrypeopvolksverhou- dingsvlakindielandopdaardietydstip: dieminagtende

wyse waarop

daar, sonderafkeuring,indieopenbaar verwys word naledevan medevolkereof

kultuurgemeenskappe.Disvervan hom, sêhy,

om

tevoorspelofditsalver- minderofverdwyn,

maar

ook in dié verband sou sy reëls onderskragend konwerk.

Disop hierdiepuntdathyvan’nsuiwerrasionele,analiserende bespreking van die onderwerp oorgaantot’n persoonlike stellingname,een wat op ’n

morelebasis rus. Ditword’npleidooi, gerig totsy landgenote,

maar

opnu-

ut: nie oratories nie. Dit het die aanslag van die stil, vertroulike gesprek:

“Ons kan miskien begindeureers ons

monde

te beteuel. Dalk saldie hart dan leer

om

homselftebeteuel. Ditis’ndiep, persoonlikerypingwat onsin

onsself

moet

toelaat en

aankweek

...

Ons

moet aan onsself arbei

-

krities arbei.

En

ons

moet mekaar

stig en

vermaan

indiegoeie,soosdieBybel vra

...

Ons moet

leerbillikoordeelen versigtigpraatselfsoordiéwatdieverste van onsstaan

-

selfs oordiévirwieons dalk diemeestevrees.

En

hierdie maniervan praat

moet

sódeelvan ons

denkwyse

en gevoelsleweword, dat

dit laterdeel van onseiekarakteris” (1986b:399).

Sy

uiteindelike oplossing is dus die herleiding van die probleem en die oplossingdaarvantotdiedomein vandieindividuelepersoonlikheid, niena

’nopsien naeen ofander owerheid

om

ditmet eenofander

skema

ofkam- panjeaantepak en opte los nie.

In verband met die moontlikheid of onmoontlikheid van nakoming van die

goue

reël vra hyhomselfterloops af ofdit nou werklik ’nvermindering van

’n

mens

se vryheid is as rassistiese ofander wrokke nie

meer sommer

só uitgespreekkanwordnie; asdie grensevanbillikheidteenoorander groepe

inaanmerking

geneem

word. Vir

hom

isditalleen diegrensewatdiegoeie

smaak

reeds aan ’n

mens

stel, en sekerlik die grense wat die Christelike liefdevan ons^eis. Insywydgeskakeerdheid isdit’nverdereaanduiding dat dit’n

nuwe

gesigiswataandiekanon vandiepolitiekeretorika

gegee

word.

IV

’n Noodsaakliketoets virdieaanspraak vandie

SABRA-rede

op kanonsta- tus is of dit ’n aantoonbare uitwerking op die Suid-Afrikaanse verhoud- ingslewe gehad het.

Dit is ’n vasstelbare feit dat daar ⁱⁿ die periode tussen 1961 en die vroeë negentigerjare toedaarbegin is met dieaanvoorwerk vir ’n

nuwe

staat, ’n geleidelikeverbetering ingetree het watbetref die vlakwaarop daar in die openbaaroorledevan andervolkere gepraatisen diemanierwaarop daar op individuelevlak teenoorandere opgetree is. Dit geld op die minste die Afrikaanse

gemeenskap.

Erge uitlatings en handelinge het begryplikerwys

in baie kringe en op bepaalde vlakke binne dié

gemeenskap

voortgeduur,

maar

die getalle van diegene wat hulle in die gees van die wiggelroede- reëls gedra het, het, met periodiekewisselinge (in dievorm van insinkings onder invloed van insidente) van jaar op jaartoegeneem. Of dit ook by ander bevolkingsgroepe gebeur het

-

bv. in die geval van Engels- sprekendes teenoor Afrikaanssprekendes; ofvan swartmenseteenoor wit-

mense, indie besonderteenoorAfrikaners

-

is moeilik

om

te sê,

maar

dat daarindieAfrikaanse

gemeenskap

positiewe veranderinge ingetree het, is

seker.

