Filipino
sa Piling Larang
Tech-Voc
Kagamitan ng Mag-aaral
Kagawaran ng Edukasyon
Republika ng Pilipinas
Ang aklat na ito ay magkatuwang na inihanda at sinuri ng mga edukador mula sa mga publiko at pribadong paaralan, kolehiyo, at/o unibersidad. Hinihikayat namin ang mga guro at ibang nasa larangan ng edukasyon na mag-email ng kanilang puna at mungkahi sa Kagawaran ng Edukasyon sa [email protected].
Filipino sa Piling Larang - Tech-Voc Kagamitan ng Mag-aaral
Unang Limbag 2016
Paunawa hinggil sa karapatang-sipi. Isinasaad ng Seksiyon 176 ng Batas Pambansa Bilang 8293: Hindi maaaring magkaroon ng karapatang-sipi sa ano mang akda ng Pamahalaan ng Pilipinas. Gayon pa man, kailangan muna ang pahintulot ng pamahalaan o tanggapan kung saan ginawa ang isang akda upang magamit sa pagkakakitaan ang nasabing akda. Kabilang sa mga gawain ng nasabing ahensiya o tanggapan ay ang patawan ng bayad na royalty bilang kondisyon ang sinumang lalabag dito.
Ang mga akda/materyales (mga kuwento, seleksiyon, tula, awit, larawan, ngalan ng produkto o brand names, tatak o trademarks, palabas sa telebisyon, pelikula, atbp.) na ginamit sa aklat na ito ay sa nagtataglay ng karapatang-ari ng mga iyon. Pinagtibay sa isang kasunduan ng Kagawaran ng Edukasyon at Filipinas Copyright Licensing Authority (FILCOLS), Inc. na ang FILCOLS ang kumakatawan sa paghiling ng pahintulot sa nagmamay-ari ng mga akdang hiniram at ginamit dito. Hindi inaangkin ni kinakatawan ng tagapaglathala (publisher) at mga may-akda ang karapatang-aring iyon.
Inilathala ng Kagawaran ng Edukasyon Kalihim: Br. Armin A. Luistro FSC
Pangalawang Kalihim: Dina S. Ocampo, PhD
Inilimbag sa Pilipinas ng __________________________
Department of Education – Bureau of Learning Resources (DepEd – BLR) Office Address: Ground Floor Bonifacio Bldg., DepEd Complex
Meralco Avenue, Pasig City Philippines 1600
Telefax: (02) 634 – 1072; 634 – 1054; 631 – 4985
Email Address: [email protected] * [email protected]
Mga Bumuo ng Kagamitan ng Mag-aaral Corazon L. Santos Santos, PhD
April J. Perez
Tagasuri ng Sining ng Pagtuturo: Lilibeth Oblena Tagasuri ng Wika: Jayson Petras
Pabalat: Teresa Bernadette L. Santos Tagapamahala ng Kagamitan ng Mag-aaral
Bureau of Curriculum Development Bureau of Learning Resources
TALAAN NG NILALAMAN
KABANATA 1: Ang Kawikaan sa Tech-Voc……….. 1
Introduksiyon ……… 2
1. Mga Varayti ng Wika ……… 3
2. Ang Rehistro ng Pagluluto: Panimulang Pagsusuri ng Varayti ng Filipino sa Ilang Piling Cookbook ……… 25
3. Pagsusuri sa Rehistro ng Wika ng mga Mananahi ………. 39
KABANATA 2: Manwal at Liham-Pangnegosyo ………. 48
Introduksiyon ………... 49
4. Manwal Manwal ng Anti-Korupsyon para sa mga SMEs ………... 50
Saklolo para sa mga Dayuhan sa Oras ng Sakuna at Kalamidad: Manwal ng mga Katanungan at Kasagutan ... 65
Handbook ng Benepisyo ng mga Manggagawa Ayon sa Batas … 70 5. Liham-Pangnegosyo Liham Kahilingan ……… 149
Liham Pag-uulat ………. 151
Liham Pagkambas ………. 154
