BAB III TATA KECAP TATA KECAP
Bagan 3.12: Fungsi Kecap Pananya
3.3.3 Wangun Kecap Barang
3.3.3.2 Kecap Barang Rundayan
Kecap barang rundayan nya éta kecap barang anu geus dirarangkénan, boh rarangkén hareup, tengah, tukang, boh rarangkén barung. Ari wangun dasarna bisa kagolong kana kecap barang (KB), kecap pagawéan (KP), kecap sipat (KS), jeung kecap bilangan (KBil). Dumasar kana wangun dasarna, kecap barang rundayan bisa dipolakeun kieu.
(a) KB = KB + -ar- (b) KB = KP + pang-
(c) KB = [KB, KP] + [pi-, -eun, per--an] (d) KB = [KB, KS] + [pi--an]
(e) KB = [KP, KS] + [ka-]
(f) KB = [KB, KP, KS] + [pa-, paN-, -an, ka--an, pa--an, pi--eun] (g) KB = [KB, KP, KS, KBil] + -na
a. KB Wangun ka-
Ieu kecap barang diwangun ku rarangkén hareup ka- tina dasar nu kagolong kana kecap sipat. Ari adegan kecapna bisa dipolakeun kieu.
KB = KS + ka- Contona:
kasusah = susah + ka-
Ngararangkénan hareup ka- miboga harti:
(1) ‗hal nu patali jeung D‘: kasusah, kaembung, kasakit (2) ‗hal nu dipi-D‗: kaceuceub, kadeudeuh.
b. KB Wangun pa-
Ieu kecap barang diwangun ku rarangkén hareup pa- tina dasar **nu kagolong kana kecap barang, kecap pagawéan, jeung kecap sipat. Ari adegan kecapna bisa dipolakeun di handap ieu.
KB = [KB, KP, KS] + pa- Contona:
tugas + pa- patugas dagang + pa- padagang udur + pa- paudur
Ngararangkénan hareup pa- miboga harti
(1) ‗jalma nu biasa ngalakukeun D‘: padamel, padagang, patani (2) ‗jalma anu ngalakukeun D‘: pajabat, patandang;
(3) ‗hal anu jadi D‘: paudur.
c. KB Wangun pang-
Ieu kecap barang diwangun ku rarangkén hareup pang- tina dasar nu kagolong kana kecap sipat jeung kecap barang. Ari adegan kecapna bisa dipolakeun di handap ieu.
KB = [KB, KS] + pang- Contona:
awak + pang- pangawak agung + pang- pangagung Ngararangkénan hareup pang- miboga harti (1) ‗jalma nu di-D-keun‘: pangagung
(2) ‗hal nu patali jeung D‘: pangawak.
d. KB Wangun -ar-
Ieu kecap barang diwangun ku rarangkén tengah -ar- tina dasar nu kagolong kana kecap barang. Ngararangkénan tengah –ar- boga harti ‗jama‘ (plural). Ari adegan kecapna bisa dipolakeun di handap ieu.
KB = KB + -ar- Contona:
budak + -ar- barudak
Rarangkén tengah -ar- sok pindah tempatna ka hareup jadi ar- lamun wangun dasarna dimimitian ku foném vokal. Contona baé:
andika + -ar- arandika
inyana + -ar- arinyana
e. KB Wangun -an
Ieu kecap barang diwangun ku rarangkén tukang –an tina kecap barang, kecap pagawéan, sipat, jeung cakal. Adegan kecapna bisa dipolakeun kieu.
KB = [KB, KP, KS, Cak] + -an
Contona:
laut + -an lautan udag + -an udagan dedeg + -an dedegan lamun + -an lamunan
Ngararangkénan tukang –an miboga harti
(1) ‗hal nu jadi D‘: patokan, tahapan, lambaran, pingpinan; (2) ‗hal nu di-D-keun‘: caritaan, omongan, pikiran, titipan; (3) ‗hal nu miboga D‘: umpalan, rambutan, rohangan; (4) ‗hasil tina nga-D-keun‘: rumusan, watesan, ukiran; (5) ‗kumpulan‘: lautan;
(6) ‗hal nu aya di D‘: bawahan, atasan;
(7) ‗hal nu di-D‘: ajian, ageman, tujuan, udagan; (8) ‗tempat D‘: tarétépan, kuburan;
(9) ‗tiap-tiap D‘: poéan, mingguan, bulanan;
(10) ‗alat atawa hasil tina D‘: hiburan, aturan, ukuran; (11) ‗hal nu patali jeung D‘: pujian, siksaan, urusan; (12) ‗aya dina hiji D‘: entragan, tahapan.
f. KB Wangun -eun
Ieu kecap barang diwangun ku rarangkén tukang –eun tina dasar nu kagolong kana kecap barang jeung kecap pagawéan. Adegan kecapna bisa dipolakeun di handap ieu.
