C VÒ t×nh yªu quª h−¬ng, ®Êt n−íc Qua tôc ng÷, th¬ ca d©n gian ViÖt Nam

(1)

VÒ t×nh yªu quª h−¬ng, ®Êt n−íc Qua tôc ng÷, th¬ ca d©n gian ViÖt Nam

Lª Huy Thùc^(*)

on ng−êi ViÖt Nam, nh− Hå ChÝ Minh ®· tõng nhÊn m¹nh, tõ x−a

®Õn nay, cã lßng yªu n−íc nång nµn, ®ã lµ mét phÈm chÊt, truyÒn thèng quý b¸u cña d©n téc ta. T×nh yªu quª h−¬ng, ®Êt n−íc Êy ®−îc biÓu hiÖn kh¸ phong phó qua kho tµng tôc ng÷, th¬ ca d©n gian.

Mét c¸ch kh¸i qu¸t nhÊt, cã thÓ thÊy t×nh yªu quª h−¬ng, ®Êt n−íc qua tôc ng÷, th¬ ca d©n gian ViÖt Nam thÓ hiÖn ë nh÷ng ®iÓm næi bËt sau.

1. Tù hµo vÒ ®Êt n−íc, quª h−¬ng giµu ®Ñp Hµ Néi - Kinh thµnh ngµn n¨m lµ n¬i héi tô tinh hoa, lµ tr¸i tim cña ®Êt n−íc. Bëi vËy, ®©y còng lµ ®Þa danh

®−îc göi g¾m lßng tù hµo vÒ sù trï phó, giµu ®Ñp cña quª h−¬ng ViÖt Nam trong th¬ ca d©n gian. Víi nhiÒu tªn gäi kh¸c nhau qua c¸c thêi kú lÞch sö (Th¨ng Long, Long Thµnh, Trµng An, Kinh Kú...), sù giµu ®Ñp cña Hµ Néi ®−îc m« t¶ rÊt nhiÒu trong tôc ng÷, th¬ ca d©n gian ViÖt Nam. Bµi d©n ca Phån hoa thø nhÊt Long Thµnh/Phè gi¨ng m¾c cöi,

®−êng quanh bµn cê/Ng−êi vÒ nhí c¶nh ngÈn ng¬/H«m nay anh häa bµi th¬ göi nµng (1, tr.193) vµ c©u tôc ng÷ Thø nhÊt Kinh Kú, thø nh× Phè HiÕn (2, tr.561) cïng kh«ng Ýt s¸ng t¸c d©n gian kh¸c ®· ph¸c ho¹ mét Thñ ®« hoa lÖ vµ

lµ trung t©m kinh tÕ, bu«n b¸n, trao ®æi hµng ho¸ sÇm uÊt. Mét thµnh Th¨ng Long tuyÖt ®Ñp, th¬ méng, ®−êng phè ng−îc xu«i, ®«ng ng−êi qua l¹i lµm say lßng du kh¸ch. Phè HiÕn thuéc tØnh lþ H−ng Yªn x−a (nay lµ thµnh phè H−ng Yªn) lµ c¶ng cã nhiÒu ng−êi n−íc ngoµi

®Õn trao ®æi hµng ho¸, ®ã còng lµ mét ®Þa danh ®Ñp, ®Çy tiÒm n¨ng kinh tÕ, nh−ng vÉn ®øng thø hai sau Kinh ®«. NghÜa lµ Long Thµnh, tr¸i tim cña c¶ n−íc, ®·

tõng lµ n¬i ®Ñp, giµu nhÊt ViÖt Nam, vµ cho ®Õn nay lu«n lµ niÒm tù hµo cña ng−êi Hµ thµnh vµ ®ång bµo c¶ n−íc.^(*)

NiÒm tù hµo Êy cßn thÓ hiÖn ®Ëm nÐt h¬n qua nh÷ng miªu t¶ chi tiÕt vÒ nh÷ng nÐt b×nh dÞ nh−ng ®Çy tinh tÕ cña Thñ ®«. §ã lµ, Giã ®−a cµnh tróc la

®µ/TiÕng chu«ng TrÊn Vò, canh gµ Thä X−¬ng/MÞt mï khãi to¶ ngµn s−¬ng/NhÞp chµy Yªn Th¸i, mÆt g−¬ng T©y Hå. Hay, Thanh Tr× cã b¸nh cuèn ngon/Cã gß Ngò Nh¹c cã con s«ng Hång/Thanh Tr× c¶nh ®Ñp ng−êi

®«ng/Cã c©y s¸o tróc bªn ®ång lóa xanh (3, tr.10-11). Vµ, æi Qu¶ng B¸, c¸ Hå T©y/Hµng §µo t¬ lôa lµm say lßng

(*) NCS., Häc viÖn ChÝnh trÞ - Hµnh chÝnh quèc gia Hå ChÝ Minh.

