Edisi 9 Tahun V Juli 2007
- 1
45678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012 45678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012 45678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012 45678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012 45678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012 45678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012 45678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012 45678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012 45678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012 45678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012 45678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012 45678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012 45678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012 45678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012 45678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012 45678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012 45678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012
Media Komunikasi dan Informasi Pusat Pengembangan dan Pemberdayaan Pendidik dan Tenaga Kependidikan Bahasa ini merupakan salah satu media informasi dan komunikasi antar-unit di lingkungan Departemen Pendidikan Nasional, terutama antara PPPPTK Bahasa dengan PPPPTK lain, LPMP, Direktorat-Direktorat yang relevan, pendidik, dan tenaga kependidikan bahasa.
Media Informasi dan Komunikasi ini memuat informasi tentang kebahasaan dan pengajarannya serta kegiatan yang berkaitan dengan pendidikan dan pelatihan guru bahasa. Kami mengundang para pembaca untuk berperan serta menyumbangkan buah pikiran yang sesuai dengan misi media ini, berupa pendapat atau tanggapan tentang bahasa, pengajarannya, dan ulasan tulisan pada media ini serta tulisan di bidang non-pendidikan bahasa.
Kami akan memperbaiki redaksional tulisan atau meringkas naskah yang akan terbit tanpa mengubah materi pokok tulisan.
1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789 1234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789
Terbit setiap semester sejak Juli 2003 beredar di seluruh lingkungan Departemen Pendidikan Nasional dan Dinas Pendidikan seluruh Indonesia.
ISSN 1693-3826
Daftar Isi
Laporan Utama
♦
Perem puan , Perem puan , Perem puan : H ow Far Can You Go ...
4
Artikel
♦
Meram bah
Leadership
di Negeri Shakespeare dan Men guak Misteri
Lesson
Study
di Negeri
Matahari Terbit ...
8
♦
Pen gem ban gan Profesi Guru Berbasis Sekolah: Model-Model dari Am erika Serikat ...
12
♦
Kon sep
Handlungsorientiertes Lernen
dan
Lernerzentrirtheit
dalam Pem belajaran Bahasa
J erm an ...
16
♦
Mari Mem buat Blog ...
19
♦
Kurikulum : Cerita yan g Takkan Pern ah Usai ...
21
♦
Pem belajaran , Pem elajaran , dan Pen gajaran ...
28
♦
Kodrat Bahasa: Beberapa Karakteristik yan g In heren padan ya ...
29
♦
Diglosia dan Kesan tun an Berbahasa ...
32
32
32
32
32
♦
Ihwal Men erjem ahkan ...
36
♦
Kritik terhadap Skala Likert dalam Pen gukuran Pen didikan Bahasa ...
39
English Corner
♦
Let's Talk About Love ...
42
Berita Foto
...
23
Sekilas Info
♦
Risaikuru: Upaya Masyarakat J epan g Mem in im alisir Sam pah
...
44
♦
Stage de J eun e Professeur: Partisipasi PPPPTK dalam Agen da SCAC ...
45
Edisi 9 Tahun V Juli 2007
- 3
EKSPRESIEKSPRESIEKSPRESIEKSPRESIEKSPRESI
K
EMB ALI
kali in i Ekspresi
m en
-jumpai Anda para pembaca dengan
suguhan-suguhan yang tentunya tengah
dinantikan. Seperti biasa kami awali edisi
terbaru ini dengan sajian laporan utam a.
Kali in i kam i suguhkan laporan
uta-m a uta-m en gen a i kep er euta-m p u a n a n h a sil
lip u tan atas sem in ar ber t em a Man
a-jem en Keluarga atas prakarsa pen gurus
Dharm a Wan ita PPPPTK Bahasa bulan
J u n i ya n g la lu d ip a d u d en ga n h a sil
wa wa n ca r a d e n ga n b e b e r a p a n a r a
-sum ber di PPPPTK Bahasa.
