i
TUGAS AKHIR
Diajukan Kepada Fakultas Ekonomi, Universitas Negeri Yogyakarta
untuk Memenuhi Sebagian Persyaratan guna Memperoleh
Gelar Profesi Ahli Madya
Disusun Oleh:
NINA BUDI ASTUTI
11409134050
PROGRAM STUDI AKUNTANSI DIPLOMA III
FAKULTAS EKONOMI
v
belajar daripada orang yang berkedudukan lebih rendah darinya. (Confucius)
Jika kamu mendapat kesusahan, ingatlah menyimpan kesabaran. (Horatius)
Masa depan itu dibeli oleh masa sekarang. (Samuel Johnson)
Keberhasilan apa pun yang diraih seseorang, pasti dimulai dari tempat ia
berada, bagaimana pun kondisi tempat itu. (Dr. Ibrahim Elfiky)
Orang yang memiliki berbagai alternatif untuk mengatasi satu masalah, berarti
vi
1. Kedua orang tuaku, Kurdini (Alm) dan Sartimah, terima kasih untuk doa,
cinta kesabaran, dan dukungannya dalam menyelesaikan tugas akhir ini dan
terima kasih untuk semua yang telah diberikan.
vii
Oleh:
Nina Budi Astuti
11409134050
Penulisan tugas akhir ini bertujuan untuk mengetahui: (1) besarnya nilai EVA
pada PT Gudang Garam Tbk, serta (2) ada atau tidaknya penciptaan nilai pada PT
Gudang Garam Tbk. setelah mengetahui besarnya EVA.
Objek dari penelitian ini adalah PT Gudang Garam Tbk. dan mengambil data
tentang laporan keuangan pada perusahaan tersebut. Data yang dikumpulkan
dianalisis dengan metode deskriptif yaitu dengan perhitungan EVA untuk penilaian
kinerja persuahaan tersebut. Analisis data yang digunakan terdiri dari dua tahap yaitu:
(1) perhitungan EVA yang didahului dengan menghitung NOPAT, dilanjutkan
dengan menghitung biaya modal dan struktur modal hingga dicapai WACC kemudian
perhitungan EVA menjadi akhir dari tahap ini dan (2) penentuan penciptaan nilai
berdasarkan perhitungan EVA yang telah didapatkan.
viii
telah memberikan rahmat dan hidayah-Nya, sehingga penulisan tugas akhir ini dapat
diselesaikan dengan baik. Shalawat serta salam semoga tercurah kepada Nabi
Muhammad SAW. yang telah membawa umat manusia ke zaman yang terang.
Pada kesempatan ini penulis menyampaikan terima kasih kepada semua pihak
yang telah memberikan bantuan, arahan, dan dorongan selama penulis menyelesaikan
tugas akhir ini. Oleh karena itu, penulis menyampaikan terima kasih kepada
1. Prof. Dr. Rochmat Wahab, M.Pd, M.A. Rektor Universitas Negeri Yogyakarta.
2. Dr. Sugiharsono, M.Si. Dekan Fakultas Ekonomi Universitas Negeri Yogyakarta.
3. Bambang Saptono, M.Si. Ketua Pengelola Universitas Negeri Yogyakarta Kampus
Wates.
4. Amanita Novi Yushita, M.Si. Ketua Program Studi Akuntansi DIII Universitas
Negeri Yogyakarta.
5. Abdullah Taman, S.E.,Akt,M.Si. dosen pembimbing yang telah memberikan
pengarahan, petunjuk-petunjuk, serta dorongan kepada penulis untuk penyusunan
tugas akhir;
x
HALAMAN JUDUL...
i
HALAMAN PERSETUJUAN...
ii
HALAMAN PENGESAHAN...
iii
HALAMAN PENYATAAN KEASLIAN TUGAS AKHIR ...
iv
HALAMAN MOTTO ...
v
HALAMAN PERSEMBAHAN ...
vi
ABSTRAK ...
vii
KATA PENGANTAR ...
viii
DAFTAR ISI...
x
DAFTAR TABEL...
xiii
DAFTAR LAMPIRAN ...
xiv
BAB I PENDAHULUAN ...
1
A.
Latar Belakang Masalah...
1
B.
Identifikasi Masalah ...
5
C.
Pembatasan Masalah ...
5
D.
Rumusan Masalah ...
6
E.
Tujuan Penelitian...
6
F.
Manfaat Penelitian...
6
BAB II KAJIAN TEORI...
8
xi
D.
Manfaat
Economic Value Added
(EVA) ...
14
E.
Menghitung
Economic Value Added
(EVA)...
14
F.
Menentukan Adanya Penciptaan Nilai
(Creating Value)...
17
G.
Kerangka Berpikir ...
17
H.
Pertanyaan Penelitian ...
18
BAB III METODE PENELITIAN...
19
A.
Jenis Penelitian...
19
B.
Variabel Penelitian ...
19
C.
Subjek dan objek ...
20
D.
Jenis Data ...
20
E.
Teknik Pengumpulan Data...
20
F.
Teknik Analisis Data...
21
BAB IV HASIL PENELITIAN DAN PEMBAHASAN ...
23
A.
Sejarah Berdirinya PT Gudang Garam Tbk ...
23
B.
Data ...
25
C.
Perhitungan EVA ...
26
D.
Pembahasan ...
34
BAB V KESIMPULAN DAN SARAN...
36
A.
Kesimpulan...
36
xiii
1. Contoh Ketidakcocokkan Data Laporan Keuangan ...
25
2.
Net Operating After Tax...
26
3.
Invested Capital
...
28
4.
Weight Average Cost of Capital...
31
5.
Capital Charges
...
32
xiv
2. Laporan Posisi Keuangan Konsolidasi (30 Juni 2012 dan
31 Desember 2011) ...
42
3. Laporan Laba Rugi Komprehensif Konsolidasian (30 Juni 2012 dan
31 Desember 2011) ...
45
4. Laporan Posisi Keuangan Konsolidasian (30 Juni 2013 dan
31 Desember 2012) ...
46
5. Laporan Laba Rugi Komprehensif Konsolidasian (30 Juni 2013 dan
1
! " #$ # ! " ! # %$ % " # $
% $$$&' "#$ (% ! %$ # % $' % !$ #
$ ! " # $ "$ (! ) * $ !+ " ! " #$
( ( $% $ $ % $ % ! % ! #" $ " ! " # $) , $"
$ % !$% $ !+ ( #"
$ $+ $ ! " #$
( !-"" $ $ % " $ ($ + $ % !# %$
% ( $ ." -! $ $ $ "& !% #/
! " # $ $& %!( " &$ % ) 0 ! " # $
$ & %!( " &$ %' # %$ $ (-! -$ $ %
$$%$-( $&)
1$ % $ # % $ ! "# $ ( $ -
- ( & $ (" -! $ . "-!' ( ! % $ ($& $ % !$ !# (
% $ !+ ! " #$ ) 2! " % ! ( ! $ % $ (
$ % !$ % $!+ $ )3 $ ( ! %$ $ % $ # % $
! " # $ ( $- ($ &$ ! " (! $ ." -!