C

(2)

ng−êi (4, tr.187). Nh÷ng trÝch ®o¹n nµy

®· ®iÓm qua kh¸ nhiÒu ®Þa chØ thuéc Thñ ®« Hµ Néi cã phong c¶nh h÷u t×nh, th¬ méng, cã tiÕng chu«ng n¬i thê tù lµ tÝn hiÖu t©m linh, tinh thÇn kh«ng thÓ thiÕu trong ®êi sèng th−êng nhËt cña ng−êi d©n ViÖt Nam, cã dßng s«ng s¾c

®á phï sa, cã c¸nh ®ång lóa trï phó t−¬i tèt... Víi t×nh yªu, niÒm tù hµo dµnh cho Thñ ®« Hµ Néi, tôc ng÷, th¬ ca d©n gian

®· ph¸c ho¹ Hµ Néi nh− mét bøc tranh sèng ®éng, ®Çy mµu s¾c.

Cïng víi Thñ ®« v¨n hiÕn lµ lßng tù hµo vÒ mét Sµi Gßn phån hoa, nay lµ thµnh phè mang tªn vÞ l·nh tô vÜ ®¹i cña d©n téc. Nh÷ng vÇn ca dao Xø nµo vui b»ng xø Sµi Gßn/Ng−êi ®i nh− ®«

héi, anh cßn nhí em (1, tr.1030); hay Nhµ BÌ n−íc ch¶y trong ngÇn/Buåm n©u, buåm tr¾ng ch¹y gÇn ch¹y xa/Thon thon hai m¸i chÌo hoa/L−ít qua l−ít l¹i nh− lµ gÊm thªu... ®· lµm to¸t lªn vÎ nhén nhÞp, khÈn tr−¬ng, s«i

®éng vµ ®«ng vui hiÕm n¬i nµo b»ng cña thµnh phè phån hoa Êy.

NiÒm tù hµo vÒ quª h−¬ng, ®Êt n−íc giµu ®Ñp kh«ng chØ thÓ hiÖn trong nh÷ng vÇn th¬ ca d©n gian vÒ nh÷ng ®«

thÞ phån hoa, mµ cßn c¶ nh÷ng vïng quª yªn ¶, thanh b×nh vµ kh«ng kÐm phÇn giµu ®Ñp. Tõ miÒn §«ng B¾c víi tiÒm n¨ng kinh tÕ ®Çy høa hÑn vµ phong c¶nh h÷u t×nh thiªn phó trong c©u ca B¾c C¹n cã suèi ®·i vµng/Cã hå Ba BÓ, cã nµng ¸o xanh (3, tr.13). Hay xu«i vÒ Nam víi CÇu Quan vui l¾m ai

¬i/Trªn th× häp chî, d−íi b¬i thuyÒn rång (Thanh Ho¸); §−êng v« xø NghÖ quanh quanh/Non xanh n−íc biÕc nh− tranh ho¹ ®å; §øc Thä g¹o tr¾ng n−íc trong/Ai vÒ §øc Thä thong dong con ng−êi (Hµ TÜnh) (3, tr.16); §Êt ta bÓ b¹c non vµng/BÓ b¹c Nam H¶i, non vµng Bång

Miªu (Qu¶ng Nam-§µ N½ng) (3, tr.19)...

Nh÷ng miÒn ®Êt trï phó ë ®Çu kia

®Êt n−íc còng ®−îc miªu t¶ trong tôc ng÷, d©n ca ViÖt Nam víi niÒm tù hµo lín. Quª em §ång Th¸p mªnh m«ng/Xanh t−¬i b¸t ng¸t ruéng ®ång bao la/Quª em ãng ¸nh t¬ vµng/Ruéng n−¬ng th¼ng t¾p, ngót ngµn d©u xanh (1, tr.1026); BÕn Tre giµu mÝa Má Cµy/Giµu nghªu Th¹nh Phó, giµu xoµi C¸i M¬n/BÕn Tre biÓn c¶ s«ng t«m/Ba Tri muèi mÆn, Giång Tr«m lóa vµng (1, tr.1016). Víi thiªn nhiªn ®iÖp trïng, trï phó, ®Çy søc sèng, mäi miÒn trªn quª h−¬ng, ®Êt n−íc ViÖt Nam ®Òu lµ niÒm tù hµo cña ng−êi ViÖt.

2. Tù hµo vÒ v¨n ho¸ vµ lÞch sö d©n téc

§ã lµ mét biÓu hiÖn cña t×nh yªu quª h−¬ng, ®Êt n−íc, thÓ hiÖn rÊt râ nÐt trong tôc ng÷, th¬ ca d©n gian ViÖt Nam.