Para kon tributor Ekspresi kem bali
m en yuplai kam i den gan
artikel-artikel-n ya. Terdapat sepuluh artikel m eartikel-artikel-n arik
yan g berasal dari para widyaiswara dan
staf PPPPTK Bahasa. Tak tertinggal pula
kep a la p u sa t m en yu gu h ka n ca t a t a n
perjalanan atas kunjungannya ke Inggris
d a n J ep a n g. H a m p ir s em u a a r t ikel
m en geten gahkan tem a seputar
kebaha-saan dan kepen didikan dalam berbagai
sudut pandang.
Tidak lupa juga kam i suguhkan
be-ragam in fo m en gen ai kegiatan yan g
di-laksan akan PPPPTK Bahasa serta foto
ber ita kegiatan , sep er ti d iklat-d iklat,
sem in ar dharm a wan ita, dan workshop
tutor bahasa.
Akhirul kata, semoga Ekspresi
kali ini
m em beri An da pen getahuan lebih dan
sem oga juga An da pun bisa m em ber i
ka m i p en get a h u a n leb ih p u la lewa t
artikel dan laporannya.
Selam at m em baca!
Salam .
2123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567 2123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567 2123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567 2123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567 2123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567 2123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567 2123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567 2123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567 2123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567 2123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567 2123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567 2123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567 2123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567 2123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567 2123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567 2123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567 2123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567890123456789012123456789012345678901234567890121234567890123456789012345678901212345678901234567
Redaksi
Pembina
Kepala PPPPTK Bahasa
Muhammad Hatta
Penanggung Jawab
Kasi Publikasi & Pelaporan
Nurlaila Salim
Kasatgas Penyajian Informasi
Nurwaty Adam
Dewan Redaksi
Pemimpin Redaksi
Herman Kartakusuma
Ketua Penyunting
Gunawan Widiyanto
Anggota Penyunting
Hari Wibowo
Widiatmoko
Endang Kurniawan
Siti Nurhayati
Joko Sukaton
Anisah Shoumi
Dedi Supriyanto
Yoshua Savitri
Neneng Tsani
Rosidah
Desain Sampul dan Tata Letak
Yusup Nurhidayat
Reporter
Marike N. Palupi
Distribusi dan Sirkulasi
Seksi Publikasi dan Pelaporan
Alamat Redaksi:
Pusat Pengembangan dan Pemberdayaan Pendidik
dan Tenaga Kependidikan Bahasa
Seksi Publikasi dan Pelaporan
Jl. Gardu, Srengseng Sawah, Jagakarsa
Jakarta Selatan 12640
Kotak Pos 7706 JKS LA.
Telp. (021) 7271034, 7868570
Faks. (021) 7271032
Website: www.pppgbahasa.go.id
Email: [email protected],
[email protected]
A
rtikel
P e n g a n t a r
Se t ia p gu r u s e la lu b e r h a r a p b a h wa d ia “su kses” d a la m m en ga ja r . P en g-e r t ia n “s u k s g-e s ” b a gi gu r u b a h a s a a sin g a d a la h ket ika siswa n ya m a m -p u m en ggu n a ka n b a h a sa a sin g ya n g d ip ela ja r i u n t u k b er kom u n ika si b a ik s e ca r a lis a n m a u p u n t e r t u lis . “Su kses” d i sin i b isa b er m a kn a b ia s. Ar t in ya , ia b er m a kn a s u ks es d a la m ya n g s e s u n ggu h n ya , ya k n i s is wa m a m p u seca r a n ya t a b er kom u n ika si d en ga n m en ggu n a ka n b a h a s a a s in g ya n g d ip e la ja r i d a la m k e h id u p a n . At au , su kses d alam ar t i bah wa siswa m em p er oleh a n gka -a n gka p en ila ia n ya n g b a ik b a gi keem p a t ket er a m p il-a n b e r b il-a h il-a s il-a d il-a lil-a m u jiil-a n . Te n t u h a r a p a n gu r u a d a la h “s u ks es ” p a d a p en ger t ia n ya n g p er t a m a . P a d a p e-n ger tiae-n yae-n g ked u a siswa h ae-n ya be-la ja r u n t u k t u ju a n t e r t e n t u ya it u lu lu s u jia n .