Contona:
hareup + -eun hareupeun baca + -eun bacaeun Ngararangkénan tukang –eun miboga harti
(1) ‗tempat‘: gigireun, hareupeun, luhureun, tukangeun;
(2) ‗hal nu di-D-keun‘: pikiraneuneun, parabananeun, pakéaneun;
(3) ‗hal nu bakal atawa pikeun di-D‘: bacaeun, dahareun,
inumeun.
g. KB Wangun -na
Ieu kecap barang diwangun ku rarangkén tukang –na tina dasar nu kagolong kana kecap barang, kecap pagawéan, kecap sipat, jeung kecap bilangan. Adegan kecapna bisa dipolakeun kieu.
KB = [KB, KP, KS, KBil] + -na Contona:
waktu + -na waktuna gelar + -na gelarna gagah + -na gagahna tujuh + -na tujuhna
Ngararangkénan tukang –na miboga harti, di antarana, (1) ‗milik‘ (posésif): bedogna, beungeutna, dadana;
(2) ‗nuduhkeun‘ (anafora): anginna, léngkahna, bédana, duanana.
h. KB Wangun ka--an
Ieu kecap barang diwangun ku rarangkén barung ka-an tina dasar nu kagolong kana kecap barang, kecap pagawéan, jeung kecap sipat. Adegan kecapna bisa dipolakeun kieu.
KB = [KB, KP, KS] + ka—an Contona:
seni + ka--an kasenian dahar + ka--an kadaharan jaya + ka--an kajayaan
Balukar tepungna rarangkén barung ka--an jeung wangun dasar anu ditungtungan atawa dimimitian ku vokal nepi ka jadi runtuyan vokal, muncul prosés morfofonémis aworna foném. Upamana waé, aworna runtuyan vokal:
(a) /aa/ /a/ : kabudayaan kabudayan kamulyaan kamulyan kaanoman kanoman (b) /ia/ /é/ : kabupatian kabupatén
kaputrian kaputrén kasaktian kasaktén (c) /ua/ /o/ : karatuan karaton
kadatuan kadaton Ngararangkénan barung ka--an miboga harti
(1) ‗hal nu patali jeung D‘: kabudayaan, kapahlawanan, kaulinan; (2) ‗tempat D‘: kacamatan, karaton, kaputrén;
(3) ‗hal nu dibéré D‘: kangaranan; (4) ‗hal nu di-D‘: kadaharan, katuangan; (5) ‗hal nu lumangsung‘: kajadian, kajantenan.
i. KB Wangun pa--an
Ieu kecap barang diwangun ku rarangkén barung pa—an tina dasar nu kagolong kana kecap barang, kecap pagawéan, jeung kecap sipat. Adegan kecapna bisa dipolakeun di handap ieu.
KB = [KB, KP, KS] + pa—an Contona:
dusun + pa--an padusunan gawé + pa--an pagawéan guyub + pa--an paguyuban
Teu bina ti rarangkén ka--an, balukar tepungna rarangkén
pa--an jeung wpa--angun dasar pa--anu ditungtungpa--an ku vokal nepi ka jadi
runtuyan vokal, sok muncul prosés morfofonémis aworna foném. Upamana, aworna runtuyan vokal
(a) /aa/ /a/ : pasébaan paséban pasundaan pasundan (b) /ia/ /é/ : pasantrian pasantrén (c) /ua/ /o/ : paguruan paguron
pamiluan pamilon Ngararangkénan barung pa--an miboga harti
(1) ‗tempat D‘: padusunan, paguron, pasantrén, palabuan; (2) ‗kumpulan D‘: pasawahan, pakampungan;
(3) ‗hal nu patali jeung D‘: padalangan, parobahan; (4) ‗hal nu jadi D‘: pakarepan, pasualan;
(5) ‗hasil ngalakukeun D‘: pagawéan, paléstéran;
(6) ‗hal nu di-D(-keun)‘: pausahaan, pagawéan, patalukan; (7) ‗tukang D‘: panayagan.
j. KB Wangun per--an
Ieu kecap barang diwangun ku rarangkén barung per--an tina wangun dasar nu kagolong kana kecap pagawéan. Adegan kecapna bisa dipolakeun jeung dicontokeun kieu.