Trong kho tµng tôc ng÷, ca dao tr÷

t×nh cã rÊt nhiÒu t¸c phÈm thÓ hiÖn râ t×nh yªu céi nguån, Tæ quèc th«ng qua c¸ch m« t¶ sù say mª chiªm ng−ìng vµ niÒm tù hµo cña ng−êi d©n ViÖt Nam vÒ nÒn v¨n ho¸ d©n téc víi nh÷ng di tÝch cßn l−u gi÷ l¹i ®−îc cho tíi nay. Nµng T«

ThÞ, c©u chuyÖn vÒ hßn Väng Phu vµ nh÷ng di tÝch v¨n ho¸ ë L¹ng S¬n lµ mét trong sè ®ã: §ång §¨ng cã phè Kú Lõa/Cã nµng T« ThÞ, cã chïa Tam Thanh/Ai lªn xø L¹ng cïng anh/Bâ c«ng b¸c mÑ sinh thµnh ra em/Tay cÇm bÇu r−îu n¾m nem/M¶ng vui quªn hÕt lêi em dÆn dß. Hay h×nh ¶nh hßn Väng Phu ë Kh¸nh Hoµ vµ B×nh §Þnh: Väng Phu c¶nh ®Ñp nói Nhåi/Cã ng−êi chinh phô ph−¬ng trêi ®¨m ®¨m (8, tr.507);

B×nh §Þnh cã nói Väng Phu/Cã ®Çm ThÞ N¹i, cã cï lao xanh (3, tr.10-11)...

§ã lµ nh÷ng nói ®¸, hßn ®¸ thiªn t¹o, sau ®ã con ng−êi cã sù t¸c ®éng Ýt hoÆc nhiÒu ®Ó t«n thªm vÎ ®Ñp cña nã vµ ®Òu

(3)

trë thµnh di s¶n v¨n ho¸, t−îng tr−ng cho nh÷ng thiÕu phô bång con tr«ng mong chång tõ chiÕn trËn trë vÒ, hµm ý ph¶n ®èi m¹nh mÏ chiÕn tranh phi nghÜa. ChÝnh v× vËy mµ nh÷ng di tÝch v¨n ho¸ ®ã ®· ®−îc ®«ng ®¶o quÇn chóng nh©n d©n lao ®éng yªu chuéng hoµ b×nh ng−ìng mé. §øng tr−íc c¸c di tÝch v¨n ho¸ ®ã, ng−êi ta nh− c¶m nhËn ®−îc tinh thÇn, ý chÝ ph¶n chiÕn vµ kh¸t väng hoµ b×nh cña ng−êi d©n ViÖt Nam, h¬n n÷a cßn cã lßng tù hµo vÒ phÈm chÊt ®¹o ®øc, nh©n v¨n cña ng−êi ViÖt, tõ ®ã thªm yªu th−¬ng ®Êt n−íc, quª h−¬ng.

Trong qu¸ tr×nh dùng n−íc, lao

®éng s¶n xuÊt vµ ®Êu tranh chèng x©m l−îc, b¶o vÖ Tæ quèc, d©n téc ta ®· lµm nªn nhiÒu sù kiÖn lÞch sö träng ®¹i.

Ng−êi ViÖt Nam lu«n ghi nhí, tù hµo vÒ nh÷ng sù kiÖn, di tÝch lÞch sö ®ã. Thùc tÕ Êy còng chÝnh lµ biÓu hiÖn sinh ®éng vÒ t×nh yªu quª h−¬ng ®Êt n−íc cña

®ång bµo ta. Nh÷ng t¸c phÈm ca dao sau ®©y lµ minh chøng râ nÐt. Ai vÒ Phó Thä cïng ta/Vui ngµy giç Tæ th¸ng ba mïng m−êi (5, tr.82) lµ bµi ca dao ghi nhËn lßng biÕt ¬n cña nh©n d©n ®èi víi c¸c vua Hïng ®· cã c«ng dùng n−íc. Hay c©u ca Ai vÒ ®Õn huyÖn §«ng Anh/Ng¾m xem phong c¶nh Loa thµnh Thôc V−¬ng (5, tr.83) diÔn t¶ sù ng−ìng mé thµnh luü do Thôc Ph¸n x©y ®¾p mét c¸ch kiªn cè

®Ó b¶o vÖ Tæ quèc. Ai vÒ HËu Léc, Phó

§iÒn/Nhí ®©y Bµ TriÖu trËn tiÒn xung phong (5, tr.83) lµ c©u ca bµy tá niÒm tù hµo vÒ n¬i bµ TriÖu ThÞ Trinh luyÖn tËp vâ nghÖ, chiªu n¹p thñ h¹, hîp binh ®Ó khëi nghÜa chèng giÆc Ng«. Sa Nam trªn chî d−íi ®ß/N¬i ®©y H¾c §Õ kÐo cê dông binh (5, tr.84) vµ Ai lªn Biªn Th−îng, Lam S¬n/Nhí Lª Th¸i Tæ chÆn

®−êng qu©n Minh (5, tr.84) còng cho chóng ta kh¼ng ®Þnh niÒm tù hµo d©n

téc ®−îc göi g¾m víi sù kiÖn lÞch sö Mai H¾c §Õ x©y V¹n An thµnh ®Ó cïng nghÜa qu©n chèng bän x©m l−îc vµ Lª Lîi chÆn ®¸nh giÆc Minh t¹i mét ®Þa danh thuéc Thanh Ho¸.