$ " # ) 4$$ $ 5678 96: ;6 8 < &$ ( ! %$ - #
! " # $ % ( $ ." -! % %$ "% $ $ $ ! " #$
&$ !=! $ ( $ " # ( !" >% ) * -$ (" $ #$& !+ (
( ! " # $ &$
; ? 7 @A: 85
B! " #$ C! % DC%E &$
F GHIJ KL KKM NO PQRST U KV KW KL XGH IJ KL K KM YKMZ J IV KL [GM\ IKW
J KL K[MYK]G[ KJYKHK]K^I[ I[_
Go Public
[ GHI XK] KMXH `J GJ^a [bKWb KWa]KM ^KH K XGH IJ KL KKM YKM Z [G[bI^ IL] KM [ `V KW IM^ I] [ GM aMZ] K^] KM
] GZa K^ KM IJ KLKMYK V GMZ KM XG[ `V KW YKM Z K] KM [ GM KM K[] KM [ `V KWMYK
] GXKV K XGH IJ KL K KM_ cGMZ KM
go public
d XG[ `V KW K] KM [G[ XIMYKa] GJG[ XK^KM IM ^ I] [ GM KM K[] KM [`V KWMYK VGM ZKM XH `J XG] L KJ aW V KM a] I^
[GM GM ^ I] KM] Gba\ K]KMXGMZGW`W K KMXGHIJKL K KM^GHJGbI^_
F GHIJ KL KKM YKM Z V a^ GW a ^a `W GL XGM IWaJ KV KW KL Fe fIV KM Z fKH K[
eb]_gW KJ KM XG[aW aL KM XGHIJ KL K KM ] KH GM K Fe fIV KMZ fKH K[ eb] _bGW I[
[GMZL a ^IM Z hi g IM ^ I] [GM ZG^KL Ia ] aMGH\K XGH IJKL K KM_ Fe fIV KM Z
fKH K[ eb]_ [GHIXK] KM XGHIJ KL K KM YKM Z bGH Z GHK] V abaV KM Z [ KM IjK] ^I H
YKMZ ^GWKL
go public
_ Fe fIV KM Z fKH K[ eb]_ ^ GH[ KJI] J KWKL JK^IXGHIJ KL K KM YKM Z [GMYI [ bKMZ]KM bKMYK] X G[ KJI] KM bKZa MGZ KHK
J GL aMZZK JKM ZK^ [GM KHa ] IM ^ I] V a^ GWa^ a ] aM GH\K ] GIKM ZKM XGH IJKL K KMMYKd
J GL aMZZKXGM GWa^ aV KXK^[ GWaL K^X`^H G^] aM GH\K]G IKMZ KMFefIVKM ZfKH K [
eb]_eI\ IKM FefIV KM Z fKHK[eb]_V KH a KJ XG] XGH [`V KW KM [GMKkKH] KM
J GbKZa KM V KH a [`VKWMYK ] GXKVK [KJYKHK] K^ I [I[ IM ^ I] [G[ba K YKa
] GZa K^ KMaMl GJ^ KJa_
m GW KM\I^MYKd J GWKaM [G[ GM ZKHIL a XGHJ GXJ a aMl GJ ^ `Hd ] aM GH\ K
] GIKM ZKM V KXK^ [ G[ GM ZKHIL a L KH ZK JKL K[ XGHIJ KL KKM V a XKJKH [ `V KW _
nKH ZK JKL K[ [GHIX K]KM I] IH KM aMVG] J XH GJ ^K J a XGHIJ KL K KM [ GM Z GM Ka
opq prps prtq t upo uv pwpqxypz p{q{qo|prts{v pw ppo |p o uq tqr{ o |p}
~}ots pp u{ vp~ poq tqr{ o|p}rsv rt~~to p}~pov pw pqz to upotrp x
t pqp }o} p p |po u z } u{ op~po { o { ~ qtou{ ~{s ~}otsp
rts{ v pw p po pz p pw po p } v }v spv} ~t{ poupo |p}{ x pv} } ~{ }z } pv x
pv }
leverage
x pv} p~}}pv x pv } rs}p} } pv x pv }rts {q {w pox pq{ o s pv } ~t{ po upo tsvt{ q tqr{ o|p} ~t tqpw pox
t tqpw po { pqpo|p pz p pw pwp spv } tsv t { qtoup p} ~po pz po |p
}p|p qzp vtw } ouup v{ } { o{ ~ q toutpw{ } prp~pw rts{ v pw ppo t pw
q to } r p~po o} p} pp{ }z p~x tou} o up ~ttsppv po po p }v }v spv}
v tp up}p prto u{ ~{ s~}otsp~t{po upoqp~ ppzprtoz t~ppo~ov trps{
|pouz } v t {
Economic Value Added
xov tr qts{ r p~po v{ p{ ~ov tr rto} p}po~}otsp ~t{ po upo
rts{ v pw p po |po u z } ~tqpou~ po tw tq tps vt{ pw
rts{ v pw p po ~ov{ po qpoptq to ~t{ po upo z } q ts}~p t s} ~p x ov t r
q tq { p rts{ vpw ppo t}w q tq~{ v ~po rtsw p}po ~t { rp |p
rto }rppo o} p} rts{ vpw ppo z po q to} p} ~} otsp ~t{ poupo rts{ v pwppo
v t ps p pz } |po u z }{ ~{ s z to upo qtq rt s u{ op~po { ~{spo ts }q po u
weighted
z ps} v s{ ~ {s qz p pp |pou pz p x y touw } { o upo z }w pspr~po z prp qtqrts tw w pv} rtsw } { oupo rpz p { rp|p r to }rp po
o} p}rts{ vpw p po
(creating a firms value)
|po u t }wstp } v}v x q tq~{ v ~po rto} p}po rpz p o} p} pqpw z to up o
¡¢£¡¤¥¦ §£¨ £§ ¢ ¡ £©£¡ ª «£ £¬£¡§ £¡¨ £ ¬¬ © £¡§ £ £
¨ ¬®£¡§ ¡¢ ª ¨ ª £¡§ £ ¡§ ª ££ § £ £ ¨ ª £££¡ £ ¡ ª ® £¢ £
©¯¡ ª ¨¨ ¡ ££¡§ ¡¢ £¡ ¬¡¢¢ ¡£©£¡£¡£ ª ª £ ª¯°± ¯¡ ª¨¤¥¦£§££
££ © ¨ ª £££¡ §£ ª¢ ©¯¡ ¯¬ª °²¡ ¢£¡ ¬ ¬¨ £ ©£¡ ££¨ £¡
¨ ££ ¨¡³£¡§ £¡ ¢ §£¡ £ ª« ££ £§´ § £µ £ ©£§£¡ § ¡ ³£ £©£¡ § ¡ ¢ £¡
© £¡ ¬®£¡ ¢ § £ ª © ¬¯§ £ ³£¡ ¢ £§ £ § £¡ ¨ § ¯¬£¡ ¨ £§£ ¡ £
¨ £ª£ ° ± ¯¡ ª¨ ¤¥¦ § £¨£ § ¢ ¡£© £¡ ª®£¢ £ § £ª £ ¨ ¡ ££¡ ¨ ¬® £¡
®¯¡ ª ©¨ £§ £ © £ ³£¶£¡ £¬£ ¨ £§£ § ·ª ³£¡¢ ¬¬ ® £ ¤¥¦ ³£¡ ¢
® § £¡ ¯ °
±£ ¡£ ¨ ¡ ¡ ¢¡³£ ¨¡¢ © £¡ £§£¨ © ¡ µ£ © £¡¢£¡
¨ ª £ £ £¡ £¬£ ¡ © ¬¬ ¡ ©¡¢ ¡ £¡ ¨ £© ³£¡¢
®©¨ ¡ ¡ ¢£¡ § ¡ ¢ £¡ ¨ ª £ £ £¡ §£¡ © ª § ££¡ £ £ © © £¡ ¢ £¡
®£ ³£ ¤¥¦ ´¨ ¡ ª¬¡µ£§©£¡ £¡ª ® £¢ £ ¯¨ ©§ £ £¬¨ ¡ £¡
§ ¡¢ £¡ µ § ¸
Economic Value Added
¹¤¥¦º »®£¢£ ¦ £ ¡ £ £¡± ¡ µ£ £§ £¼½ §£¡¢½ ££¬¼ ®©°¼£ ¡ ¾¿À ÀÁ¾¿ÀÂ
.
ÃÄ ÅÆ ÇÈ ÉÊË ÊÌ ÍÎÊÏÍÎÍ ÐÍÑ
Permasalahan yang terkandung dalam latar belakang masalah di
atas adalah:
1. Pengukuran EVA penting untuk menilai kinerja keuangan suatu
ÒÓ ÔÕÖרÙÚÛÜÝ Ö×ÝÞÚÛÚØ Ü Ý Û ÕÝרßÜ Ö×ØÚ àÜáÜ ÜÝ ÚÝ âÚÛ ã ×Ý Þ×âÜáÚ Õ
Û×ãÜã ÖÚÜÝ ä å æÚçÜÝÞ æ ÜØÜã åèÛ Ó çÜ ÙÜã ã×Ý Þ× ÙéÙÜ çÜÝÜ êÜÝÞ
è×ØÜ àÜ Ùç ÜØ ÕÕÝë×à â éØçÜÝÖ×ã × ÞÜÝÞàÜáÜãÓ
ìÓ ä×ØÚ àÜáÜÜÝ è×ÙÚã ã × ãÖÚÝêÜ Õ àÚÜ âÚ ã ×â éç× êÜÝÞ â×ÖÜâ ÚÝ âÚÛ
ã×Ý Þ× âÜáÚ Õ Û ÕÝר ßÜ Öר Ú àÜáÜÜÝ ç Ü ÙÜã ã ×ÝÞáÜ à Õ ÙÛÜÝ Ý ÕÙÜ Õ âÜã èÜá
×Û éÝ éã Õ àÓ
íÓ î× âרèÜ â ÜàÜÝ ÜÝÜ ÙÕ àÕ à ØÜà Õé Û×ÚÜÝ ÞÜ Ý âר à×èÚ â à×èÜÞÜ Õ ÜÙÜ â Ö×ÝÞÚÛ ÚØ
Û ÕÝר ßÜ Û×ÚÜÝÞÜÝ êÜÝÞ ã ×Ý ÞÜèÜ ÕÛÜÝ Üç ÜÝêÜ è ÕÜêÜ ãéçÜÙ à×á ÕÝÞÞÜ
àÚ ÙÕ âÚÝ âÚÛã×Ý Þ× âÜáÚ ÕÜ ÖÜÛÜáÖר Ú àÜáÜ ÜÝâ× ÙÜáã ×ÝïÕÖ âÜÛÜÝÝ Õ ÙÜ ÕÜâÜÚ
âÕçÜÛ Ó
ðÓ ä å æÚçÜÝÞ æÜ ØÜã åèÛ Ó è× ÙÚã ã ×ÝÞÚÛÚØ Û ÕÝר ßÜ Ö ×ØÚ àÜá ÜÜÝ
ã×Ý ÞÞÚÝ ÜÛÜÝã× â éç×
Economic Value Added
ñ ò óô õÓC. Pembatasan Masalah
öÜ âÜ à ÜÝ ãÜ àÜÙÜá ç Ü ÙÜ ã Ö×Ý× ÙÕ âÕÜÝ ÕÝ Õ ÜçÜ ÙÜá èÜÞÜ ÕãÜÝ Ü
Ö×ØÚ àÜáÜ ÜÝ ã×ÝÞÞÚÝ ÜÛ ÜÝ ã× â éç× òó ô à×è Ü ÞÜÕ ÜÙ Ü â ÚÛÚØ Û ÕÝר ßÜ
Ö×ØÚ àÜáÜ ÜÝ êÜ ÝÞ è ÕàÜ ã×Ý ÞáÜ àÕ ÙÛÜÝ Ý ÕÙÜÕ âÜãèÜá ×Û éÝ éãÕà èÜ ÞÕ
Ö×ØÚ àÜáÜ ÜÝè× ÙÚã ã×ãÖ ÚÝêÜ ÕàÚÜ âÚ ã× âéç× êÜ ÝÞâ×ÖÜ â Ú Ý âÚÛã ×Ý Þ× âÜáÚ Õ
Û ÕÝר ßÜ Ö× ØÚ àÜáÜ ÜÝ çÜ ÙÜã ã ×Ý Þá Ü à ÕÙÛÜÝ Ý ÕÙÜ Õ âÜ ãèÜá ×Û éÝ éã Õ à Ó ÷× â éç ×
òó ô çÜ ÙÜã Ö ×Ý×Ù Õâ ÕÜÝ Õ Ý Õ áÜÝêÜ ÜÛÜÝ ç Õâ× ØÜÖÛ ÜÝ ÖÜçÜ Ö×ØÚ à ÜáÜ ÜÝ ä å
D. Rumusan Masalah
øùúû üýüúþ üÿ û ùÿþüý ûüÿ ù üüý üÿ üý ü û ü üý üþü
úý üÿ üý ü üÿ ü øü üüÿ ü ùÿüüÿ þÿ ùúü üûü û üÿ
üúü þ ùúûüý üúþü ÿ ùú ÿ üÿ ùû ù
Economic Value Added
E. Tujuan Penelitian
øùúû üýüúþ üÿ üýü ü ü ýü ü üÿüþüÿ ûüüý üþü ùÿ ùüÿ
ÿ ûüþþüÿû ùÿ üÿ üÿ
ÿ þ ùÿ ù ü ùýü ú ÿ üÿü üÿûûü ü
ÿ þ ùÿ ù ü üûüüü ûüþÿ üùÿ üüÿÿü ý ùùüûþ ùü
ùýüúÿ ü
F. Manfaat Penelitian
ùÿ ùüÿ ÿ ûüúüþüÿ ù ÿ ü ÿü üÿü üûüü ùú üü
üý ùþ üÿ üúüüÿ
øü ùúýüüüÿ
üü ùÿüû þ þú þ ÿ ùú ü ùúýü üüÿ üÿ ü
ùÿ þ ú ùú üü ÿü ü ü üÿ ûüýþüÿ ü üúü ùù üÿ
ý üüüý ùÿ þúüÿÿ ü üü ÿ üþüÿ ùÿüû ùû üÿü
üÿüù ùÿ ùÿ üÿ ùÿ üüüÿ þÿùú ü ü ÿ ûúü ü üúü
!"#$%&#' ($! !)*#+, (+ ! - % (& -#$ #. ( + #&(-( !)! ("(, -#)/ ( !