KABANATA 3: Flyers/Leaflets, Promo Materials ………….. 156
Introduksiyon ……… 157
6. Flyers/Leaflets Tungkol sa mga Modern Methods ng Family Planning ……….... 158
Kalusugan ng Bata ……….. ……… 160
Tamang Kaalaman sa Pag-aalaga ng Hayop ………... 162
Pag-aalaga ng Baboy sa Natural na Pamamaraan ……… 164
Paano Mag-aapply para sa Supply/Paglilipat o Transfer at Terminasyon ng Account ………169
KABANATA 4: Deskripsyon ng Produkto at Dokumentasyon
sa Paggawa ng Isang Bagay/Produkto …………...… 174
Introduksiyon ………...………… 175
8. Deskripsyon ng Produkto Isang Espesyal na Durian ………. 176
Mga Uri ng Binhi para sa Organikong Paggulayan... 178
Makina sa Pag-ani ……… 182
9. Dokumentasyon sa Paggawa ng Isang Bagay/Produkto Pagtanim ng Organikong Talong………. 187
Pag-install ng SIM Card at Baterya ……… 190
Ang Paggawa ng Parol ………. 192
KABANATA 5: Feasibility Study at Naratibong Ulat ……... 195
Introduksiyon ... 196
10. Feasibility Studies Pagtatasa sa Pisibilidad ng Publiko-Pribadong Pagtutulungan (Public-Private Partnership)sa Lagay ng Kalusugan sa Pilipinas 197
Panukalang Upper Sepaka Micro-Hydropower Project ………… 202
11. Naratibong Ulat Ulat Tungkol sa Pangkalahatang Orientation-Workshop sa Programang Abot-Alam ……… 210
TESDA Sorsogon ………... 216
Hinggil sa Pagdiriwang ng Araw ng mga Guro 2013 ng DEPSTEA ……….. 218
KABANATA 6: Paunawa / Babala / Anunsiyo
at Menu ng Pagkain ... 220
Introduksiyon ………... 221
12. Paunawa/ Babala /Anunsiyo Babala ng PHILVOLCS ukol sa Bulkang Mayon……….. 223
Babala Para sa iyong Kaligtasan ……… 225
Anunsyo: Mamasapano, Media, at Wika ng Digmaan ……… 228
Talasalitaan: Isang Paglulunsad at Panayam ………. 231
Buwan ng Wika 2014 ……….. 233
13. Menu ng Pagkain Magluto Tayo ..………. 236
P99 Food Trip Meals ………. 239
KABANATA 1.
Ang Kawikaan sa
Introduksiyon
Bago pa talakayin ang iba’t ibang uri ng mga sulating panteknikal-bokasyunal, napakahalagang malaman ng mga mag-aaral ang hinggil sa kalikasan ng wika at ang mga batayang konseptong may kaugnayan dito. Hindi maitatangging wika ang magsisilbing sandata ng mga mag-aaral upang makabuo ng mga sulating may kinalaman sa kanilang piniling larangan at espesyalisasyon. Makatutulong ang malinaw na pagkaunawa sa wika tungo sa angkop at wastong pagbuo at pagpapakahulugan sa mga babasahing ihahain sa mga mag-aaral. Pasulat man o pasalitang paraan, ang wastong paggamit ng wika ang isa sa pangunahing batayan ng tagumpay at pagiging epektibo ng mensaheng nais iparating ng isang indibiduwal.
Binubuo ang kabanatang ito ng mga babasahing isinulat ng mga guro at mag-aaral ng wika.Makatutulong ang pagkatuto ng mga varayti ng wika sa piniling larangan ng mga mag-aaral gayundin upang maunawaan ang iba’t ibang jargon nito. Bukod pa rito, may kalakip na babasahing tumatalakay sa rehistro ng wika sa pagluluto gayundin sa rehistro ng wika sa pananahi. Kaugnay nito, inaasahang makasulat at makasuri din ang mga mag-aaral sa hinaharap ng mga katulad na sulatin na may kaugnayan sa kani-kaniyang larangan.