T×nh yªu ®Êt n−íc, quª h−¬ng, tù hµo vÒ v¨n ho¸ vµ lÞch sö d©n cßn béc lé thµnh niÒm tù hµo vµ th¸i ®é vui mõng chµo

®ãn nh÷ng chiÕn c«ng trong ®Êu tranh chèng x©m l−îc, b¶o vÖ Tæ quèc cña cha

«ng ta. Trong lÞch sö, qu©n d©n, t−íng lÜnh ViÖt Nam ®· tõng ®ång t©m nhÊt trÝ, hiÖp lùc, m−u l−îc, cÇm vò khÝ ®¸nh ®uæi kÎ thï x©m l−îc hïng m¹nh, vµ ®· lµm nªn nhiÒu chiÕn c«ng vang déi. Mçi ng−êi ViÖt Nam yªu quª h−¬ng ®Êt n−íc cña m×nh ®Òu tù hµo vÒ nh÷ng th¾ng lîi vÜ

®¹i ®ã. Tinh thÇn nµy ®· ®−îc ph¶n ¸nh trong nhiÒu bµi ca dao ViÖt Nam.

S©u nhÊt lµ s«ng B¹ch §»ng/Ba lÇn giÆc ®Õn, ba lÇn giÆc tan (3, tr.23). S«ng B¹ch §»ng lu«n lµ niÒm tù hµo, kiªu h·nh cña mäi ng−êi d©n yªu n−íc ViÖt Nam. N¬i ®©y, nh− t¸c phÈm ca dao nhÊn m¹nh, ®· ba lÇn qu©n x©m l−îc bÞ cha

«ng ta ®¸nh cho tan t¸c. N¨m 938, d−íi sù chØ huy cña ng−êi anh hïng d©n téc m−u l−îc, tµi ba Ng« QuyÒn, qu©n ta ®·

quyÕt chiÕn vµ ®¸nh tan ®éi qu©n x©m l−îc Nam H¸n t¹i cöa s«ng B¹ch §»ng.

LÇn thø hai, vµo n¨m 981, còng t¹i con s«ng nµy, qu©n ta do Lª Hoµn, tøc Lª §¹i Hµnh - vÞ t−íng lÜnh tµi ba, ®−îc t«n lµm vua - cÇm ®Çu ®· lËp nªn chiÕn c«ng vang déi, nhÊn ch×m qu©n Nam Tèng cã d· t©m x©m l−îc ViÖt Nam. Vµ, lÇn thø ba, n¨m 1288, TrÇn Quèc TuÊn ®· chØ huy t−íng sÜ ®êi TrÇn chiÕn th¾ng qu©n Nguyªn M«ng - ®éi qu©n x©m l−îc hïng m¹nh nhÊt thÕ giíi lóc bÊy giê - t¹i cöa B¹ch

§»ng giang. X¸c giÆc Nguyªn M«ng næi

®Çy vµ m¸u cña chóng nhuém ®á n−íc s«ng B¹ch §»ng.

(4)

3. Yªu th−¬ng nh÷ng ng−êi lao ®éng cÇn mÉn, gi÷

g×n nghÒ truyÒn thèng

§ã còng lµ mét biÓu hiÖn vÒ t×nh yªu ®Êt n−íc, quª h−¬ng ®−îc kh«ng Ýt c©u tôc ng÷, bµi th¬ ca d©n gian ViÖt Nam m« t¶ vµ lµm xóc ®éng ng−êi ®äc.

Hìi c« t¸t n−íc bªn ®µng/Sao c«

móc ¸nh tr¨ng vµng ®æ ®i? (8, tr.244).

ChØ mét c©u ca, rÊt ng¾n, lµ mét c©u hái, kh«ng cÇn lêi ®¸p, nh−ng nã cã søc sèng tr−êng cöu, in ®Ëm trong t©m trÝ

®éc gi¶ vµ ng−êi nghe. T¹i sao? Êy chÝnh lµ v× nã ®· kh¾c ho¹ ®−îc mét h×nh t−îng vµ kh«ng gian cã mµu s¾c, sèng ®éng, h÷u t×nh. Qua ®ã cßn thÊy mét vÎ ®Ñp ®Çy chÊt l·ng m¹n vµ tÝnh thÈm mü trong h×nh ¶nh ng−êi lao ®éng

®ang cÇn mÉn lµm viÖc. C©u ca rÊt ng¾n (m−êi bèn ch÷ chia thµnh hai c©u) nh−ng víi nh÷ng gi¸ trÞ thÈm mü vµ nghÖ thuËt kh«ng nhá, nã ®· truyÒn th«ng ®iÖp lín vÒ t×nh yªu quª h−¬ng

®Êt n−íc cho con ng−êi ViÖt Nam.