"#$,!- 0 ()1 () (& (-- #&(.2. ()!)*#+,(+! !-(+(-#) (,()13
43 5(1!"#)2 & !+
6("(, -#-"# $ (& (- "# )1#,('2 () " #)2 &! + ,#),( )1 " #)! &(!()
. !)#$/ ("#$2 + ('(() #)1 ()-#)112 )(. ()-#,% #789 ()"#):!",(()
)!& (!;
creating value)
<() 1 !:!",(.()3=3 5(1!"! '(.&(!)
>21(+ (. '!$ !)! )(), !)<( ! '($(". () 0 !+ ( + #0 (1 (! +2-0 #$
$#?# $#)+ ! 2 ),2. "! '(.@"!'(. & (! )3 >2 1(+ (.'! $ ! )! ("(, / 2 1(
!-()?((,. () +#0(1(! 0 ('() (:2() 2 ), 2. "#)2 & !+ () . ($<( !&- ! ('
8
BJ KLn
MLrt
NOPCNn
Lr
QOKLru
RO SOOPTUVWXYZ [ WX\]Z ^ZV _Z` ]WV a UV b cZVb _ZX \d e U fZ ]Z U g`W _ dW aUZ ]
]WX\dZ _Z ZV e U [ZV Z ]\V ^ZXWVZ [WX \]Z ^ZV fW X[UVZV eZX U ^W [Z []\ZV
]WX\dZ _Z ZV eZ`Z [ [ WVbW` g` Z e ZV [WVbZ` g^Z d U^ZV d \[hWX eZcZ
.
iZeZeZ dZXVcZ ]WV U` Z UZV ^UVWXYZ [WX\]Z ^ZV ]WV U`Z UZV ]WXU`Z ^\ [ZV \dUZ eZ`Z [
[W` Z ^dZVZ ^ZV ]WX ZV cZVb e U [Z UV ^ZV eZ` Z [ [WVfZ ]ZU a \Y\ZV gXbZV UdZ d U
.
j\Y \ZV]g^g^ ]WV U`Z UZV ^UVWXYZZeZ` Z _ \V a\^[W[ga UkZ dU ^ZX cZ lZV eZ` Z [
[WV fZ ]Z U d Z dZX ZV gXbZV UdZ d U eZ`Z [ [W [Z a \_U d aZ VeZX ]W X U` Z^\ cZVb aW`Z _
e UaW aZ ]^ZV dWhW`\[VcZ Z bZX [W [h \Z _^ZV a UVeZ ^ZV eZV _Z d U` cZVb
e UUV bUV ^ZV m naZVeZ X ] WXU`Z ^\ eZ]Z a hWX\]Z ^WhU YZ ^ZV [ZVZ YW [WV Z aZ\
XWV fZV Zo gX[ Z`cZ Vbe Ua \ZV b^ ZVeZ` Z[ZVbbZXZV m
iWV bW Xa UZV^UVWX YZ[WV \X\a
Kamus Besar Bahasa Indonesia
ZeZ`Z _ ^Z aZ hWVe Z(
V)
cZ Vb Z XaUVcZ: 1.
n W d \Z a\ cZ Vb eUfZ ]ZU, 2.
i XW d aZ d U cZ Vbe U]WX` U _Z a^ZVp
3.
T W[Z[]\ZV ^WX YZ
(
aWV aZVb ]WXZ` ZaZV).
T UVW X YZ eZ`Z[gX bZV U dZd U[WX \]Z ^ZV
YZ lZhZVeZX Uh WX_Z d U`Z aZ\a UeZ ^VcZaUeZ ^VcZa\Y \ZV
gX bZV U dZd UcZVbaW`Z _e UaWaZ ]^ZV
.
qWV \X \a rUh gl g sTUVWX YZ ZeZ`Z _ aWV aZVb [W`Z ^\^ZV ]W ^WX YZZV
eZV _Z dU` cZVb e UfZ ]Z Ue ZX U ]W^W X YZZVa WXdWh \a
.
TUVWX YZ Ze Z`Z _aWV aZVb Z ]Ztuvwxw y zx{|} ~| }
(2010: 2)
vu x||| | | |v ux u u w|yw x|v | | x|v | yux uw y ux {| y
t
|vn
o
n
t
n
t
| v | |v u |}| | yw ux u |yw. Kinerja merupakan
hasil pekerjaan yang mempunyai hubungan kuat dengan tujuan strategis
organisasi, kepuasan konsumen dan memberikan kontribusi ekonomi.
(Amstrong dan Baron dalam Irfam Fahmi, 2010: 2)
Menurut Irfam Fahmi (2010: 142) Kinerja keuangan adalah suatu
analisis yang dilakukan untuk melihat sejauh mana suatu perusahaan telah
melaksanakan dengan menggunakan aturan-aturan pelaksanaan secara
baik dan benar . Mengukur kinerja keuangan perlu dikaitkan antara
organsiasi perusahaan dengan pusat pertanggungjawaban. Metode
penilaian perusahaan harus didasarkan data keuangan yang dipublikasikan
yang dibuat sesuai dengan prinsip akuntansi keuangan yang berlaku
umum.
Kinerja sebuah perusahaan lebih banyak diukur berdasarkan
rasio-rasio keuangan selama satu periode tertentu. Kinerja perusahaan
(Companies performance) merupakan sesuatu yang dihasilkan oleh suatu
perusahaan dalam periode tertentu dengan mengacu kepada standar yang
ditetapkan. Kinerja perusahaan merupakan suatu gambaran tentang kondisi
keuangan suatu perusahaan yang dianalisis dengan alat-alat analisis
keuangan, sehingga dapat diketahui mengenai baik buruknya keadaan
keuangan suatu perusahaan yang mencerminkan prestasi kerja dalam
¡ ¢ £ ¤ ¥
¦ £ ¡ ¢ ¢ ¦ £ ¦ ¢§ ¤ ¥ £
¦ ¨¨ ¥ © ¢ ¢ ¥ ¤ ¥ ¦ ¦§ ¨¨¦ ¢
(v
ª«¬ª®® ® ª¯
t
°v
°t
°s
)
¦ ¥¡¢ ©¢ ¤¥ ¦¢ (n
o
n
-value added activities).
±² ¨ ¦ ¢ £ ¡ ¢ ¡ ¦ ¡ § ¡¨ ¢ ¢ ¦§ ¤ ¨¨¦ ¤ ¥ ¦ ¥ ¦ ¢ ¡³ ± ²¨¦¢ £ § ¦ ² ¦ ¦ ¡ ¢ ¡¢ ¢ ¡ ¢ ¦ ¦ ¥ ¢ ¢ ¢ ¢ ¦§ ¤¤ ¥
.
´ ,
£ ¢ ¢ ¤ ¥ ¨ ¤µ(
¢ £ )
¦ ¶¡ ¢¢ ¤ ¥ ¥ ¥ ¦¦ £ ¢§¡ ¢ .
·¸ ¹º
n
ȼrt
¼½¾Ecconomic Value Added
¿ÀÁÂ)
à ¥ ¥ ¡ ¦§¥ ¨ ¡ ¥ ¤ ¥
¦¶ §¤ ¥ ¥¢
-
¥ ¥¢ § § ¥ ¦£ ¦ ¥ ¦ ¥ £ ¥¢ ¡¢ ³Ã ¢ ¤
Economic Value Added
(
ÄÅ Æ)
¤ ¥¦ ¥ £ ¡ ¢ ¥ÈÉÊ É Ë ÉÌÉ
-
ËÉ ÌÉ ÍÉ Î Ï ÐÑÎÒÓ ÒÔ ÕÎ ÖÎÔÖÐ × Õ× ÉÐÒÓ×ÉØ ÐÉÎ ÐÕ× ÉÐ× ÖÌÉÎÈÕ×Õ ÏÉÎ ÏÒÉÙ É×
.