P e m b e la ja r a n s e la lu d ik a it k a n e r a t d e n ga n p a r a d igm a “m e n ga ja r d a n b e la ja r .” Gu r u m e n ga ja r d a n siswa belajar . Masin g-m asin g m em i-lik i “fu n gs i t e r t e n t u ” d a la m p r o s e s b e la ja r - m e n ga ja r . Gu r u b a h a s a a s in g t id a k h a n ya d it u n t u t k o m p e -t en d a la m b id a n g keb a h a sa a n -t e-t a p i ju ga h a r u s m em iliki kom p et en si d a -la m b id a n g p en gelo-la a n p en ga ja r a n
p em ilih an t em a, m ed ia, m et od e, m e-n ge e-n a l k e lo m p o k s a s a r a e-n , r e e-n ca e-n a p e m b e la ja r a n , s ik a p gu r u , d a n s eb a ga in ya . P er p a d u a n ked u a kom -p e t e n s i t e r s e b u t h a r u s t e r wu ju d d a la m b en t u k seb u a h p em b ela ja r a n yan g efekt if, sebu ah p ar ad igm a yan g m a s ih a s in g b a gi s e b a gia n gu r u , ka r e n a ia m e n ya n gku t s e b u a h b e n -t u k a -t a u p r o s e s p e m b e la ja r a n ya n g m en yen a n gka n b a gi siswa d a n gu r u ya n g b er sa n gku t a n . Tu lisa n in i b er -ka it a n d en ga n kon sep b ela ja r d a la m b a h a s a J e r m a n .
Ap a k a h “B e l a ja r ” i t u ?
Ad a b e b e r a p a p a n d a n ga n t e n t a n g d e fin is i “b e la ja r ”. P a d a u m u m n ya b e la ja r d ia n gga p s e b a ga i p e n ila ia n d a la m b e n t u k a n gk a - a n gk a ya n g p r oses b ela ja r it u sen d ir i d ia b a ika n . Seca r a u m u m b ela ja r ju ga d im a kn a i sebagai pr oses pem er oleh an in for m a-si d a n p r oses p en gola h a n in for m a a-si t er seb u t d en ga n m en ggu n a ka n st r a -t egi -t er -t en -t u . Bim m el d an Ram p illon ( 2 0 0 0 ) m e n ya t a k a n b a h wa b e la ja r a k a n b e r m a n fa a t a p a b ila p e m b e la ja r d a p a t m e n gin t e gr a s ik a n p e n ge t a h u a n ya n g b a r u d e n ga n p e n ge t a h u a n a wa l ( s k e m a t a ) m e r e k a . Be -la ja r ju ga d a p a t d ia r t ik a n s e b a ga i s u a t u p r o s e s , ya n g p e n ga la m a n
lebih pen tin g d ar ipad a pr oses belajar it u s e n d ir i. D a la m p e m b e la ja r a n b a h a s a J e r m a n d ik e n a l k o n s e p b e la ja r ya n g b e r o r ie n t a s i t in d a k a n (Handlungsorientiertes Lernen) d a n p e m b e la ja r a n ya n g b e r p u s a t p a d a siswa (Lernerzentrirtheit).
Handlungsorientiertes Lernen
b e r k e m b a n g s e ja k t a h u n 19 8 0 - a n . Ko n s e p in i d ik e n a l ju ga s e b a ga i k o n s e p b e la ja r s e ca r a m e n ye lu r u h (Ein ganzheitliches Lernen) ya n g d it u n ju k k a n o le h t r ilo gi k e p a l a,
h a t i , d a n t a n g a n. De P or t er et .a l. ( 19 9 9 ) ju ga m e n je la s k a n b e la ja r d a r i s e ga la d e fin is in ya , ya k n i ia m e r u p a k a n k e gia t a n full-contact.