Anh ®i anh nhí quª nhµ/Nhí canh rau muèng, nhí cµ dÇm t−¬ng/Nhí ai d·i n¾ng dÇm s−¬ng/Nhí ai t¸t n−íc bªn ®−êng h«m nao (5, tr.70) còng lµ mét bµi th¬ nh− thÕ. Ng−êi ly h−¬ng nhí th−¬ng vÒ b¶n xø víi nh÷ng mãn ¨n d©n d·, quen thuéc, ®êi th−êng nh−

canh rau muèng, t−¬ng, cµ... Lßng nhí th−¬ng quª h−¬ng cßn v× ë n¬i Êy cã nh÷ng ng−êi lao ®éng gian khæ, vÊt v¶, ch¨m chØ sím h«m, cã nh÷ng h×nh ¶nh th©n th−¬ng nh− c« g¸i ®ang t¸t n−íc bªn ®−êng... Bµi ca dao ®· kh¸i qu¸t t×nh yªu quª h−¬ng cña ng−êi d©n ViÖt Nam th«ng qua lêi ®éc tho¹i cña nh©n vËt tr÷ t×nh trong thi phÈm, t×nh yªu Êy b¾t ®Çu tõ t×nh yªu nh÷ng g× gi¶n dÞ, gÇn gòi, ®êi th−êng nhÊt nh− dßng s«ng ªm ®Òm, tr¸i c©y th¬m ngät cña quª h−¬ng, vµ nã lín dÇn lªn thµnh t×nh yªu

quª h−¬ng, t×nh yªu ®Êt n−íc.

T×nh yªu quª h−¬ng ®Êt n−íc cña ng−êi d©n ViÖt Nam cßn biÓu hiÖn ë th¸i

®é tr©n träng nh÷ng nghÒ truyÒn thèng cña c¸c ®Þa ph−¬ng trong c¶ n−íc. VÊn

®Ò nµy ®−îc bµn luËn nhiÒu t¹i kho tµng ca dao tr÷ t×nh ViÖt Nam. Nh÷ng trÝch dÉn d−íi ®©y lµ vÝ dô:

Hìi c« th¾t l−ng bao xanh/Cã vÒ An Phó víi anh th× vÒ/An Phó cã ruéng tø bÒ/Cã ao t¾m m¸t cã nghÒ kÑo nha; Hìi c« th¾t l−ng bao xanh/Cã vÒ §×nh B¶ng víi anh th× vÒ/§×nh B¶ng cã lÞch cã lÒ/Cã s«ng t¾m m¸t, cã nghÒ nhuém th©m; Hìi c« th¾t l−ng bao xanh/Cã vÒ KÎ B−ëi víi anh th× vÒ/KÎ B−ëi cã ruéng tø bÒ/Cã hå t¾m m¸t, cã nghÒ quay t¬...

(8, tr.245).

KÎ C¸t bu«n b¸n tr¨m nghÒ/Cã hoa thiªn lý cã nghÒ v¶i con; Lµng Nói cã gèc bå ®Ò/Cã nghÒ canh cöu, cã nghÒ lµm h−¬ng; Nam §Þnh cã bÕn ®ß ChÌ/Cã tµu Ng« kh¸ch, cã nghÒ −¬m t¬ (8, tr.246);

V¹n Phóc cã gèc c©y ®Ò/Cã s«ng t¾m m¸t, cã nghÒ −¬m t¬... (3, tr.247).

Nh÷ng t¸c phÈm ca dao Êy ®Òu chøng tá niÒm tù hµo, yªu nghÒ truyÒn thèng t¹i quª h−¬ng cña nh÷ng ng−êi d©n n¬i Êy.

Nh©n vËt tr÷ t×nh vµ còng lµ trung t©m cña c¸c t¸c phÈm d©n gian chÝnh lµ sù kh¸i qu¸t, ®¹i diÖn cho ®¹i bé phËn ®ång bµo ViÖt Nam cã t×nh yªu quª h−¬ng ®Êt n−íc ®−îc biÓu hiÖn, béc lé ra thµnh niÒm kiªu h·nh, yªu nghÒ truyÒn thèng n¬i xø së nguån céi cña m×nh.

4. Th−¬ng nhí quª h−¬ng

Lßng th−¬ng nhí quª h−¬ng g¾n liÒn víi nh÷ng kû niÖm vÒ con ng−êi, c¶nh vËt vµ sù kiÖn kh«ng thÓ quªn trong lßng mçi ng−êi, ®ã chÝnh lµ biÓu hiÖn cña t×nh yªu nguån céi, ®Êt n−íc thËt sù, s©u s¾c. Ai ®ã nÕu kh«ng cã

(5)

t×nh yªu th−¬ng n¬i ch«n rau c¾t rèn cña m×nh vµ giang s¬n do «ng cha x©y dùng nªn th× ch¼ng kû niÖm, sù kiÖn nµo ë ®Þa chØ Êy ®¸ng nhí víi hä.

Trªn ®Êt n−íc ViÖt Nam, mçi vïng miÒn ®Òu cã nh÷ng s¾c th¸i sinh ho¹t v¨n ho¸, tinh thÇn riªng, g¾n víi t©m hån ng−êi d©n n¬i Êy. Nh÷ng ai tõng

®Õn quª h−¬ng quan hä Kinh B¾c, ®−îc xem, nghe c¸c nghÖ sÜ ®Ých thùc vµ c¶

kh«ng chuyªn biÓu diÔn, h¸t nhiÒu lµn

®iÖu quan hä, ®−îc ®¾m m×nh trong t×nh ng−êi vµ c¶nh s¾c n¬i Êy ®Òu cã chung mét c¶m xóc : B©ng khu©ng nhí c¶nh, nhí ng−êi/Nhí n¬i quan hä, nhí lêi ca hay (3, tr.17). NhiÒu th¾ng c¶nh tù nhiªn hoÆc thiªn t¹o cïng kh«ng Ýt vÎ