ÚÕÎÖÌÖÔ Û ÑÖÎ Ï ÊÉÎ ÜÝ Þ ÍÌÎÕ
(2001: 18)
ß àáâ × ÕÌÖÈÉÐÉÎ ÉØ ÉÔÐÑ×Ö ÎÓ ÐÉÒÓ ÍÉÎ Ï ÕãÕÐÔÓ ã ä ÉÓ Ð ÖÎÔÖÐÈÕÎËÓ ÈÔÉÉÎÎÓØ ÉÓ ÍÉÎ ÏÊÉÈÉÔÊÓ å ÉÎ ÏÐÉÖ
ÑØÕÙ × ÉÎÉåÕÌØÓÎÓ ÍÉÎ ÏÉ ÐÙÓÌÎÍÉ × ÕÎÊ ÑÌÑÎ ÏÐÓÎÕ Ìå É ÈÕÌÖÒ ÉÙÉÉÎÊ ÉÎ ÖÎÔ ÖÐ
×ÕÎÏÙÖä ÖÎ ÏÐ ÉÎ Ê ÕÎ ÏÉÎ ÈÉÒ ÉÌ × ÑÊ ÉØ
. Menurut Hansen dan Mowen
(2009: 585)
EVA adalah laba residu dengan biaya modal sama dengan
biaya modal aktual dari perusahaan (sebagai ganti dari suatu tingkat
pengembalian minimum yang diinginkan perusahaan karena alasan
lainnya) . Menurut Brigham dan Houston, (2001: 51) EVA adalah suatu
estimasi laba ekonomis yang sesungguhnya dari perusahaan dalam tahun
berjalan, dan hal ini sangat berbeda dengan laba akuntansi .
Beberapa ahli mengemukakan pendapatnya tentang
æço
n
o
m
èçéêëìíîïïíï
(EVA) dengan definisi yang berbeda-beda. Berikut ini adalah
beberapa definisi
æço
n
o
m
èçéêëìíîïïíï(EVA) menurut beberapa ahli:
1.
æço
n
o
m
èç éêëìí îïïí ï(EVA) adalah suatu tolok ukur yang
menggambarkan jumlah absolut dari nilai pemegang saham
(Shareholder value)
yang diciptakan
(created)
atau dirusak
(destroyed)
pada suatu periode tertentu, biasanya satu tahun. (Tunggal, 2001:2).
2.
Economic Value Added
(EVA) adalah salah satu cara untuk menilai
kinerja keuangan.
Economic Value Added
(EVA) merupakan indikator
tentang adanya penambahan nilai dari suatu investasi (A. Sawir :
ð ñòó
,
ôõo
n
o
m
ö õ ÷øù úû ü ýýûý(
þ ÿ)
ñòññ ñ ñ ó ñóó ñ ñ ñ ñ ñ ñ ó ñ óñó ñ ñ ñòñ
ñ ñ ñ ñ ñ ó óòóñ ññòññ ñ ññ ó ñó òñ ó
ñ ó ñ óó ñ ñ ñòññ ñññ
.
u
n
ôõ
o
n
o
m
ö õ ÷øùûu
ü ýýûý(
þ ÿ)
ñ ñó ñ ñ ñ ó ñññ ñ ñ ñó! ñ " óóó ñ ñ ñ ò ñ
ññ
(
#ñ ñ, 1997: 10).
$ ñ ñ òóóóó òôõ
o
n
o
m
ö õ÷øùúûü ýý ûý(
þÿ)
ññ ññó %ñ
.
$ ôõo
n
o
m
öõ ÷ øù úû ü ýýûý(
þ ÿ)
ñ ñ ñ ñ ñòñ ñ òó ó òó ó óòñ ñ ñòññ ñ ñòó ñ
òñ ññ ñ ó òñ ñ ñ óò ó
,
òñ óòñ ññ ñ ññ ó ó &ò ñ ò ñ ñ
-
ññ
.
' $ ôõ
o
n
o
m
öõ ÷øùúû ü ýýûý(
þÿ)
ñòñ ñ ó ñññ ñ ñ ó ñ ó ó òñ ñ ññ
,
ñóòñ ñóñ ñ ñ ñ
-
ñ ñ ñ ñòñó ó òñ(
òóòñ ñ ñ ñ
)
&ñ ñ ñòó.
(ó ññ ò ñ ñ ñòó ññòóñ ñ ñòñ ñ ñ ó ñòñ ó òñ ñ ñòñòñ
ò ñ ñòñóñó ññ
,
ñóñó '&
.
$ ô õo
n
o
m
öõ ÷øùu
û ü ýýûý(
þÿ)
òñ ñ òó ñ ñó ñ ñó*+,-. /00. 0
(
123)
4 5 67 89 :5;7<7= > ?@ ?< 5<5: A7= 6 >9 ; 7> 5=> 5<89 89 =5BC <?=D 9; <9 ; 57D7=
st
+E.FG ,0.r
A7 < =C H9=>5< ;9 :B 7>C7=;9:5D7B 7 7=<9 ; 7I7<7: A7J 7=K ;9 @7= 667=
,
I7=;98H9:C8 ?I7@(
<:9 IC>5:I7=C =L9D > ?:
).
IM N 7@75;5= <?=D9 ; OP
o
n
o
m
QP *+,-. /00. 0(
12 3)
H9: ?:C 9 =>7D C ;7I7<C =9:4 7 ?;9: 7DC?=7@
,
7<7= > 9> 7;C D7=67> H9:;9 = 67: 5B 5=>5<IC ;9:>C8H 7=6< 7= I7@78 ;9 =9 => 57= 7: 7B D> : 7> 96C D ;9:<9 8H 7=67=
;?:> ?R?@C?;9: 5D7B 77=M
SC D78;C=6 <95=665@ 7=
-
<9 5=665@ 7= A7 = 6 IC8C@C<C ?@9B OPo
n
o
m
QP *+,-./00. 0
(
123)
> 9:I 7;7>;5@7H9H9:7;7<9 @ 9 87B 7=123(
TC :U 7, 1997; 68):
7
.
12 3 B 7=A7 89 = 65<5: B7D C@ 7<BC :(
V. W- ,t)
,
<?=D9;C =C > C I7< 89 = 65<5:7<>CLC>7D
-
7<> C LC > 7D ;9 =9=>5 D 9 ;9:> C @?A7@C>7D I7= >C=6< 7> :9>9 =DC<?=D589 =M
H M 12 3 > 9:@ 7@5 H9:> 58 ;5 ;7I7 <9A7 <C =7= H 7BJ 7 C=L9D >?: D 7= 67>
89 =67=I7@<7= ;9=I 9<7>7= R5=I789 => 7@ I7@ 78 89 =6<74C I7=
89 =678HC @ <9;5>5D 7= 5=>5< 89 =457@ 7> 75 8 9 8H9 @C D 7B 78
-
D 7B78>9:>9 =>5K;7I7B7@R7<>?:
-
R7<>?:@ 7C=>9: <7I 7= 64 5D >:5@9HC BI?8C=7=MX
.
Y?=D 9 ; C =C > 9: 67=> 5=6 ;7I7 >: 7=D ;7: 7=DC ;9:BC > 5=67= 12 3 D9X7:77<5:7> I7@78 <9 = A7>77= =A7 D9:C= 6<7@C ;9: 5D7B7 7= <5:7= 6 >: 7=D ; 7:7=
Z[ \]^ _ ]]`
Economic Value Added
abc d)
efg fhij i k ilmi in oilp qij in qr jfhst fu qihr vw x kflyhyn
z r quihni
(1997: 176-177)
iqitiu:
1.
{ fl rt iril | rl fh} i qfl pil k flppyl i|il jfl qf|in il vwxkfl ofg ig| il j fhuinril kil i} fk fl ~ f~ yir qfl pil | fjyn y~ il
jfkf pilp~ iu ik
.
2.
flpilv w x j ihi kili} fh i| ilg fh jr| rh qil g fhnrl qi|~ fjfhnr uitl oijfkf pilp~iuikoirn ykfk rt rurl f~ni~roilpk f ki|~ rk it| iln rl p| in
jfl pfkg itr il qil k fk r l rk it| il nrl p| in g ri oi k sqit ~ furl ppi l rt ir
jfhy~iui ilqij inqr ki|~rkit| il
3.
vwx k fkgy in k il i}fh kfkm s|y~ | il j fhuinril jiqi | f pr in il oilpkfl r jn i| il l rt ir qil kfl pfity i~r | rl fh}i g fhqi~ ih |h rnfh r i
kfk i|~ r kit| ill rt irjfh y~ iuiil
4.
vwx qijin qrpyl i| il yln y| kfl prqflnrmr| il ~ r| il | fprinil iniyjh i|nr| oilp k fkg fhr| il jflpfkg itr il oilp tfg ru n rl ppr qih r jiqi
g rioiksqit
.
5.
vwx i| il k flofg ig|il jfhy~iuiil ylny| t fg r u k fkjfhuinr| il| fg r}i| il~ n hy|n yhk sqit
.
b[ \
n
tu
n
Economic Value Added (EVA)
ilp|iu
-
t ilp|iu oilp qrt i|y| il ylny| k fl fln y| il v w x k flyhyn1.
(Cost of Debt)
(Cost of Debt)
rate
coupon-
,
.
,
¡
2.
(Cost of Equity)
(Cost of Equity)
¢£
cost of equity
¡
(
).
¤
cost of equity
¤ ¤
price earning
cost of
equity
3.
¥¦§¨©ª« ¬§ ¨« ®¬¯« ¬®°¦®± ²³´µ ´§³´®ª§¦®´¶ ´.
¥²³´µ ´« ´¬ ·¸¹º
t
¸» ±¦ ®¬°´¯ ´§ ¼ ¬±µ´© ³´§´ ½´§ ¨ « ¦ ® ¦ ³ª ´¾´¨ª°¦ ®¬´© ´´§ ¬§« ¬¯ ±¦± ¾ª ´½´ ª °¦®¬´©´´§§½´ ½´ § ¨±¦®¬°´¯´§
°¦ §¼¬± µ ´©´§³´®ª« ²«´µ¬«´§¨³ ´§±²³´µ ´©´±
.
4.