Kon sep in i d ipah am i sebagai ber iku t: “s em a kin b a n ya k or ga n - or ga n ya n g t e r lib a t , s e m a k in s u k s e s k it a b e la ja r ”. Be la ja r m e lib a t ka n s e m u a a s p e k k e p r ib a d ia n m a n u s ia — p ik ir a n , p e r a s a a n , d a n b a h a s a t u b u h —d i s a m p in g p e n ge t a h u a n , s ik a p d a n k e ya k in a n s e b e lu m n ya s e r t a p e r s e p s i m a s a m e n d a t a n g. Kon sep Lernerzentriertheit m en un tut siswa leb ih sp on t a n , a kt if, b er t a n g-gu n g ja wa b , d a n sia p u n t u k b ela ja r . Gu r u m e n e m p a t k a n s is wa s e b a ga i p u s a t (Zentrum) d a r i k e s e lu r u h a n p r oses b ela ja r .
Konsep
Handlungsorientiertes Lernen
dan
Lernerzentrirtheit
dalam Pembelajaran Bahasa Jerman
Emy Widiarti
Edisi 9 Tahun V Juli 2007
- 17
EKSPRESIEKSPRESIEKSPRESIEKSPRESIEKSPRESI
Ko m p o n e n Ko m p o n e n ya n g b e r p e n g a r u h d a la m P r o s e s B e la ja r -M e n g a ja r
Ad a lim a k o m p o n e n u t a m a ya n g b e r p e n ga r u h d a la m p r o s e s b e la ja r -m e n ga ja r ya it u s is wa , gu r u , -m a t e r i a t a u b a h a n a ja r , p r oses p em b ela ja r -an , d -an lin gku n g-an kelas. Ber iku t in i p en jelasan kelim a kom p on en itu d an k e t e r k a it a n n ya d e n ga n k o n s e p
Handlungsorientiertes Lernen d a n
Lernerzentriertheit.
1 . Siswa
Yan g p er lu d ilih at p ad a sisi siswa sebagai fakt or “p u sat ” belajar ad alah b a h wa s is wa s e b a ga i in d ivid u ya n g b er b ed a (Heterogenit t) m en u n t u t gu r u h ar u s m em p er sia p ka n p er en ca -n a a -n m e -n ga ja r d a -n p e -n ya jia -n p e la ja r a n d e n ga n t e lit i. Gu r u p e r lu m e m p e r h it u n gk a n b a h wa s is wa m em iliki t ip et ip e b ela ja r ya n g b er -beda-beda (haptisch, visuell, kognitiv/ kreativ, kommunikativ) , m o t iva s i siswa , m in a t siswa , kein gin a n siswa , h a r a p a n s is wa , k e b u t u h a n s is wa , a p a k a h s is wa b e la ja r s e s u a t u ya n g b er m a kn a d a n b er a r t i. Sela in it u , ia ju ga m e m p e r h it u n gk a n k e s ia p a n s is wa t e r h a d a p k e n ya t a a n b a h wa m e r e k a d ih a d a p k a n p a d a s e ju m la h p en get a h u a n d a n kem a m p u a n ya n g d im iliki t em a n - t em a n d i kela s . H a l in i m e n ya n gk u t p e m ilih a n m e t o d e , m e d ia , je n is - je n is la t ih a n ya n g d ib e r ik a n , d a n b e n t u k in t e r a k s i b e la ja r ya n g h a r u s d icip t a k a n .
Motivasi merupakan pintu gerbang siswa untuk belajar bahasa asing. Motivasi bisa dibangkitkan apabila siswa berada dalam atmosfer belajar yang membuat siswa tahu apa yang sedang mereka pelajari dan tahu kegunaan materi yang sedang mereka pelajari. Heyd (1990) menganggap penting sekali bahwa tema-tema yang dipelajari sesuai dengan minat dan
kebutuhan siswa. Tahu dan paham apa yang dipelajari juga merupakan bagian dari pembelajaran itu sendiri. Motivasi ini juga bisa dikembangkan apabila siswa selalu dilibatkan dengan konsep bebas tapi bertanggungjawab dalam diri mereka. Contohnya adalah pemberian tugas-tugas yang siswa mengambil peran guru untuk mendiskusikan latihan-latihan dengan siswa yang lain.