KB = KP + per--an Contona:
tani + per--an pertanian
Rarangkén barung (konfiks) serepan per--an miboga alomorf
pal--an jeung par--an saperti ébréh dina conto di handap ieu.
atur + pe--an peraturan palaturan adab + per--an peradaban paradaban Ngararngkénan barung per--an miboga harti, di antarana, (1) ‗alat D‘: perhiasan, pertanyaan;
(2) ‗hal nu patali jeung D‘: perdagangan, pertanian; (3) ‗hasil D‘: palaturan, perhitungan;
(4) ‗tempat D‘: perkumpulan; (5) ‗hal nu di-D-keun‘: pertunjukan.
k. KB Wangun pi--an
Ieu kecap barang diwangun ku rarangkén barung pi--an tina dasar anu kagolong kecap barang. Ngararangkénan barung pi--an miboga harti ‗kumpulan‘. Adegan kecapna bisa dipolakeun kieu.
KB = KB + pi--an Contona:
lembur + pi--an pilemburan ruruh + pi--an piruruhan
l. KB Wangun pi--eun
Ieu kecap barang diwangun ku rarangkén barung pi--eun tina dasar nu kagolong kecap barang, kecap pagawéan, jeung kecap sipat. Ngararangkénan barung pi--eun boga harti ‗hal bakal D‘. Adegan kecapna bisa dipolakeun kieu.
KB = [KB, KP, KS] + pi—eun Contona:
huma + pi--eun pihumaeun hujan + pi--eun pihujaneun reueus + pi--eun pireueuseun
m. KB Wangun pa- + N-
Ieu kecap barang diwangun ku rarangkén gabung pa- + N- tina dasar anu kagolong kana kecap barang, kecap pagawéan, jeung kecap sipat. Adegan kecapna bisa dipolakeun kieu.
KB = [[KB, KP, Cak] + N-] + pa- Contona:
[tumbak + N-] numbak + pa- panumbak [cekel + N-] nyekel + pa- panyekel [patil + N-] matil + pa- pamatil Ngararangkénan gabung pa- + N- miboga harti, di antarana, (1) ‗alat keur ngalakukeun D‘: pangrojong, panyekel, paniir; (2) ‗palaku D‘: pangurus, pamawa, pamingpin, pamanggul; (3) ‗hasil tina D‘: pamanggih, panénjo, pamayar;
(4) ‗jalma nu biasa D‘: pangarang, pangusaha; (5) ‗hal D‘: pangampura, pangrawat;
(6) ‗hal nu di-D-keun‘: panitah. n. KB Wangun pa- + N- + an
Ieu kecap barang diwangun ku rarangkén gabung pa-+N-+-an tina dasar anu kagolong kana kecap barang, pagawéan, jeung sipat. Ieu kecap téh ngalaman dua kali prosés, nya éta (1) ngararangkénan N-
jeung (2) ngararangkénan pa--an. Adegan kecapna bisa dipolakeun kieu.
KB = [[KB, KP, KS] + N-] + pa-an Contona:
barak + N- ngabarak pangbarakan patuh + N- matuh pamatuhan sawér + N- nyawér panyawéran Kitu deui, balukar tepungna rarangkén pa-+ N-+-an jeung wangun dasar anu ditungtungan ku vokal nepi ka jadi runtuyan vokal, sok muncul proses morfofonemis aworna foném. Upamana waé, aworna runtuyan vokal:
/ia/ /é/ : pangantian pangantén
Prosés ngawangun kecap pangantén lamun digambarkeun ku diagram cagak bakal ébréh di handap ieu.
pangantén
pangantian
nganti
pa--an N- anti
Ngararangkénan gabung pa-+ N-+-an miboga harti, di antarana,
(1) ‗hal nu patali jeung D‘: pangajaran,, pangakuan,
pamaréntahan;
(2) ‗tempat D‘: pangbarakan, pamatuhan, pamajikan, panyawéran;
(3) ‗kaayaan D‘: pangawakan; (4) ‗hal nu ka-D-an‘: pangalaman;
(5) ‗hal nu di-D‘: pamandangan, panénjoan;
(6) ‗jalma nu milampah D‘: pangantén, pamilon.