’n Vraag watop sy beurt ten nouste hiermee saamhang, ^is of hierdie ver- houdingsveranderinge toegeskryf kan word aan

Van Wyk Louw

se gedagtes soos in die

SABRA-rede

verwoord, selfs nét daaraan.

Vanselfsprekendvind iets van dié ordegrootteen

omvang

nooit net vanuit eenenkele puntofbron in’n

gemeenskap

plaasnie, behalwemiskienin uit-

sonderlike gevalle. (Soos dalk ⁱⁿ die geval van Poppie Nongena?)

As

’n

mens

jou egter rekenskap gee van Van

Wyk Louw

se aansien in die Afrikaanse

gemeenskapslewe

gedurende die betrokke periode, is dit nie onmoontliknie dat sy gedagtes oor beskaafde bevolkingsverhoudings wel deeglikkanonstatus verwerfheten dat dié status geleidelik

toegeneem

het.

Hy

hetbv.toegangtotbaiebelangrike beïnvloedingsbronne gehad,soosdie Afrikaner-Broederbond en die hoofstroompers.

Ook

’n goeie deel van sy

gepubliseerde skeppingswerkis deur hierdie gees gedra. Daarby moet in

gedagte

gehou

word dat die betrokke

SABRA-kongres

self ’n baie belang- rike was, met heelwat invloedryke ideeverspreiders wat dit

bygewoon

het.

Miskien sou ’n

mens

selfs ’n uitspraakvan

Guy

Butler, die doyen van die Engelstalige

skrywersgemeenskap

en die

mees

genuanseerde denker be- treffende diewaardeswaaropdie Engelseestablishmentrus,as

bewys

kan byhaal.

Ses

jaarna Van

Wyk Louw

sedood verwyshyinsyVan

Wyk

Louw- gedenklesing na

hom

as“thegreatestpoetourcomplexsocietyhasyet pro- duced(diewoord“complex” isindiéverbandtersake);andoneofthemost sensitiveandconscientiousthinkers on such key issues asthe relationship between language, culture and nationalism” (1982: 89).

V

’n Vraagvan besondere belangvirdietoetsingsoefeningis ofdiegedagtes van hierdie seminale rede ’n rol gespeel het in dieonderhandelingsproses van die negentigerjare met die oog op die totstandbrenging van ’n

nuwe

konstitusionele bedeling virdie land; of dit as’tware aan die onderhande-

lingstafel aanwesigwas. Indien wel, sou ditas ’n redelik deurslaggewende

bewys

kon geld van die voortgesette en onverswakte handhawing van die kanonstatus daarvan. Die onderhandelingstafelsou inelkgevaldiesterkste toets^virdie

goue

reël totopdié tydstip wees.

Ook

opdiévraagkannie ’nondubbelsinnigeantwoord

gegee

wordnie.

Wat

wel gesê kan word, is dat die leidende lede van die regerende party op ’n

deurlopende basis met hierdie en anderVan

Wyk

Louw-materiaal metdie- selfdestrekking gevoer is.

Die gebruik wat daarvan

gemaak

is,

was

egter hoogs teleurstellend. Die basiese konsep wat hierdie gedagtes onderlê, is die oop gesprek. Die onderhandelaars het ditwesenlik verswak deur dit, te goeder trou of van-

weë

’n onrealistieseoordeel oorhul bedingingsmag, in ’n heeltemalander

vorm

aantewend; diévan die

oop

agenda. Hierdie transformasie

was

die afskaiing van iets weerbaars tot iets passiefs. ’n Ten volle geharnaste

Goliat, wat

hom

^{oor baiejare} heentot infyn besonderhedetoegerus hetvir hierdie kragmeting, is prakties metkaal

hande

aangedurf.

Die onderhandelings het gevolglik in ’n aantal wesenlike opsigte skou- spelagtig misluk. Daarisnie rekeninggehou metdiefeitdat dieoop gesprek wel indie eersteen vernaamsteplek deur soepelheid

gekenmerk

word nie,

maar

datditookspier het, selfstande, geesteliketandewathul eiesoortige pyn kan veroorsaak. Bv. van die soort waarvan daaraan dieeindevan die dramatiesetweegesprek“Heerseren humanis” sprakeis.