Siswa t id a k h a n ya t er u s m en er u s m e n d e n ga r t e t a p i ju ga m e m ilik i kesem p a t a n u n t u k m en u a n gka n id e d a n p r a k a r s a b a ik t e r t u lis m a u p u n lis a n . E m os i s is wa p er lu d ilib a t ka n d a la m p r o s e s b e la ja r . Ta m b a h a n p u la , siswa p er lu d isa d a r ka n b a h wa b ela ja r it u sia p d en ga n r isiko.
2. Guru
Per an gu r u d alam p r oses belajar -m e n ga ja r a d a la h s e b a ga i b e r ik u t . P e r t a m a , ia b e r t in d a k s e b a ga i “s u t r a d a r a ”, d a la m a r t i b a h wa ia m e m p e r s ia p k a n a t a u m e r e n ca n a ka n , m en yu s u n s ken a r io, m en en t u -k a n p e m a in , m e n ga r a h -k a n p a n g-gu n g, m elih at u lan g h asil yan g t elah d ib u a t , d a n m e la k u k a n p e r b a ik a n . Ke d u a , ia m a m p u m e n u k a r p e r a n m en ja d i “p a r t n er ” d a n “b os” seca r a t e p a t s e s u a i d e n ga n k o n d is i p e m -b ela ja r a n ya n g a d a . Ket iga , ia d a p a t m en em p a t ka n d ir i p a d a d u n ia siswa s e h in gga t e r cip t a h u b u n ga n k e p e r ca ya a n . Keem p a t , ia sela lu b er kep a -la d in gin a t a u s a b a r . Gu r u t id a k la n gsu n g b er ea ksi t er h a d a p p er ila ku a t a u p e r t a n ya a n s is wa t e t a p i m e n -ja d i p e n d e n ga r ya n g b a ik s e h in gga ia b isa m em b er i kesem p a t a n kep a d a siswa u n t u k b er p ikir a t a u m en em u -k a n ja wa b a n . Ke lim a , ia m e m b e r i-k a n ga n ja r a n (reward) t e r h a d a p set ia p p r est a si sekecil a p a p u n ya n g d ica p a i s is wa . Ke e n a m , ia b e r s ika p t o le r a n t e r h a d a p k e s a la h a n s is wa
d a la m b ela ja r . Set ia p h a l ya n g in gin d ico b a s e la lu m e n ga n d u n g r is ik o kesa la h a n d a n d a r i kesa la h a n it u la h siswa b ela ja r .
3 . Materi atau Bahan Ajar
Ber ka it a n d en ga n kom p on en in i, gu r u p e r lu m e m p e r h it u n gk a n p r in s ip - p r in s ip p e m ilih a n m a t e r i a ja r , ya k n i b a h wa m a t e r i a ja r it u r e le va n u n t u k s is wa , m e n a r ik, b e r -s ifa t ot en t ik d a n -s e-s u a i d en ga n ke-h id u p a n n ya t a , sesu a i d en ga n m in a t s is wa d a n u s ia m e r e k a . Ka t e go r i fu n gs i p r a gm a t ik a t a u t u ju a n b e r -b a h a s a h a r u s d ip er h a t ika n , s eh in g-ga s is wa n a n t i b is a m e n ggu n a k a n b a h a s a ya n g t e la h d ip e la ja r i d a la m keh id u p a n n ya t a . Sela in it u , m a t er i a ja r h a r u s s e s u a i d e n ga n t in gk a t k e b a h a s a a n s is wa . p e r lu ju ga a d a h u b u n ga n ya n g er a t a n t a r a keb a h a -sa a n d en ga n b u d a ya , seh in gga p er lu d ikem b a n gka n m a t er i ya n g m en cip t a ka n r a sa p em a h a m a n siswa t er h a -d a p b u -d a ya la in . P em ilih a n m et od e d a n m e d ia d is e s u a ik a n d e n ga n m a t e r i a ja r d a n t u ju a n b e la ja r .