1.
Mga Varayti ng Wika
Nilo S. Ocampo
Sa pagbabasa ng mga aklat na tumatalakay sa isang wika maaaring magkaroon ng ideya na tila na ang lahat ng mga tagapagsalita ng wikang iyon ay gumagamit sa wika sa unipormadong paraan.
Ngunit dapat tandaan na ang bawat wika ay magkakaroon ng mahigit na isang varayti, lalo nasa anyong pasalita. Ang pagkakaiba-iba ay napakahalaga at kinikilalang bahagi ng pang-araw-araw na paggamit ng wika ng iba’t ibang komunidad na rehiyonal at panlipunan. Ganito mangyari pa ang binigyang daan ng mga dalubhasa, halimbawa ni George Yule (2010) sa kaniyang batayang aklat na The Study of Language. Isinaalang-alang niya matapos ang mga panimulang pagtalakay sa mga katangian ng wika, na may dalawang uri ito ng baryasyon. Una ang naimbestigahan sa pamamagitan ng
geographic linguistics, nagdidiin sa mga rehiyonal na varayti, at ang ikalawa, ang mga sangkot na salik sa panlipunang baryasyon sa gamit ng wika. Karamihan sa sumusunod na pagtalakay ng paksang ito ay isinalin at/o hinalaw sa naturang awtor.
Ang Istandard na Wika
Una, tukuyin natin ang partikular na varayti na karaniwang kahulugan kapag ginagamit ang mga pangkalahatang terminong tulad ng English, French, German, Chinese, Bahasa, Filipino at iba pa.
Kapag inilalarawan natin ang mga tunog, salita at pangungusap sa Ingles at iba pang malaganap o pambansang wika, tumutuon tayo sa isang varayti lamang, karaniwang tinatawag na Standard English o Istandard Ganito/Ganoon. Ito ang varayting bumubuo sa batayan ng nakalimbag na Ingles sa mga pahayagan at aklat, sa mass media at ang itinuturo sa mga eskuwelahan. Ito ang varayting karaniwang itinuturo sa mga gustong matuto ng Ingles o iba pang wika bilang pangalawang wika. Ito rin ang varayting itinuturing ng ilang tao bilang tanging uri ng wastong Ingles at kasi nga, kailangang mapanatiling ‘dalisay’ o ‘puro’. Isang malinaw na bersiyon ng
punto de bistang ito ang institusyonalisado sa France kung saan isang pangkat ng mga iskolar, nakilala bilang French Academy, ang regular na nagkikita at nagpapasiya kung ang isang partikular na salita, halimbawa, ay bahagi ng Standard French o hindi. Sa mga pagtatangka nilang mapanatiling ‘puro’ ang French, karaniwang nagpapasiya ang French Academy laban sa mga salitang nahiram sa ibang wika. Sa kabila ng mga desisyong ito, nagiging palasak rin ang mga katawagang le whiskey at le weekend sa naiisip nating Standard French.