¥¦§¨©ª« ¬§ ¨ ¾ª ´ ½´ ±²³´µ ®´«´-
®´«´ « ¦®«ª±¾´§ ¨(Weighted Average
Cost of Capital)
¿À Á Á ± ¦ ®¬°´¯ ´§ ® ´« ´
-
®´« ´ « ¦ ®« ª± ¾´§ ¨ ¾ª ´ ½´ ¬« ´§¨ ³ ´§ ± ²³´µ ¦§³ª ®ª ± ¦§ ¨¨´±¾´®¯ ´§ « ª §¨¯´« °¦ § ¨¦ ± ¾´µ ª ´§ ª§Â¦ « ´ ª ± ª §ª±¬± ¬§«¬¯ ±¦ §³ ´°´« ¯ ´§ « ª §¨¯´« °¦ § ¨¦± ¾´µª ´§ ½´ § ¨ ³ª©´®´°¯ ´§ ²µ ¦© ª§Â¦ « ²®.
æ §¨´§ ³¦±ª¯ ª ´§ °¦ ®© ª«¬§¨´§ §½´ ´¯´§ ±¦ §¶´¯ ¬°±´ ª §¨-
± ´ ª§ ¨ ¯ ²±°²§¦ §§ ½´,
½´ª«¬ ¾ ª´½´¬«´§ ¨,
¾ª´ ½´ ± ²³´µ ´©´±,
¦ ®«´ °® ²°²® ª ±´ ª §¨-
± ´ ª§ ¨ ³ª ³´µ ´± « ®¬¯« ¬® ± ²³´µ°¦ ®¬ ´©´ ´§Ä5.
¥¦§¨©ª« ¬§ ¨ÅÆÀêµ ´¯ ¬¯ ´§ ³¦ § ¨´§ ± ¦§¨¬® ´§ ¨ª µ´¾´ ²°¦ ® ´ ª²§´µ ¦«¦µ´©
°´¼´¯³¦ § ¨´§¾ª ´ ½´± ²³´µ½´§ ¨« ¦µ´©³ª¯¦ µ¬´®¯´§²µ¦ ©°¦ ®¬ ´© ´´§Ä
À ³´°¬§ ±¦ §¬®¬« ¥¬µ½´³ª
(2001: 212),
µ´§¨¯ ´©-
µ ´§ ¨¯ ´©±¦ §¨©ª« ¬§ ¨ÅÆÀ´³´µ ´©¦ ¾´ ¨´ª¾¦®ª¯ ¬«
:
´
.
¥¦§¨©ª« ¬§ ¨ÇÈÉ Ê Ë(
Ç´ ¾´È¦® ª©É ´©´Ê¦«¦µ´©Ë ´¼´¯)
¾Ä ¥¦±°¦ ®¯ ª ®´¯´§¼ ¬±µ´©±²³´µ« ¦®°´¯ ´ª
¶
.
¥¦§¨©ª« ¬§ ¨¿ÀÁÁ(Weighted Average Cost of Capital)
ÌÍ ÎÏ
n
Ïn
tu
Ð ÑÒÓÔÑÒÕ ÑÖÏn
רpt
ÑÑÒN
Ø Ù ÑØ(Creating Value)
ÚÛÜ ÛÝÞ ßà
,
áâãä Ü Ûä Ûãåäã âæç Ûå âèÛãéÛãêäèåè æêâã éÛãåâë âã ëè ÛãìÛ
.
í äå Û Þ ßà î0,
åä ãâæçÛ å âè ÛãéÛã á â æèïÛðÛ Ûã ê Ûá Ûë êä å Ûë ÛåÛã ñÛäåå Ûæâã Û á âæèïÛðÛÛã ñä ï Û Ýâã ÛÝñÛð ãä Ü Ûä ñäï ãäï ò ÚÛÜÛÝ ðÛÜ äãä
,
å Ûæ óÛôÛã ñâæð Ûå Ýâãê Ûá Ûë ñõãèïöå æâêä ëè æ ëâë Ûá Ýâãê Ûá Ûë ñèãéÛ ê Ûã
á âÝäÜä å ï ÛðÛÝ ñä ï Û Ýâã ê Ûá Ûëå Ûã áâãéâÝñÛÜä Ûã óÛãé ï ÛÝÛ ÛëÛè Üâñäð
ê ÛæäóÛãéêä ë Ûã ÛÝ
.
ñò í äå ÛÞ ßà÷
0,
ï âøÛæÛâåõã õÝäï ùäÝá Ûï úå Ûæâã ÛïâÝè ÛÜÛñÛêä éèãÛå Ûãèã ëèå Ý âÝñÛ óÛæ å âôÛç ä ñÛã å âáÛê Û áâãóÛãê Ûãé ê Ûã Û ñÛä å å æâêäëè æ
ÝÛèáèã á âÝâ éÛãé ï Ûð Û Ý
,
ïâðäã ééÛ å Û æ óÛô Ûã ëäê Ûå Ýâãê Ûá Ûë ñõãèïðÛã óÛéÛç ä
.
ø
.
í äå Û Þ ßà û0,
åäã âæç Û åâè ÛãéÛã áâæèïÛð ÛÛã ëâ æïâñè ë êäå ÛëÛå Ûã ëäê ÛåïâðÛë å ÛæâãÛ á âæèïÛðÛÛã ëäê Ûå ñäïÛ ÝâÝ ñâæäå Ûã ãä Ü Ûä ëÛÝ ñÛðò Ú ÛÜÛÝ
ðÛÜ ä ãä å Ûæ óÛô Ûã ëä ê Ûå ñäïÛ Ý âãê Ûá Ûëå Ûã ñõãèï ðÛã óÛ ï Ûç Û å æâêäëè æ
ëâë Ûá Ýâãê Ûá Ûë ñèãéÛ ê Ûã á âÝä Üäå ïÛðÛ Ý ëäê Ûå Ýâãê Ûá Ûë
á âã éâÝñÛÜäÛãóÛãéïâá Ûê Ûãê âãéÛãóÛãéêäëÛã Û Ý
.
G
Í üÏr
ÑÒý Ð ÑþÏØÐØrp
r
ÿâë õê â Þ ßà ÛêÛÜ Ûð ø ÛæÛ èã ëèå ÝâãéâëÛðèä åä ã âæç Û á â æèï ÛðÛ Ûã
.
ÚâãéÛã Ýâãééèã ÛåÛã Þßà ê Ûá Ûë êä å âë Ûðèä ñÛð ô Û á âæèï Ûð ÛÛã ë âæï âñè ë
ê Ûá Ûë Ý âã øä á ëÛå Ûã ãäÜÛä ÛëÛè ëä ê Ûå ê Ûãç è éÛ Ýâãéâë ÛðèäÛá Ûå Ûð Ü Ûñ Û óÛãé
êä ðÛï ä Üå Ûãê Ûá ÛëÝ âÝâã è ðäðÛæÛáÛãáÛæÛá âãóÛã ê Ûã éê ÛãÛÛëÛèá âÝ â éÛãé
.
,
.
-2013.
!"
rt
#$ %##$!"n
"&'t
'#$1.
(Net Operating After Tax
.
2011
)2013
*2.
(Invested Capial
.
)2013
*3.
(Weight Average Cost of Capital
.
2011
)2013
*4.
(Capital Charges
.
)2013
*5.
(Economic Value Added
.
2011
)
1
+ ,. J
34 5
s
034365t
5 748 9:; 9<=>=: ?=: @ ;A @ B:=<=: ;=C=D E9: 9C A >A=: A:A =;=C =F
E9:; 9<=>=: ?=: @ G 9HIA J= > ; 9I< HAE>AJ < B=: >A >=>AJ <= H9:= BH=A=: D 9:@9: =A
F=I ACE9: 9CA>A=:?=: @;ADB= >;=C =DIB= >B=:=CAI AI?= : @> 9 H<=A>; 9:@=:F=I A C
E9: 9CA>A =: K L=C =D E9: 9CA>A =: A:AM F=IAC E9HFA> B:@=: <A : 9HN= ; 9: @=:
D 9:@@B: =<=:D9>O; 9P QR;=E= >D 9: 9: > B<=:E9:SAE>==::A C=AE9HBI =F= =:
(
TU VWX YZ[v
W\ ]V)
M I 9FA : @@= GA I= ;A ;= E= ><=: <9I ADEBC=: >A:@<= > <A : 9 HN=E9HBI =F= =:;=HAF =IA CE9HFA > B:@=:PQ R K
^K _7 `5 7a360 34365
t
5 74Q= HA= G9C ;=C =D E9: 9CA>A =: D 9:@ 9:=A <A : 9HN= 8b cB;=:@ c=H=D
bG<
; 9: @=: D9:@@B:=<= :
dTeZefYTgW\ ]V hiiVi
(
PQR
)
=;=C =FD9>O; 9dTeZefYT gW\]V hiiVi
(
PQR)
I 9G= @=A E9:@B<BH=: <A : 9HN= E 9HBI =F ==:KdTeZefYT gW\]V hiiVi
(
PQR)
=;=C =F =C => B: >B< D9:A C=A <A: 9HN= I B= >BE9HBI =F= =: > 9: >=: @ = E=< =F E9HBI=F==: D9DG9HA<=: :AC =A >=D G=F <9E=; =
E9D 9@=: @ I =F =D I9G= @= A A:;A <=>O H > 9: >=:@=;=:?= E9:=DG=F=: :AC =A ;= HA
IB=> B
A:j9I>=I A
C.
ku
l mnop qrs l mnot uvwxyz{|}~x x} }{ }}{z{ {v{ } { {yu { {{uyx u{{
uz{{| { vy vwx yz{|}~xx } } {} } {z{{{~| {yx u{{
uz{ {| { vy~x |xx vx|
D. J
nr s D
q qz{~u z{ { { z} ~x | uy{ z{ { ~xx} }{ }} {z{ { z{ {
xyu zx| { vx| {{ z{|} {~|{ {~| { yxu{ { ~x| u {{{ {
x v} yuu{ x|{ { z{ { ~|{ {v{ |u} { x w {z} z{{|
~x }u { ~x u}x {|}z{{ x{
x| {{yx u {{{uz{z} ~uv } y{ } y{ {u
{~| {{v {| u }{uz{z}~uv}y{ } y{{u
E.
no r onrgu
¡u
¢qrD
q qx u~u{ z{ { x v{ {} |x£x| x } z} {yuy{ zx { x zx
~x u~u{ z { { zy ux x| ¤x zx zyuxx| {z{ { x zx
~x u~u{ z{ { { z} {yuy{ zx{ x ~x {w{|} {{{ {{ {
{ {u zyux{} ~x |u{ {{ x u{} zx{ z{ { { z} ~x| u y{ z{{
~xx} }{ } } {z{ { x ~x {w{|} {~| { yx u { { ~x| u{{{ {
x w {z} vwx y z{{ ~x|} zx xv{ {} v{{ { u { } { v{
zx { x ~x {w {|} z{{ }¥x { } ~x z{~{{ }¥x { } z{ yx¦{w} v{
F.