4 . Proses Pembelajaran
H eyd (19 9 0 ) m en jelaskan kon sep
a-ku d i a-ku r sin ya t a n p a m ela a-ku ka n kegia t a n a p a p u n . Ke e m p a t , b e n t u k -b e n t u k in t e r a k s i -b e la ja r ( Sozial-formen) m e n gga n t ik a n s is t e m cer am ah (Frontalunterricht). Ben tu k-b e n t u k in t e r a k s i k-b e la ja r k-b u k a n h a n ya a n t a r a gu r u d a n s is wa , m e -la in ka n ju ga a n t a r a siswa d a n siswa . P a d a a k h ir n ya d a r i s in ila h t e r cip t a r a sa sa lin g m en gh a r ga i. Kelim a , ket e r a m p ila n b e r b a h a s a ket id a k d ia ja r -kan secar a p ar sial d an t er p isah , t et a-p i d ia ja r k a n d a la m s a t u k e s a t u a n ya n g s a lin g b e r h u b u n ga n . Ke e n a m , p e r lu d ik e m b a n gk a n s u a t u m o d e l ko m u n ika s i ya n g d is ku r s if t e n t a n g t e m a t e r t e n t u d e n ga n m it r a (partner) . D a la m h a l in i h a r u s d ib e d a k a n a n t a r a “p e m a h a m a n gr a m a t ik ” (Verstehensgrammatik) d a n “m e n e r a n gk a n gr a m a t ik ” (Mitteilungsgrammatik) . Ke t u ju h , b en t u k p em b ela ja r a n b isa m en ga ko-m o d a s i p e r b e d a a n in d ivid u s is wa d a la m h a l k e ce p a t a n a t a u t e m p o b e la ja r . Ke d e la p a n , p e m b e la ja r a n s e b a ik n ya m e n cip t a k a n s u a s a n a h u m or , n ya m a n , d a n gem b ir a m ela -lu i b e n t u k - b e n t u k la t ih a n s e p e r t i b e r m a in p e r a n (Rollentraining) , s im u la s i, d a n p e r m a in a n . Ke s e m b ila n , p e m b e ila ja r a n s e b a ik n ya m e n -cip t a k a n k e m u n gk in a n - k e m u n g-kin an yan g siswa bisa ber kom u n ikasi d a n m e n ga cu p a d a ko n s e p o t o n o m i b ela ja r , ya n g m em b er i siswa kesem p a t a n u n t u k m e n e n t u k a n la n gk a h -la n gk a h s e p e r t i m e r e n ca n a k a n , m en ca r i b a h a n -b a h a n b ela ja r sen d i-r i, b e k e i-r ja s a m a d e n ga n t e m a n , m e m b a ca lit e r a t u r a t a u r e fe r e n s i ya n g m e n d u k u n g, p r e s e n t a s i, d is -ku si, d an set er u sn ya. Pr oses t er sebu t t id a k h a r u s d a la m b e n t u k “p r o ye k b esa r ” (grobe Projekte). Kesep u lu h , p r o s e s b e la ja r m e m e r h a t ika n a s p e k
formen). Da la m m em b er ika n t u ga s-t u ga s a s-t a u la s-t ih a n , gu r u p e r lu m e m e r h a t ik a n b e n t u k b e n t u k la -t ih a n ya n g m e m p e r h i-t u n gk a n ju ga r it m e b er p ikir t em p o a t a u kecep a t a n beker ja siswa. Ben t u k-ben t u k lat ih an t e r s e b u t s e b a ikn ya b is a m e n d o r o n g s is wa u n t u k b e r k o n s e n t r a s i k e t ik a b e ke r ja s e n d ir i (Einzelarbeit) , a t a u m e n u n t u t s is wa a ga r k o o p e r a t if d a la m k e r ja k e lo m p o k ( Gruppen-arbeit) u n t u k b e r s a m a - s a m a m e n g-h a silka n su a t u “p r od u k”. Keseb ela s, s is wa ju ga ik u t s e r t a d a la m p r o s e s “m e n ila i” k e b e r h a s ila n b e la ja r m e r e k a . Be n t u k - b e n t u k la t ih a n ya n g d ib e r ik a n m e m b a n t u s is wa u n t u k m e m e r h a t ik a n d a n m e n ila i seja u h m a n a m er eka su d a h m en gu a -s a i m a t e r i. Ke d u a b e la -s , -s e d a p a t m u n gk in gu r u b e r b ica r a d a la m b a h a s a s a s a r a n (target language) . Sa la h sa t u ca r a p em er oleh a n b a h a sa a d a la h m e la lu i b a h a s a t u b u h , ga m b a r a t a u ka t a -ka t a in t er n a sion a l (Internationalismus) . Ya n g p a lin g p e n t in g a d a la h b a h wa gu r u d a n s is wa s a lin g m e n ge r t i. Ba h a s a I n d o n e s ia d igu n a k a n a p a b ila gu r u in gin m e n gh in d a r i k e s a la h p a h a m -a n , -a d -a k e s u lit -a n d e n g-a n b -a h -a s -a s a s a r a n , a t a u t e r la lu m e m a k a n b a n ya k wa k t u u n t u k m e n e r a n gk a n s e s u a t u . Ke t iga b e la s , p e n ge t a h u a n a wa l s is wa p e r lu d ia k t ifk a n d a n d ik e m b a n gk a n .