Punto (Aksent) at Dayalek
Iniisip mo man o hindi na nagsasalita ka ng Standard English (o anumang wika), siguradong magsasalita kang may punto o aksent. Hindi totoong may punto ang ilang nagsasalita samantalang wala ang iba. Litaw o madaling mapansin ang mga punto ng ilang nagsasalita pero hindi naman sa iba, gayunman bawat gumagamit ng wika ay may punto. Sa gamit teknikal nito, ang terminong punto ay nakalimita sa mga aspekto sa pagbigkas na nagpapakilala sa indibiduwal na tagapagsalita kung saan siya galing, rehiyonal o panlipunan. Dapat ipagkaiba ito sa terminong dayalek na naglalarawan ng mga sangkap ng gramar at bokabularyo, gayundin ng aspekto ng pagbigkas. Halimbawa, tila pareho lang ang pangungusap na You don’t know what you’re talking about sa punto man na American o Scottish. Kapuwa gagamit ng anyong Standard English ang dalawang tagapagsalita, bagama’t magkaiba sa pagbigkas. Gayunman, ang susunod na pangungusap – Ye dinnae ken whit yer haverin’aboot – ay parehong kahulugan sa nauna, pero isinulat bilang aproksimasyon ng kung paano magsasalita ang taong may isang dayalek ng Scottish English. Siyempre, may mga pagkakaiba sa bigkas (hal. Whit, aboot) pero may mga halimbawa rin ng magkaibang bokabulayo (ken,haverin) at isang kaibang anyong gramatikal (dinnae).
Samantalang madaling makilala ang mga pagkakaiba sa bokabularyo, mas hindi naitatala ang mga baryasyong dayalektal sa kahulugan ng mga kontruksiyong gramatikal. Halimbawa, ang isang palitan ng dalawang ispiker ng British English (B at C) at isang ispiker mula sa Ireland (A) na naganap sa Donegal, Ireland:
A. How long are you here? B. Till after Easter.
(Mukhang nalilito si Ispiker A)
C. We came on Dunaday. D. Ah, you’re here a while then.
Malinaw na ang konstruksiyong “How long are you’re here” sa dayalek ni ispiker A, ay ginagamit na may kahulugang malapit sa estrukurang “How long have you been here,” gamit sa ibang dayalek kaysa sa interpretasyong panghinaharap na ginawa ni ispiker B.
Sa kabila ng paminsan-minsang kalituhang ganito may isang pangkalahatang impresyon ng pagkakaunawaan sa pagitan ng mga ispiker ng iba’t ibang dayalek, o varayti ng Ingles. Ang importanteng puntong dapat tandaan ay mula sa punto de bistang lingguwistik, walang varayting ‘mas mabuti’ kaysa sa isa pa. Simpleng magkaiba lang sila. Mula sa punto de bistang panlipunan, mangyari pa, ang ilang varayti ay nagiging mas prestihiyoso. Sa katunayan, ang varayting nadevelop bilang Wikang Istandard ay karaniwang dayalek na prestihiyoso sa panlipunan, orihinal na konektado sa isang sentrong politikal o kultural (hal. London para sa British English, at Paris para sa French). Pero palaging may ibang varayti ng isang wika na sinasalita sa ibang mga rehiyon.
Mga Dayalek na Rehiyonal
Malawak ang pagkilala sa pagkakaroon ng mga iba’t ibang dayalek na rehiyonal at madalas na pinanggagalingan ng ilang katatawanan sa mga naninirahan sa ibang rehiyon. Kaya, sa United States, isang taga-Brooklyn ang magbibiro tungkol sa depinisyon ng taga-South ng sex na sex is fo’ less than, sa pinakamagaling na gaya nito sa punto ng South. Ang taga-South naman, bilang ganti, ay magtataka kung ano ang tree guy sa Brooklyn, yayamang naringgan nila ang mga ispiker sa Brooklyn ng doze tree guys. Sa Pilipinas makikita ito sa mga patutsada kung ang tumatawag ba ay si Jiji o si Jeyjey o sa paghaharap ba ng ebidensya sa impeachment trial ni Pangulong Estrada, exhibit KiKiKi (tripul K) ang ilalabas. Malinaw na may kakabit na istiryotayp na bigkas ang ilang dayalek na rehiyonal.