§¨© ª « ©¬ ª ® «s
«s D
¯°±²³ ´±µ ± ¶±· ¸ ´³ ´±¹ ±µº ±· ´±²³ ¹ »²¼½±¾± ±· ¶± ·¸ ¿ »·À ± ´³ ½ ±¿¹ »Á
´±Á ±¿ ¹ »·»Á³µ³±· ³·³  ½»Á ±·À ¼ µ¶± ´³ Á ±º¼ º±· ±·±Á ³½ ³½ ´±µ ± ´»·¸± ·
¿»·¸¸¼ · ±º±· ¿ »µÃ ´» Ä ÅÆ ¼ ·µ¼ º ¿ »·Á³ Á ±³ º³ ·»²À± Ç È É¼ ´±·¸ É ±²±¿
ÈÊºË Æ·±Á³ ½³ ½ ´±µ ± ¶±·¸ ´³¸¼ ·±º±· µ»²´³ ²³ ´±²³ ´¼ ± µ±¾±¹ ¶±³ µ¼ ½ »Ê±¸ ±³
Ê»²³º¼ µÌ
ÍË Ç»²¾³µ¼ ·¸±·Ä ÅÆ
°±Á±¿¿»·¸¾³µ¼ ·¸Ä ÅÆµ »²´±¹ ±µÊ»Ê »² ±¹ ±µ ±¾±¹± ·½ »Ê±¸±³Ê» ²³º¼ µÌ
±Ë λ·¸¾³µ¼ ·¸ÏÐÇ ÆÈ
(
ÑÒ ÓÔ ÕÒÖ × ÓØ ÙÚÛÜ Ó ÒÖÝ× Þ)
°»·¸±·²¼ ¿¼½ÌÏÐ Ç Æ Èßà±Ê ±
(
á¼ ¸³)
âDZÀ±ºÊË Î»·¸¾³µ¼ ·¸
ãÙäÒåÓÒæç×ÕØÓ×è
á¼ ¿¼½Ì
=
&
−
±Ë λ·¸¾³µ¼ ·¸éÆêê
(
ëÒØ ÚìÓA
äÒÖ× ÚÒíîåÓÔ Üç× ÕØÓ×è)
á¼ ¿¼½ÌéÆê êß
ï
(
°ð ²´) (
Í ñȱò)
ó(
Äð ²»)
ô( ) =
× 100%
(
) =
× 100%
(
) =
× 100%
(
) =
× 100%
õö ÷øùúûüý þ ù úÿ ÿ
þþ
=
×
÷øùúûüýþ ù ú
A
(
)
þþ
=
−
ýþ
=
− (
×
)
ø ùø ùýþùø ùüýùü ü
! "ü #ù ú $ü$ý % ûü ø"ûü ýþ ùúù $ ý
$üý ø ùýþ%ù &ü
' ( % $ ø ùüýù ùü ü) %ü ùø"* %øþùúù ø"þ û ù
$ ý$ü%ý %ù&ü%
& +( $ ûýüýü%üø"þ ûù) %üùø"* %øþù úù
ø"þ û ù$ ý$ü%ý %ùø$ù úýþùøý"
, ( % ý ü$% $ ø ùüý ù ùü ü) %ü ùø"* %øþù úù
23
.: 2;
j
<=< >-;r
?irin
@<47Au
?<Bg
A<=<m
7 Ck
:Kiprah perusahaan rokok ini dalam dunia industri rokok di
Indonesia dimulai sejak 1958, tepatnya 26 Juni 1958. Surya Wonowidjojo
adalah pencetus mulainya usaha rokok kretek dengan merek dagang
"Gudang Garam". Awalnya, usaha ini dimulai dengan hanya
menggunakan alat tradisional yang sederhana dan jumlah tenaga kerja
sekitar 50 orang.
Produk pertama yang diluncurkan oleh perusahaan ini, yaitu
Sigaret Kretek Klobot (SKL) dan Sigaret Kretek Tangan (SKT). Hasil
produksi perusahaan ini pada awal berdirinya (1958) hanya sekitar 50 juta
batang. Pada mulanya, distribusi produk perusahaan ini hanya sekitar
Kediri.
Setelah berjalan selama 10 tahun, perusahaan ini menjadi semakin
terkenal
sehingga pendiri perusahaan mempertimbangkan untuk
mengembangkan usahanya. Pada 1969, perusahaan Gudang Garam
mengubah status menjadi sebuah Firma. Hal ini dilakukan agar dapat
mengikuti perkembangan dunia usaha.
Setelah perubahan status tersebut, perusahaan ini pun pun
modal kerja. Awalnya, modal yang diberikan hanya dalam hitungan
jumlah jutaan rupiah. Seiring berkembangnya usaha, modal yang
disuntikan BNI pun menjadi milyaran rupiah.
Kemudian, pada 1971, status perusahaan berubah menjadi
Perseroan Terbatas (PT) dan mendapatkan fasilitas PMDN. Dengan status
Perseroan Terbatas, perusahaan rokok Gudang Garam semakin
berkembang, baik dari segi kualitas produksi, manajemen, maupun
teknologi. Dengan berkembangnya usaha Gudang Garam, pada 1979,
mulai diproduksi Sigaret Kretek Mesin (SKM).
Produksi sigaret kretek mesin ini tidak mengubah sifat perusahaan
yang menganut sistem padat karya, bahkan semakin memperluas
kesempatan kerja. Untuk memperkuat struktur permodalan dan posisi
keuangan perusahaan, maka pada 1990 PT Gudang Garam melakukan
penawaran umum untuk menjual sebagian saham perusahaan pada
masyarakat melalui bursa efek.
Pada 1991, perusahaan mengembangkan sektor usaha pada bidang
kertas industri melalui PT Surya Pamenang yang berkedudukan di Kediri.
Mayoritas kepemilikan saham PT Gudang Garam Tbk. berada di tangan
PT Surya Pamenang. Pengembangan sektor usaha ini bertujuan untuk
menjamin kesinambungan pasok bahan pengepakan bermutu tinggi.
Sebelumnya, kebutuhan bahan pengepakan berkualitas masih harus
DE FGHG
Data yang digunakan dalam penelitian ini adalah laporan keuangan
PT Gudang Garam Tbk. pada tahun 2011-2013.
1. Laporan keuangan tahun 2011 yang sudah diaudit
2. Laporan keuangan tahun 2012 yang sudah diaudit
3. Laporan keuangan tahun 2013 yang belum diaudit
Dalam laporan tersebut, terdapat ketidakcocokkan data yang terjadi
pada tahun 2012 antara laporan keuangan yang sudah diaudit dan laporan
keuangan yang belum diaudit. Adapun contoh dari ketidakcocokkan antara
laporan keuangan yang sudah diaudit dan laporan yang belum diaudit:
IGJ K
l
LEMon
toh
K
Kti
NGO PQPokk
GR F GHGSGTor
GRK
Ku
GR UGRKeterangan
Tahun
2012
yang
sudah diaudit
Tahun
2012
yang
belum diaudit
Total liabilitas jangka
pendek
13.802.317.000.000
12.999.541.000.000
Total liabilitas jangka
panjang
1.101.295.000.000
1.035.944.000.000
Total liabilitas
14.903.612.000.000
14.035.485.000.000
Total ekuitas
26.605.713.000.000
24.665.366.000.000
Total liabilitas dan
ekuitas
41.509.325.000.000
38.700.851.000.000
Dengan demikian, ada dua data
laporan keuangan yang ada.
Namun, peneliti menggunakan data laporan keuangan tahun 2012 yang
sudah diaudit. Untuk tahun 2013 data laporan keuangan yang digunakan
VW XY
rh
Z[\itu
n
]^ _EVA merupakan hasil pengurangan total biaya modal terhadap
laba operasi setelah pajak. Biaya modal sendiri dapat berupa
`ab c ad efgcdan
` abc ad fhij ck. Langkah-langkah menghitung EVA adalah sebagai
berikut:
lW mY
n
g
h
itu
n
g
n o X_p(
Net Operating After Tax)
qrst u
atau laba operasi setelah pajak dapat diketahui dengan
perhitungan:
=
(
)
‒
Laba usaha adalah laba operasi yang digunakan dari suatu
`ivvfwc axfv ycjwz
yang merupakan laba sebelum bunga. Pajak yang
digunakan dalam perhitungan EVA adalah
pengorbanan yang
dikeluarkan oleh perusahaan dalam penciptaan nilai tersebut.
Dalam Laporan Laba (Rugi) Konsolidasi PT Gudang Garam
Tbk. untuk tahun yang berakhir 31 Desember 2011, 31 Desember
2012, 31 Desember 2013, maka diketahui Laba (Rugi) Usaha, beban
pajak dan NOPAT PT Gudang Garam Tbk. adalah sebagai berikut:
p[{Y
l
|WNet Operating After Tax
Tahun
Laba
(Rugi)
Usaha
(jutaan
rupiah)
Beban
Pajak
(jutaan rupiah)
NOPAT
(jutaan
rupiah)
Berdasarkan tabel di atas, bisa dilihat jika perusahaan pada
tahun 2013 mengalami peningkatan laba dan tahun 2012 mengalami
penurunan laba. Perolehan laba terbesar pada tahun 2013 sebesar Rp
3.233.730.000.000,00.