®Ñp ®Ëm nÐt ch©n ph−¬ng còng tõng in s©u trong t©m trÝ nh÷ng ng−êi cã t×nh yªu quª h−¬ng ®Êt n−íc. Nói Truåi ai

®¾p mµ cao/C«ng danh ai bíi ai ®µo mµ s©u/Nong t»m, ao c¸, n−¬ng d©u/§ß x−a bÕn cò nhí c©u hÑn hß (3, tr.17). Ph¶i lµ ng−êi yªu quª h−¬ng, ®Êt n−íc míi cã ký øc vÒ nh÷ng vïng miÒn cña Tæ quèc nh− vËy. Ng−êi nghÖ sÜ d©n gian ®· kh¾c ®Ëm t×nh c¶m Êy trong thi phÈm cña m×nh, gãp phÇn lµm s¸ng râ chñ ®Ò vÒ lßng yªu n−íc trong kho tµng tôc ng÷, th¬ ca b×nh d©n ViÖt Nam, nh−:

ChiÒu chiÒu Ðn liÖng cß bay/Khoan khoan nhí b¹n, b¹n rµy nhí ai?/B¹n r»ng nhí cñ, nhí khoai/Nhí cam, nhí quýt, nhí xoµi cµ l¨m (9, tr.312).

Ta vÒ ta t¾m ao ta/Dï trong dï

®ôc ao nhµ vÉn h¬n. C©u ca nµy ®· cã kh«ng Ýt ng−êi hiÓu sai mét c¸ch ®¸ng tiÕc. ë ®©y cÇn nãi thªm ®«i ®iÒu. Mét sè ý kiÕn cho r»ng “C©u ca nµy ph¶i

®−îc coi lµ lçi thêi. B¸u g× c¸i ao ®ôc mµ ngôp lÆn trong ®ã cho mÊt vÖ sinh”. Tuy nhiªn, kh«ng thÓ nhÊt trÝ víi c¸ch hiÓu vµ th¸i ®é phñ ®Þnh c©u ca dao nãi trªn mang tinh thÇn yªu

n−íc. Trong t¸c phÈm ca dao nµy, "ta"

lµ danh x−ng cña ai ®ã ®ang ë xa quª h−¬ng, Tæ quèc, rêi bá n¬i ch«n rau c¾t rèn vµ ®Êt n−íc cña m×nh, nh÷ng t−ëng

®Õn ®−îc ®Þa chØ lý t−ëng. Nh−ng ®Õn tha h−¬ng th× vì méng, thÊy c¸i mÊt nhiÒu h¬n c¸i ®−îc nªn míi nhËn ra

"ao" cña ta h¬n "ao" cña ng−êi. Qua ®ã, ng−êi ta kªu gäi mäi ng−êi h·y g¾n bã víi nguån céi cña m×nh, v× ë ®ã cã nh÷ng gi¸ trÞ kh«ng thÓ t×m ®−îc tõ n¬i kh¸c, thªm n÷a, cßn cã nh÷ng kû niÖm vÒ cha mÑ, gia ®×nh, ng−êi th©n kh«ng dÔ g× chèi bá, kh−íc tõ. Nh− vËy, ý nghÜa cña c©u ca dao chÝnh lµ gi¸o dôc

®¹o ®øc, g¾n kÕt con ng−êi víi quª h−¬ng, Tæ quèc. ViÖc phñ ®Þnh t¸c phÈm ca dao trªn - vèn chøa ®ùng mét t−

t−ëng, t×nh c¶m, ®¹o ®øc ®¸ng quý cña d©n téc cÇn ®−îc gi÷ g×n, ph¸t huy - lµ kh«ng cã søc thuyÕt phôc!

D©n téc ta ph¶i tr¶i qua nhiÒu cuéc chiÕn tranh, céng víi thiªn tai tµn ph¸, bëi vËy, ®êi sèng vËt chÊt, tinh thÇn cña ®ång bµo c¶ n−íc cßn ch−a ®−îc thËt sù ®Çy ®ñ, nhiÒu vÕt th−¬ng vµ tæn thÊt tõ chiÕn tranh ch−a thÓ lµnh trong mét sím mét chiÒu. Nh÷ng c©u ca nh−

vËy chÝnh lµ lêi kªu gäi chóng ta g¾n bã víi quª h−¬ng, tËp trung ý chÝ vµ nghÞ lùc ®Ó x©y dùng n−íc ViÖt Nam ngµy mét c−êng thÞnh, v¨n minh, chø kh«ng nªn tá ra c¹n t×nh hÕt nghÜa, bi quan, ho¶ng lo¹n tr−íc nh÷ng khã kh¨n, thiÕu hôt nhÊt thêi cña ®ång bµo m×nh, råi ch¹y trèn, tõ bá Tæ quèc th©n yªu, kiÕm t×m vËt chÊt, l¹c thó tÇm th−êng ë ®©u ®ã.