Hindi ganoong kainteresado gayunman ang mga sangkot sa seryosong pagsisiyasat ng mga dayalek na rehiyonal sa mga gayong istiryotayp, at nag-ukol ng masinsing saliksik sa identipikasyon ng mga konsitent na katangian ng pananalitang natatagpuan sa isang survey na ito ng mga dayalekat tumatrabaho sa loob ng napakaispesifik na pamantayan sa pagtukoy ng mga katanggap-tanggap na mga informant. Kasi nga, importanteng malaman kungang taong kinukunan mo ng pananalita sa teyp recording ay tunay na tipikal na kinatawan ng dayalek ng rehiyon. Mas madalas mangyari tuloy na ang mga nakukuhang informant ng survey ng dayalek ay karaniwang nakahimpil, matatanda, rural, at lalaki. Napili ang mga ganitong ispiker dahil pinaniniwalaang mas kaunti ang mga impluwensiya sa kanila na galing sa labas. Isang di-kanais-nais na resulta ng paggamit sa ganitong kraytirya ay ang pagkalarawan ng dayalek na mas totoo sa isang panahong bago pa ang imbestigasyon, dati pa at hindi ang pangkasalukuyan o sa oras ng pagsisiyasat. Gayunman, sa mga ganitong paraan nakuha ang detalyadong impormasyon na nabuo bilang Lingguwistik na Atlas ng bansa – (hal. England) o mga rehiyon (hal. Ang lugar na New England ng U.S).
Isogloss at Dayalek na Hanggahan
Tingnan natin ang ilang halimbawa ng rehiyonal na baryasyon sa isang survey, yaong nagresulta sa Linguistic Atlas of the Upper Midwest of the United States. Isa sa mga layunin ng ganoong survey ay tumukoy sa mga makabuluhang pagkakaiba sa pananalita ng mga naninirahanan sa iba’t ibang lugar at gawan ng tsart kung saan ang mga hangganan, sa puntong dayalek, sa pagitan ng mga lugar nito. Kung natuklasan halimbawa, ang karamihan ng mga informant sa isang lugar ay nag-uuwi ng kanilang halimbawa, ang karamihan ng mga informant sa isang lugar ay nag-uuwi ng kanilang groseri sa isang paper bag, karaniwang gumuhit ng isang linya sa mapa na maghihiwalay sa dalawang lugar, gaya ng naipapakita sa kalakip na ilustrasyon. Tawag dito sa linyang ito ay isogloss at kumakatawan sa pagitan ng mga lugar tungkol sa isang partikular na lingguwistik na aytem, gaya ng preferens ng pail sa hilaga ay bucket naman sa timog,isa pang isogloss na pwedeng mag-overlap ang maiguguhit. Kapag natipon na ganito ang ilang bilang ng isogloss, makakadrowing nang mas makapal.
Gamit itong impormasyon ng dayalek na hanggahan, makikita nating may isang lugar ng dayalek na panghilaga na kasama ang Minnesota, North Dakota, kalakhan ng South Dakota at Northern Iowa. Ang natitira sa Iowa at Nebraska ay nagpapakita ng mga katangian ng dayalek na Midland. Ilang mga kapansin-pansing pagkakaiba sa bigkas at bokabularyo ang nakalista dito.
(taught) (roof) (creek) (grave)
Northern: [C] [U] [I] [s]
Midland: [a] [u] [i] [z]
Northern: paper bag pail kerosene slippery get sick
Midland: paper sack bucket coal oil slick take sick
Kaya, kung binibigkas ng isang ispiker ng American English ang salitang greasy bilang [grizi] at nag-uuwi ng groseri sa isang paper sack, hindi siya maituturing na lumaki at naninirahan nang matagal sa Minnesota. Dapat pansinin na ang mga anyong karakteristik na nakalista dito ay hindi ginagamit ng lahat ng nakatira sa rehiyon. Ginagamit ang mga ito ng mga malaking porsiyento ng mga taong nakapanayam para sa survey ng dayalek.