Op

dieheerser se vraag aansy veroordeelde

gevangene

in diepaaroomblikke voor sytereg- stelling

-

_{’nvraag, volgens hom,“bloot}

om

sosiaal-tegniese redes”

-

watter troos hyhet

om hom

selfs opdiétydstip te weerhou van samewerking met mensonterende mag, antwoord hy: “Twee dinge: dat jou beul

my

sal sien sterf; en dat_jy noghierdie gesprekmet

my

gevoerhet” (1986a: 519).

Dieresultaatvandiewanbegripvandiewareaardvandieoop gesprek

was

’n Grondwet wat op die oog af ’n hele aantal verskansings van die rede- likheid bevat,

maar

wat, indien nodig, iater kragteloos

gemaak

kan word deur doelbewus vaag-, want algemeen-geformuleerde oorkoepelende bepalings.

Reeds

die openingsin van die Aanhef van die wet laat geen onduidelikheid oorwatbasiesmetdie

dokument

opdiespelisnie:“Ons, die bevolkingvan Suid-Afrika,erkendieonregtevan die verlede.”Bo-ooraldie bepalings van die grondwet wat te doen het met gelyke regte van almal, staanonsigbaar geskrywe: “opvoorwaarde dat dieonregtevan dieverlede

in ag

geneem

word”. M.a.w. staan die swart reënboog van regstellende aksie gespan.

VI

In regverdigheid teenoor die selfversekerde onderhandelaars kan gevra word ofVan

Wyk Louw

seoop gesprekdaarin sou geslaaghet

om

’n beter bedelingas hullete beding, ditwil sêmet’nstrategies anderbenuttingvan die instrumentvan dieredelikegesprek.

Daarvoor

moet

’n

mens

’n duidelike beeld hê van wat konkreet aan die onderhandelingstafelteenoor

mekaar

opgestelsou

gewees

hetas Van

Wyk Louw

seonvervalste idees ’n insetindie onderhandelingsproses was.

Die eerste teenstelling staan met

mag

^{in verband.}

Aan

die een kant

was

daardiebenaderingvandieonderhandelingsprosesvanuit diemagsmotief.

Bemagtiging

was

diefundamenteledoelwitwatbereik

moes

word.Daarvoor

moet

_jyjou nie netvergenoeg met’nmeerderheidstemnie,

maar moes

ook die grondslae gelê wordvir ’n latere absolute meerderheidstem, watjou in staat sal stel

om

die grondwet so te verander dat al die kompromisse

waarmee

_jy verlief

moes neem

^bloot

om

die onderhandelings nie te laat ontspoornie,verwydersalkanwordasdit nodigsoublyk. Daarteenóór sou gestaan het ’n wete wat van ver uitdie geskiedenis kom: datbemagtiging as sistematies-bestreefde doel dieingeboude neiging het

om

blind te raak

vir geregverdigde regte van opponente; die duurbetaalde waarheid van:

“Powercorrupts, and absolutepowercorrupts absolutely.”

’n

Tweede

teenstellingspaar sou

gewees

het magskonsentrasie versus magsverspreiding.

Aan

dieeen kantdievoorkeurvirgesentraliseerde

mag

opalleterreine;aandieanderkant dieinsigwataandiehand vandie erva- ring met die groot

moderne

diktature

opgedoen

^is, naamlik dat ’n waarde-

vollestaateenis met’nhele aantalvertragende keerwallewatdieheersers- wil kan temper, en

soms

selfs kan omkeer. Byvoorbeeld dat demokrasie wesenliknie met meerderheid enminderheidte

make

hetnie,

maar

metdie aantalen soortkeerwallewatdaarin toegelaat word,onder

meer

meerdere

politieke partye, nie neteen nie (1986a: 467-491),selfs nie indievorm van

’n regeringvan nasionale eenheid nie.

’n Derdeteenstellingsou tedoen gehad het metindoktrinasieversus rede- likeoortuiging.

Aan

dieeenkant: dat’n regeringsdoel bereikkanword deur