5. C¨m thï bÌ lò x©m l−îc, ph¶n quèc vµ ý chÝ quyÕt t©m x©y dùng, b¶o vÖ ®Êt n−íc

Thùc tÕ lÞch sö ®· chøng tá, Ýt cã d©n téc nµo trªn thÕ giíi ph¶i tr¶i qua nhiÒu cuéc kh¸ng chiÕn chèng x©m l−îc nh− d©n téc ViÖt Nam. Bëi vËy, lßng

(6)

c¨m thï bÌ lò c−íp n−íc vµ b¸n n−íc d©ng cao ®Õn tét ®é. Ch¼ng h¹n, trong mét bµi d©n ca NghÖ TÜnh cã c©u: Ra vÒ dÆn b¹n thanh niªn/Chí mª b¹n g¸i mµ quªn ®óc thï (1, tr.737) (TiÕng ®Þa ph−¬ng

"®óc thï" nghÜa lµ "nu«i chÝ c¨m thï").

T¸c gi¶ bµi d©n ca nµy ®· bµy tá lßng c¨m thï giÆc s©u s¾c, cao ®é, nh¾c nhë líp trÎ kh«ng ®−îc quªn mèi hËn thï ®ã cña d©n téc. Nh÷ng t¸c phÈm trÝch d−íi ®©y ®Òu lµ thÓ hiÖn lßng c¨m thï vµ sù ®èi ®Þch kÞch liÖt cña nh©n d©n ViÖt Nam víi bän

Th»ng T©y h¾n ë bªn T©y/Bëi vua chóa NguyÔn r−íc thÇy ®em sang/Cho nhµ cho n−íc tan hoang/Cho thiÕp ngËm ®¾ng, cho chµng nuèt cay/Cha ®êi mÊy ®øa theo T©y!/Må «ng m¶ cè voi giµy biÕt ch−a; Ngã xuèng s«ng H−¬ng n−íc xanh nh− tµu l¸/Ngã vÒ ®Ëp ®¸ phè x¸ nghªnh ngang/Tõ ngµy T©y l¹i Sø sang/§i x©u, nép thuÕ lµm ®µng kh«ng ng¬i/ChÐm cha nh÷ng ®øa sang giµu/CËy thÇn cËy thÕ cói ®Çu nÞnh T©y (5, tr.271-275).

ý chÝ quyÕt t©m, tinh thÇn h¨ng h¸i tham gia chiÕn ®Êu chèng kÎ thï x©m l−îc còng lµ mét biÓu hiÖn sinh ®éng vÒ t×nh yªu quª h−¬ng ®Êt n−íc cña ng−êi d©n ViÖt Nam. RÊt nhiÒu t¸c phÈm ca dao lét t¶ ®iÒu ®ã. Trªn m×nh Tæ quèc th©n yªu/ë ®©u cã giÆc v¹n ®Ìo còng qua/§Êt nµy thÊm m¸u «ng cha/Ngµn n¨m giôc b−íc qu©n ta lªn ®−êng; B¾c Nam lµ con mét nhµ/Lµ gµ mét mÑ lµ hoa mét cµnh/NguyÖn cïng biÓn th¼m non xanh/Th−¬ng nhau nu«i chÝ ®Êu tranh cho bÒn; Giµ g×? Giµ tãc giµ r©u/Tinh thÇn ®¸nh Mü l·o ®©u cã giµ/Con ®i bé ®éi ph−¬ng xa/Cßn l·o ë nhµ vµo b¹ch ®Çu qu©n; ChÞ em du kÝch Th¸i B×nh/Ca l« ®éi lÖch võa xinh võa gißn/Ng−êi ta nh¾c chuyÖn chång con/L¾c ®Çu ngu©y nguÈy: "Em cßn giÕt T©y!"... (4). Nh÷ng c©u ca dao Êy kh«ng

chØ kh¬i dËy lßng yªu n−íc trong c¸c thÕ hÖ ng−êi ViÖt Nam, mµ cßn göi g¾m tinh thÇn Êy tíi bÇu b¹n, anh em, ®ång chÝ trªn toµn thÕ giíi.

Vµ, víi bµi d©n ca cña d©n téc Th¸i, lßng yªu quª h−¬ng, c¨m thï giÆc s©u s¾c Êy cßn thÓ hiÖn s¸ng tá h¬n, næi bËt h¬n, tõ miÒn xu«i ®Õn miÒn ng−îc, tõ

¬i! B©y giê chóng ta ë víi ng−êi n−íc ngoµi kh«ng tèt... Chóng ta ph¶i nghÜ thÕ nµo?/§¸nh lÊy l¹i ®Êt n−íc cña chóng ta! (4, tr.773-774).