North Dakota Minnesota
South Dakota
Nebraska
Iowa
Ang Katuluyang Kontinuun na Dayalektal
Isa pang pag-iingat ang kailangan. Matulungin ang pagdodrowing ng mga isogloss at dayalek na hanggahan sa pagtukoy ng malawakang pananaw ng mga dayalek na rehiyonal, pero napagtatakpan nito ang katunayang naghahalo-halo rin ang iba’t ibang varayti sa mga lugar dayalektal. Habang naiisip ito, puwede nating tanawin ang isang rehiyonal na baryasyon na nakalugar sa isang katuluyan o kontinuum, at hindi iyong may kapansin-pansing patlang sa magkakatabing wikang magkakaugnay sa mga politikal. Sa paglalakbay mula sa Holland tungong Germany, makakakita ka muna ng mga konsentrasyon ng mga ispiker ng Dutch, pagkatapos ay mga lugar kung saan naghahalo ang mga dayalek ng Dutch at German, hanggang sa mapunta sa mga lugar na mas maraming ispiker ng German.
Isang kaparehong sitwasyon ang naidokumento sa tinatawag na kontinuum ng dayalek sa Scandinavian, na humahanga sa mga itinuturing na magkakaibang wika, kaugnay ng iba’t ibang bansa. Sa pananaw na ito, maituturing ang mga ispiker na Norwegian at Swedish na gumagamit ng ibang rehiyonal na dayalek ng iisang wika. Isang kampante sa pagsasalita sa kapuwa Swedish at Norwegian ay puwedeng tawaging
bidialectical(‘nagsasalita ng dalawang dayalek’). Gayunman, dahil nag-uusap
tayo tungkol sa karaniwang itinuturing na dalawang wika, ang ispiker na iyon ay mas tatawaging bilinggual (‘nagsasalita ng dalawang wika’).
Bilingguwalismo
Sa maraming bansa, hindi lang simpleng dalawang dayalek ang rehiyonal na baryasyon, subalit isang bagay ng dalawang magkakaiba at magkalayong wika ang Canada, Halimbawa, ay bansang opisyal na bilingguwal, opisyal na wika kapuwa ang French at English. Hindi nagkaroon ng pagkilala sa istatus panlingguwistik ng mga tagapagsalita ng French, kalakhan sa Quebec, nang walang malaking sigalot pampolitika. Sa kalakhan ng kasaysayan nito, sa esensiya, nagsasalita sa Ingles ang Canada, na may maynoriting nagsasalita ng French. Sa gayong sitwasyon sa puntong indibiduwal, mas nagiging katangian ng maynoriti ang bilingguwalismo. Sa anyong ito ng bilingguwalismo, lumalaki ang isang miyembro ng maynoriti sa isang komunidad na lingguwistik, pangunahing pagsasalita sa isang wika
isa pang wikang tulad ng Ingles, para makabahagi sa mas malaki, mas dominanteng komunidad na lingguwistik.
Ang indibiwal na bilingguwalismo, gayunman, ay simpleng resulta lang ng pagkakaroon ng dalawang magulang na magkakaiba ang wika. Kung sabay na nakukuha ng isang bata ang French na wika ng kaniyang ina at ang Ingles na sinasalita ng kaniyang ama, baka hindi man mapansin ang distinksiyon sa pagitan ng dalawang wika. Mayroon lang na dalawang paraan ng pagsasalita iyon sa taong kinakausap. Gayunman, dito rin sa tipong ito ng bilingguwalismo, lumilitaw ang isang wika bilang mas dominant, ang isa naman, napangingibabawan.