5 . Lingkungan Kelas
Lin gk u n ga n b e r k a it a n d e n ga n b a ga im a n a gu r u m e n a t a k e la s , ya k n i s e m u a h a l ya n g m e n d u k u n g p r o s e s b e la ja r . P a d a k e n ya t a a n n ya m e m a n g t id a k m u d a h u n t u k d iwu ju d k a n s e ca r a k e s e lu r u h a n k a r e n a m a s a la h - m a s a la h fin a n s ia l ya n g d ih a d a p i o le h s e k o la h . Ak a n t et a p i, gu r u d en ga n kr ea t ivit a s ya n g
n ya m a n b a gi s is wa u n t u k b e la ja r m eski d en ga n p er a la t a n ya n g sa n ga t s e d e r h a n a . P e n cip t a a n lin gk u n ga n k e la s ya n g n ya m a n it u m e n ca k u p i lu a s r u a n g k e la s ya n g m e m a d a i s e s u a i d e n ga n ju m la h s is wa , s u h u r u a n ga n ya n g seju k, ku r si d a n m eja b e la ja r ya n g la ya k d ip a k a i, r u a n g k e la s ya n g cu k u p p e n ca h a ya a n n ya , d a n t e r s e d ia n ya cu k u p m e d ia d i kela s , s eka lip u n d a la m b en t u k ya n g sed er h a n a . [E]
S u m b e r Ac u a n
Bim m el, P et er . Ra m p illon , Ut e.
Lernerautonomie und
Lernstrategien. Mü n ch en : Goeth e I n s t it u t . 2 0 0 0 .
De Por t er , Bobbi, Rear d on , Mar k, Sa n ger -Nou r i, Sa r a h . Quantum Teaching: Mempraktikkan uantum Learning di Ruang-Ruang Kelas.J a ka r t a : P T Miza n
P u s t a k a .2 0 0 0 .
Multiplikatoren ausbildun gsprogram m. Seminarhandbuch für
Multiplikatorinnen und
Multiplikatoren zum Einsatz in der
Fortbildung von Lehrkr ften an
den Sekundarschulen von Indonesien 1. Folge: Spab am Deutschlernen. J a ka r t a : Goet h e I n st it u t . Sep t em b er 2 0 0 3 . Em -Br ü cken ku r s: Deutsch als
Fremdsprache für die Mittelstufe (Lehrerhandbuch). Ism a n in g: Ma x H u e b e r Ve r la g, 19 9 9 .
h t t p : / / www. gu t e r u n t e r r ich t . d e /
U n t e r r ich t /
Ba u st ein e_ fü r _ gu t en _ Un t er r ich t /
b a u s t e in e_ fü r _ gu t e n -U n t e r r ich t . h t m l.
H eyd , Ger t r au d e. Deutsch lehren: Gründwissen für den Unterricht in
Deutsch als Fremdsprache.