Besarnya beban pajak pada masing-masing tahun juga
berpengaruh terhadap NOPAT yang dihasilkan, semakin kecil tingkat
beban pajak pada perusahaan akan semakin bagus karena NOPAT
yang dihasilkan akan semakin besar. Beban pajak terkecil berada pada
tahun 2012 yaitu sebesar Rp 709.009.000.000,00.
NOPAT pada setiap tahun bernilai positif karena laba yang
diperoleh setiap tahun lebih besar daripada beban pajak yang menjadi
tanggungan. Berdasarkan tabel di atas NOPAT setiap tahun
(2011-2013) bernilai positif, sehingga dapat disimpulkan bahwa pada PT
Gudang Garam Tbk. memiliki kinerja yang baik dalam segi
perhitungan NOPAT.
}~
ngh
itu
n
g
Invested Capital
Rumus menghitung
I
C
atau modal yang diinvestasikan
adalah
I
Total utang dan ekuitas menunjukkan beberapa bagian dari
setiap rupiah modal sendiri yang dijadikan jaminan utang. Pinjaman
jangka pendek merupakan pinjaman yang digunakan perusahaan yang
pelunasan maupun pembayarannya akan dilakukan dalam jangka
pendek (satu tahun sejak tanggal neraca) dengan menggunakan aktiva
lancar yang dimiliki perusahaan, seperti utang usaha, utang pajak,
utang cukai dan PPn rokok, utang, dan lain-lain.
Pada neraca per Desember 2013 PT Gudang Garam Tbk.
tercantum
jumlah
utang
dan
ekuitas
sebesar
Rp.
45.450.611.000.000,00 dan utang jangka pendeknya sebesar Rp
17.101.326.000.000,00, sehingga dihasilkan
I
C
sebesar
Rp28.349.285.000.000,00 Dengan cara yang sama, pada tahun
[image:42.595.173.511.538.631.2]sebelumnya dapat diketahui
I
C
setiap tahunnya dalam
tabel 3:
l
Invested Capital
Tahun
Total Utang dan
Ekuitas
(jutaan
rupiah)
Utang
Jangka
Pendek
(jutaan
rupiah
I
C
(jutaan
rupiah)
2011
39.088.705
13.534.319
25.554.386
2012
41.509.325
13.802.317
27.707.008
2013
45.450.611
17.101.326
28.349.285
Sama seperti NOPAT,
I
C
juga merupakan salah
satu komponen penilaian kinerja dengan menggunakan metode EVA.
berdasarkan tabel di atas yang memiliki nilai paling tinggi pada tahun
2013 sebesar Rp
28.349.285.000.000,00, sedangkan tahun 2011
memiliki nilai
I
¡C
¢£¤ ¢¥paling rendah
sebesar Rp
25.554.386.000.000,00.
3.
¦§n
g
h
itu
n
g
¨© ª ª(Weight Average Cost of Capital)
WACC merupakan rata-rata tertimbang biaya utang dan modal
sendiri, menggambarkan tingkat pengembalian investasi minimum
untuk mendapatkan tingkat pengembalian yang diharapkan oleh
investor. Rumus WACC adalah:
WACC = {(D×rd) (1-Tax) + (E×re)}
Keterangan:
WACC
: Biaya modal rata-rata tertimbang
D
: Tingkat Modal
E
: Tingkat Ekuitas
rd
:
C
« « ¬D
® ¢¯
: Tingkat Pajak
re
:
C
« « ¬E
°± ¤ ²Berdasarkan laporan keuangan PT Gudang Garam Tbk.
diperoleh perhitungan untuk Tingkat Modal (D) dan Tingkat Ekuitas
(E) tahun 2011
³2013:
2011 =
14.537.777
39.088.705
× 100% = 37,19%
2012 =
14.903.612
41.509.325
× 100% = 35,90%
2013 =
18.186.539
45.450.611
× 100% = 40,01%
( ) =
&
× 100%
2011 =
24.550.928
39.088.705
× 100% = 62,81%
2012 =
26.605.713
41.509.325
× 100% = 64,10%
2013 =
27.264.072
45.450.611
× 100% = 59,99%
(
) =
× 100%
2011 =
70.606
1.003.458
× 100% = 07,04%
2012 =
209.379
1.101.295
× 100% = 19,01%
2013 =
257.952
1.085.213
× 100% = 23,77%
(
) =
× 100%
2011 =
2.325.217
2012 =
2.128.364
26.605.713
× 100% = 7,99%
2013 =
2.231.732
27.264.072
× 100% = 8,19%
(
) =
× 100%
2011 =
774.724
3.099.941
× 100% = 24,99%
2012 =
709.009
2.837.373
× 100% = 24,99%
2013 =
774.046
2.975.778
× 100% = 26,01%
´µ¶ ·
l 4
¸Weight Average Cost of Capital
Tahun
D
Rd
1-Tax
E
Re
WACC
2011
37,19%
7,04%
75,01%
62,81%
9,47%
0,0791
2012
35,90%
19,01%
75,01%
64,10%
7,99%
0,1024
2013
40,01%
23,77%
73,99%
59,99%
8,19%
0,1195
Nilai WACC pada tabel tersebut mengalami peningkatan dari
tahun 2011
¹2013, yang terbesar adalah 0,1195 pada tahun 2013.
4
¸ º·n
g
h
itu
n
g
Capital Charges
C
»¼½¾ »¿C
À »Á ÂÃÄdiperoleh dari hasil kali antara WACC dengan
I
ÅÆÃľ ÃÇÈ»¼½¾ »¿ÉÊË Ì
l
ÍÎCapital Charges
Tahun
WACC
I
ÏÐÑÒ Ó ÑÔC
ÕÖ×Ó ÕØ(jutaan rupiah)
C
ÕÖ×Ó ÕØC
Ù ÕÚ ÛÑÒ(jutaan rupiah)
2011
0,0791
25.554.386
2.021.351,933
2012
0,1024
27.707.008
2.837.197,619
2013
0,1195
28.349.285
3.387.739,558
Nilai
C
ÕÖ×Ó ÕØC
Ù ÕÚÛÑÒpada tahun 2011
Ü2013 semakin
meningkat. Perolehan
C
ÕÖ×Ó ÕØC
Ù ÕÚÛÑÒterbesar pada tahun 2013
sebesar Rp 3.387.739.558.000,00.
ÍÎ ÝÌ
n
g
h
itu
n
g
Economic Value Added
Þßà á)
Cara menghitung EVA yaitu dengan cara mengurangkan laba
operasional setelah pajak dengan biaya modal yang telah dikeluarkan
oleh perusahaan. Perhitungan EVA merupakan langkah terakhir dalam
menghitung EVA itu sendiri. Cara menghitung EVA ditulis dengan
rumus sebagai berikut:
=
−
Berikut ini adalah tabel perhitungan EVA pada PT Gudang
Garam Tbk:
ÉÊË Ì
l
âÎEconomic Value Added
Tahun
NOPAT (ribuan
rupiah)
C
ÕÖ×Ó ÕØC
Ù ÕÚ ÛÑÒ(ribuan rupiah)
EVA (ribuan
rupiah)
2011
2.395.823.000
2.021.351.933
374.471.067
2012
2.337.743.000
2.837.197.619
-499.454.619
2013
2.489.684.000
3.387.739.558
-898.055.558
Nilai EVA tahun 2011 bernilai positif atau lebih dari nol yaitu
2013 nilai EVA yang dihasilkan bernilai negatif atau kurang dari nol
yaitu sebesar Rp 499.454.619.000,00 dan Rp 898.055.558.000,00.
ãä åæ
n
æn
tu
çèåæn
éipt
ççèêil
çëSetelah diketahui besarnya EVA dari perhitungan EVA
tersebut maka dapat diketahui ada tidaknya penciptaan nilai
(
ìí îïðñ òóv
ïô õî
)
pada perusahaan. Jika EVA lebih dari nol (EVA > 0) atau
bernilai positif, maka telah terjadi nilai tambah ekonomis dalam
perusahaan, sehingga semakin besar EVA yang dihasilkan maka
harapan para penyandang dana dapat terpenuhi dengan baik, yaitu
mendapatkan pengembalian investasi yang sama atau lebih dari yang
diinvestasikan dan kreditur mendapatkan bunga.
Apabila EVA kurang dari nol (EVA < 0) atau bernilai negatif,
maka dalam perusahaan tersebut tidak terjadi proses nilai tambah
ekonomis karena laba yang tersedia tidak memenuhi harapan para
penyandang dana terutama pemegang saham yaitu tidak mendapatkan
pengembalian yang setimpal dengan investasi yang sudah ditanamkan
dan kreditur tetap mendapatkan bunga, sehingga dengan tidak adanya
nilai tambah ekonomis bisa dikatakan kinerja keuangan perusahaan
tidak baik.
EVA sama dengan nol (EVA = 0) merupakan posisi impas
karena laba telah digunakan membayar kewajiban kepada penyandang
Dari tabel 8, pada tahun 2011 EVA yang dihasilkan adalah Rp
374.471.067.000,00
menunjukkan bahwa
telah
terjadi proses
penciptaan nilai
(
ö÷ øùúû üýv
ùþÿ ø)
yang pada tahun tersebut lebih besar
dari nol atau bernilai positif. Hal itu bisa diindikasikan pada tahun
tersebut kinerja keuangan perusahaan baik.
Sedangkan pada tahun 2012 EVA yang dihasilkan adalah Rp
499.454.619.000,00 dan tahun 2013 EVA yang dihasilkan adalah Rp
898.055.558.000,00, sehingga tidak terjadi proses penciptaan nilai
(
ö÷øùúûüýv
ùþÿ ø), yang pada tahun tersebut kurang dari nol atau bernilai
negatif. Hal itu bisa diindikasikan bahwa pada tahun tersebut kinerja
keuangan perusahaan tidak baik.
m
Berdasarkan hasil perhitungan EVA pada tahun 2011-2013 adalah
bernilai positif dan negatif hal ini disebabkan oleh:
1.