Pagpaplanong Pangwika
Siguro, dahil karaniwang natatagpuan ang bilingguwalismo sa Europe at North America sa mga pangkat ng maynoriti, inaakala ang isang bansang tulad ng United States of America na isang magkakaparehong komunidad ng pananalita kung saan nagsasalita ng Ingles ang lahat gamit ang lahat ng estasyon sa radio at TV at pahayagan ang Standard English. Maling pananaw ito. Hindi nito isinasaalang-alang ang pagkakaroon ng malalaking komunidad na hindi Ingles ang pangunahing wika. Halimbawa, ang majority sa populasyon ng San Antonio, Texas ay mas makikinig sa brodkast sa radio sa Espanyol kaysa Ingles. Malaki ang implikasyon ng katunayang ito sa punto ng organisasyon ng mga kinatawang lokal sa pamahalaan at sa sistemang pang-edukasyon. Dapat ba sa Espanyol o Ingles ang pagtuturo sa elementarya?
Ikonsider ang kaparehong tanong sa konteksto ng Guatemala na, bukod sa Espanyol mayroong 26 na wikang Mayan na sinasalita. Kung sa ganitong sitwasyon, pinili ang Espanyol bilang wika ng edukasyon, hindi ba agrabyado sa pangunang edukasyon sa lipunan ang mga ispiker ng Mayan. Kailangang sagutin ang mga katanungang ganito batay sa ilang uri ng pagpaplanong pangwika. Kailangang aktibo ang pamahalaan, ang mga pangkat panlegal at pang-edukasyon sa pagpapaplano kung anong varayti ng mga wikang sinasalita sa bansa ang gagamitin sa latangang opisyal. Sa Israel, sa kabila ng katunayang hindi Hebrew ang pinakagamit na wika sa populasyon, ito ang pinili bilang opisyal na wikang pampamahalaan. Sa India, pinili ang Hindi, pero sa maraming rehiyong hindi nagsasalita ng Hindi, may mga kaguluhan laban sa desisyong iyon.
Mas malinaw na makikita ang proseso ng pagpaplanong pangwika kapag yugto-yugto itong naipatutupad sa lakad ng mga taon. Isang magandang halimbawa ang dulot ng pagpili ng Swahili bilang pambansang wika ng Tanzania sa East Africa. Marami ang mga wikang tribu at naroroon pa ang kolonyal na impluwensiya sa wikang Ingles, pero dahan-dahan nang naipasok ang Swahili bilang opisyal na wika sa larangang pang-edukasyon, legal at pamahalaan. Ang proseso ng ‘pagpili’ (pagtukoy ng opisyal na wika) ay sinundan ng ‘kodipikasyon’ kung saan ginagamit ang batayang gramar, diksiyonaryo at mga modelong sulatin para itanghal ang varayting Istandard. Sunod ang proseso ng ‘elaborasyon’, ang varayting Istandard na nililinang para gamitin sa lahat ng aspekto ng buhay panlipunan, kasama na sa pagpapalitaw ng katipunan ng mga akdang pampanitikang nakasulat sa Istandard. Ang proseso ng ‘implementasyon’ ay katungkulan dapat ng pamahalaan sa pagtutulak nito sa paggamit ng Istandard, at ‘pagkatanggap’ ang huling yugto kung saan ang mayorya ng populasyon ay gumagamit ng Istandard at iniisip ito bilang pambansang wikang gumaganap ng bahagi hindi lang sa panlipunan, kundi sa pagkakakilanlang pambansa.
Mga Pidgin at Creole
Sa ilang lugar, ang napiling Istandard ay puwedeng orihinal na walang mga katutubong ispiker. Halimbawa, sa New Guinea, karamihan sa ugnayang opisyal ay ginagawa sa Tok Pisin, isang wikang inilalarawan minsan na Pidgin Melanesian. Ang Pidgin ay isang varayti ng isang wika(hal. English) na napaunlad sa mga kadahilanang praktikal, tulad ng pangangalakal, sa mga pangkat ang mga taong hindi alam ang wika ng iba pa. Dahil dito, wala itong katutubong ispiker. Sinasabing nanggaling ang salitang Pidgin sa isang bersiyon ng Pidgin Chinese ng salitang Ingles na ‘business’. Mayroon pang
ilang Pidgin English na ginagamit hanggang ngayon. Natatangi sila sa isang kawalan ng anumang komplikadong morpolohiyang gramatika; at limitadong bokabularyo. Mas madalas palitan ng mga functional morphemes ang lugar ng mga inflectional morphemes na natatagpuan sa pinanggalingang wika. Halimbawa sa halip na palitan ang anyong you sa your, tulad sa pariralang Ingles na yourbook ginagamit ng mga Pidgin na batay sa Ingles ang anyong tulad ng bilong, at pinapalitan ang pagkakasunod ng mga salita para makalikha ng mga pariralang tulad ng buk bilong yu.