§ång thêi thùc hiÖn hai nhiÖm vô tÝch cùc lao ®éng s¶n xuÊt ë hËu ph−¬ng víi chiÕn ®Êu tiªu diÖt qu©n thï n¬i tiÒn tuyÕn lµ mét biÓu hiÖn sinh ®éng kh¸c n÷a vÒ t×nh yªu quª h−¬ng ®Êt n−íc cña

®ång bµo ta ®−îc ph¶n ¸nh trong tôc ng÷, th¬ ca d©n gian ViÖt Nam. Nh÷ng t¸c phÈm ca dao vÒ chñ ®Ò trªn ra ®êi phÇn nhiÒu trong thêi kú kh¸ng chiÕn chèng thùc d©n Ph¸p, ph¸t xÝt NhËt vµ

®Õ quèc Mü. NÕu thiÕu lßng yªu n−íc nång nµn, s©u s¾c, cao ®é th× ®ång bµo c¶ n−íc kh«ng thÓ thùc hiÖn ®−îc hai nhiÖm vô träng ®¹i ®ã: Ruéng ta ta cÊy ta cµy/Kh«ng nh−êng mét b−íc cho bÇy NhËt-T©y/Chóng mµy l¶ng v¶ng tíi

®©y/Rñ nhau gËy, cuèc ®uæi ngay khái lµng; Ai vÒ nh¾n chÞ cïng em/Cã ®i giÕt giÆc cho em theo cïng (5, tr.280); CÊy cµy, s¶n xuÊt, ®Êu tranh/Anh ¬i! Em quyÕt cïng anh diÖt thï (5, tr.584); Ngñ

®i con ngñ cho say/MÑ cßn tay sóng tay cµy gi−¬ng cao/§æ må h«i ®æ m¸u

®µo/Gi÷ quª, biÓn réng, trêi cao trong lµnh/Gi÷ nhµ m¸y gi÷ ®ång xanh/ChÆn tay giÆc Mü ®ang r×nh h¹i ta/Cha ®i cøu n−íc, cøu nhµ/MÑ "ba

®¶m nhiÖm" thay cha mäi bÒ (5, tr.588).

TÝch cùc lao ®éng s¶n xuÊt t¹o ra cña

(7)

c¶i vËt chÊt ph¶i ®ång thêi víi dòng c¶m chiÕn ®Êu n¬i tiÒn ph−¬ng, trËn tuyÕn th× míi ®¸nh ®uæi ®−îc qu©n thï, giµnh hoµ b×nh, ®éc lËp, tù do cho d©n téc, b¶o vÖ vµ x©y dùng ®Êt n−íc. TÊt c¶

®Òu nh»m ®em l¹i lîi Ých, h¹nh phóc vµ lo¹i bá ®au th−¬ng, bi kÞch, bÊt h¹nh cho ®ång bµo.

Nh÷ng lêi ca, c©u vÌ cña mçi con ng−êi, mçi vïng miÒn trªn ®Êt n−íc ViÖt Nam cã thÓ ®−îc x©y dùng nªn tõ nh÷ng bøc tranh ng«n ng÷ kh¸c nhau, nh−ng c¸i chung nhÊt, thÊm ®−îm nhÊt trong kho tµng tôc ng÷, th¬ ca d©n gian ViÖt Nam chÝnh lµ t×nh yªu quª h−¬ng,

®Êt n−íc nång nµn, ch¸y báng, lµ niÒm tù hµo vÒ Tæ quèc ®Ñp giµu, bÊt khuÊt.

Tµi liÖu tham kh¶o

6. Vò ThÞ Thu H−¬ng. Ca dao ViÖt Nam - nh÷ng lêi b×nh. H.: V¨n ho¸ - Th«ng tin, 2000.

7. Hoµng TiÕn Tùu. B×nh gi¶ng ca dao.

H.: Gi¸o dôc, 2003.

8. Vò Dung, Vò Thóy Anh, Vò Quang Hµo. Ca dao tr÷ t×nh ViÖt Nam. H.:

Gi¸o dôc, 1998.

9. TrÇn ThÞ An, NguyÔn ThÞ HuÕ.

(tiÕp theo trang 26)

8. Kenneth Lieberthal, M. Herberg.

China’s Search for Energy SecurityL Implications for U.S. Policy. NBR Analysis, 2006,Vol. 17, No. 1.

9. NBS. Tæng tËp sè liÖu thèng kª 55 n¨m n−íc CHND Trung Hoa (1949 - 2004) (tiÕng Trung), 2005.

10.NBS. C«ng b¸o thèng kª t×nh h×nh ph¸t triÓn kinh tÕ-x· héi n−íc CHND Trung Hoa (c¸c n¨m) (tiÕng Trung).

11. Ng« X¶o Sinh, Thµnh Kim Hoa.

nghiÖp hãa cña Trung Quèc - Ph©n tÝch thùc chøng dùa trªn m« h×nh ph©n r·. T¹p chÝ Nghiªn cøu Tµi chÝnh, 2006, kú 6, quyÓn 32 (tiÕng Trung).

12. Seaman, John. Energy Security, Transnational Pipelines and China’s Role in Asia. IFRI Center, 2010, Vision 27.

13. The Brookings Institution. Energy Security Series - China. The Brookings Foreign Policy Studies, 2006, Dec.

14. The Brookings Institution. China’s Energy Security: Prospects, Challenges. And Opportunities.

Center for Northeast Asian Policy Studies, 2011.