øú ø÷ ùúû üý ú ø÷ ù(NOPAT)
Semakin besar nilai NOPAT akan semakin besar pula EVA
yang dihasilkan. Jika NOPAT lebih besar dari
C
ùû ú ùþC
ù÷ ýø, EVA
yang dihasilkan akan bernilai positif
NOPAT juga dipengaruhi oleh
besarnya nilai laba. Semakin besar laba yang diperoleh maka nilai
NOPAT yang dihasilkan akan semakin besar, sehingga mempengaruhi
a. Pada tahun 2011 NOPAT lebih besar daripada
C
C
,
sehingga EVA yang dihasilkan bernilai positif.
b. Pada tahun 2012 dan tahun 2013 NOPAT lebih kecil daripada
C
C
, sehingga EVA yang dihasilkan bernilai negatif.
C
C
Semakin kecil
C
C
yang dihasilkan maka semakin
besar EVA yang dihasilkan. Jika
C
C
lebih kecil dari
NOPAT, EVA yang dihasilkan akan semakin besar karena
C
C
akan mengurangi NOPAT.
C
C
juga dipengaruhi
oleh besarnya
I
!C
yang terdiri dari total utang dan ekuitas
dikurangi dengan utang jangka pendek, semakin sedikit jumlah utang
jangka pendek, semakin besar nilai
I
!"yang dihasilkan.
a. Pada tahun 2011
C
C
lebih kecil daripada NOPAT
sehingga EVA yang dihasilkan bernilai positif.
#
6
$.
&123456 789
:;<= >?><@ >A B>? C D E ;A ; DC FC>A GAFG@ E ;ACD>C >A @CA ;<H> @ ;G>A I>A
= ;AI>A J ;A IIGA>@ >A J;F K= ; LM N E>=> O P QG=>AI Q><>J PR@S J>@>
@ ;?C JEG D>A=> D>JE ;A ;DCFC >ACAC>=>D> BT
UV :;<= >?><@ >AB>?CD E ;< BCFGAI>A S LM N W>AI =C B>? CD@>AE>=> F> BGAXYUU
?;R ;? >< ZE [Y[V\]^VYY_ VYYYS YYV O>=> F> BGA XYUX LM N W>A I
=C B>? C D@>A? ;R ;? >< ` ZEa bbVa^aV]UbVYYYS YY=>AE >=>F> BGA XYU[LMN
W>AI=CB>? C D@>A?;R ;?> <`ZE\b\VY^^V^^\VYYYS YYV
XV :;<= >?><@ >A B>?CD E;< BC FGAI>A LMNS E;A ;DC FC >A @CA ;< H> @ ;G >A I>A O P
QG=>A I Q><>J PR@ V W> AI J;A H>=C KR H ;@ E ;A ;D CF C>A CAC S A C D>C LM N
W>AI =C B>? C D@>A R;<AC D>C EK? C FCc >F >G D;RCB R ;?>< =><C AK D E>=> F> BGA
XYUU R ;<ACD>C A;I>F Cc >F>G LM N @G<>A I => <C A K DS ? ;BCA II> =>E>F
=C@>F >@>A R> Bd>E>=> F >BGA XYUU F ;D> BF ;< H>=C AC D>C F>JR> B;@KAKJC ?
>F>G >= > E;AeCEF >>A ACD> C @>< ;A > D>R > W> A I F ;<?;=C> =>E>F J ;J;AG BC
B><>E>A E ><> E ;AW> A=> AI =>A> F ;<GF >J> E ;J;I>A I ?> B>J W>C FG
J ;A=>E>F@>A E;AI;J R> DC>A W>A I ?;FC JE>D = ;AI>A CAf;? F>? C W>AI
? G=>B =C F>A>J @>A =>A RC? > =C@>F >@>A @C A ;<H> @ ;G>AI>A E ;<G? >B>>A
R>C@ Vg>J GA E >=>F > BGA XYUX=>AXYU[LM N W>A I=C B >? CD@>AR ;<AC D>C
A ;I>FCc >F >G LMN @G< >AI = ><C AK DS ? ;BCAII> = > E>F =C @>F >@>A R>Bd>
E>=> F >BGA F;<?;RGF FC => @ F;<H>=C E <K?;? ACD>C F >J R> B ;@KAKJ C? >F>G
hijkl kjkmnk o pm qi ohk k m m irk i lk spmk rk tk nkmu hpsvpj ik hijkl
wp wpmxy i yk sk okm ok sk opmnk mjkmu jkm k hpsx hkwk op wp ukm u vky k w
nk i hxhijklwpmjk ok hlkmopmupw tkr ikm nk m uv ph iwokrjpm ukmimz p vhk vi
nkmu vxjky j i hkmk wlkm{ vpy imuuk ti vk j ilkhkl km l imp s|k lpxkmukm
op sx vkyk km hijkl tk il} ~kr i hx wpmxm |xllkm tky k tp sxm uv i
vptk uk iimj ilk hshpm hkm ukjkmnkopm qiohkkmm irk ijk sivp txkyimz p v hk vi
jkm imj ilk hs vp txky op sx vkyk km jkr k w vph ik o lpuik hkm opsk v imkr
pl m wi vmnk} pr k im i h x{ wp sx okl km opmjplk hkm tk sx jkrk w
wp w op syk hilkm vpqksk kj ir ok sk opmnkmj km u jkmk k hkx op wp ukmu
vkyk w}
}
p sj k vk sl km yk vir opmp rih ikm jkm lpv i woxr km nk m u j i opsr py{
opmxr i vwp wtp silkmvksk mvptk uk it psilx h
} k ui imzp vh s nk m u k lkm wpmkmk wl km vkykwmnk v p tkilmnk
wp w op sh iw tkmul km l p ox hx vkm imzp vhk vimnk jkm wp w op syk hilkm
l imp s|klpxkm ukm}
} p tkuki tkykm op sh iw tkmukm jkrk w wp w op sqpok h opmuk wtirkm
lp ox hx vkm tivm i v{ k orilk v i wp sx okl km krk h x lx s nk m u oskl hi v
jkmwxjkylkspm kl wompm nkmuj iuxmklkmwp sx oklkmykr nkm u
vpjp sykm k}
} k tk nkmu tp vk s h ijkl wpm |k wim yk v ir opsy ihx mukm nkmu
ov ih i} k spm k xm hxl wpmuy k v ir lkm ov ih i { x hkmu |km ulk
¡¢£¤ ¥¢¦
¡§¢ ¨©ª« ¬
® ¯ ° ± ²³
´´ µ µ
´ ¶ · ´ µ ®
¸® ¹ º£ ¨»¼¤ ¥½ ° ´ ´ ´µ ®
¾ ¿ À Á ¯³Â
´ ± ²³ °
3
ÃòÖïÑÍàÖÒÖ× ó Ö× íÎíÎðÑ× íÑ× îÖôÕ íÑõÑ Ñר áâããäåØ ë çê
us
ö÷s
çø öçùçú ç ûèüý è÷si
çûþá ÔíÎ ßÎîÖàÎÏÑåØÛÑðÑÍàÑñÔÍÝÑ×ÏÏÑØÙ ÑÐÒÎ Ó
ÿÍÐÑÒØ
áâãäãåØ æçèçé
e
êe
è ëi
è÷rj
çe
ý ød
çè
ikasi)
ØB
Ñ× íÕ× Ïñ
A
ÝÑôÖà ÑØÞÑ×ßÖ×ÓòÜרÚÑÍõÑ×× ÖØÜ Öרáâãã åØ
Akuntansi Manajerial
ØáÔíÎ ßÎå ÛÑðÑÍà ÑñÑÝ ÖÒôÑÔÒïÑàØÕÝõÑíÎØ áä åØ
Akuntansi Manajemen (Konsep, Manfaat dan rekayasa. (Edisi
kedua)
ØÜÏ õÑðÑÍàÑñB
Ñ ÏÎ Ñ×ó Ö× ÖÍôÎàÑ×ÿÔ îó Øó Ñð ïÑÐÑ×Ó ÔÖ× íÎØ áâã äåØ
Kumpulan Karya Tulis Ilmiah
Ø íÎ Õ× íÕÐ íÑÍÎ Ðààïñ à ÕÏÑßÑðÐÎ ÍÑÒÎðØ ôÝÜ ÏßïÜ àØÜ Òâãäã ïÖ ×ÏÖÍàÎ Ñ×ÖÜ×Ü ÒÎÑÝÕ Ö ÑííÖíÖÑØ ÐàÒÝïÑíÑà Ñ×ÏÏÑÝäãÑÍÖàâãäØÎÒ ó Ö×õÕß Õר áâãäåØ
Pedoman Penulisan Tugas Akhir Program Diploma III
Ø Ü ÏõÑðÑÍà Ññ×ÎÖÍßÎàÑßÖ ÏÖÍÎÜÏ õÑðÑÍà ÑîÑÒïÕßÑà Öߨà ÑÒÑÓ Î íÐÑÍàÑØ áä å Ø
Economic Value Added: Pengukuran dan Penciptaan
Nilai Perusahaan
ØÑ× Ñ ÖÒ Ö×íÑ×ß Ñ ÐÑ Ñ×ÿ× íÜ× Öß Î ÑØÎ ôÜ ÜØ
áâãääåØ
Manajemen Kinerja
Ø á ÔíÎß ÎîÖàÎÏÑåØ ÛÑðÑÍàÑñ ÑÑÑÍÑÎ × íÜ ó ÖÍßÑíÑØ
Ü Õ× ÏÓ Ø òÑÎ í Ú à ÖïÐÖר ÙØ
B
õÍ×ÖØ áâããäåØEVA & Manajemen
Berdasarkan Nilai (Panduan Praktis untuk Implementasi)
Ø