Puwedeng mga parirala mula sa ibang wika ang pinanggalingan ng
na bagarimap (hango sa pariralang Ingles na bugger him up), o para sa ‘lift’
na baisimap (mula sa ‘hoist him up’) o para sa ‘us’ na yumi (mula sa ‘you’
dagdag ang ‘me’). Ginagamit na malikhain ang mga panghihiram para
maging iba ang kahulugan tulad ng salitang ars na ginagamit para sa ‘cause’ o ‘source, gayundin na ‘bottom’, at nanggaling sa salitang Ingles na arse.
Puwedeng ibang-iba ang sintaks ng Pidgin sa mga wikang hiniraman at hinanguan nito, tulad ng sumusunod na halimbawa ng Tok Pisin:
Bimeby hed bilongyu i-arrait gain (by and by) (head) (belong, you) (be, alright) (again) ‘Your head will soon get well again’
Tinatantiyang may mga 6 hanggang 12 milyong katao pa ng nagsasalita ng mga wikang Pidgin, at mula 10 hanggang 17 milyon ang gumagamit ng mga nanggaling sa Pidgin na Creole. Kapag nadevelop ang Pidgin lagpas sa tungkulin nito bilang wika ng pangangalakal at naging unang wika ng isang pamayanang panlipunan, inilalarawan ito bilang Creole. Mas tama nang sabihin ngayon halimbawa, na isa nang Creole ang Tok Pisin. Hindi tulad ng Pidgin, maraming katutubong ispiker ang mga wikang Creole. Madalas silang nalinang at naitatag na sa mga dating alipin na populasyon sa mga dating estadong kolonyal. Kaya, may mga Creole na French na sinasalita sa Haiti at Lousiana, at Creole na Ingles sa Jamaica at Sierra Leone.
Wika, Lipunan, at Kultura
Natukoy sa itaas na sa pamamaraan ng iyong pananalita, may napapansing bakas kung saan ka namalagi sa iyong mga unang taon sa buhay, kung isasaalang-alang ang puntong rehiyonal o dayalektal. Gayunman, puwedeng may iba pang katangian ang iyong pananalita na hindi kaugnay sa baryasyong rehiyonal. Ang dalawang taong lumalaki sa parehong lugar na heograpiko sa parehong panahon ay puwedeng magkaibang magsalita bunga ng ilang panlipunang salik. Mahalagang hindi maisantabi ang panlipunang aspekto ng wika dahil, sa maraming paraan, ang pananalita ay isang uri ng panlipunang identidad at ginagamit, malay ohindi malay, para tukuyin ang pagkabilang sa iba’t ibang panlipunan pangkat o iba’t ibang komunidad ng pananalita.
Mga Panlipunang Dayalek
Sa mga makabagong pag-aaral ng baryasyon ng wika nagbubusisi nang husto sa pagdodokumento, karaniwan sa pamamagitan ng palatanungan o questionnaires, sa ilang mga detalye ng panlipunang katangian ng mga ispiker. Dahil sa ganitong pagpansin sa mga detalye, nakakagawa tayo ng pag-aaral sa mga panlipunang dayalek, ng mga varayti ng wikang ginagamit ng mga pangkat na tinutukoy ayon sa uri, edukasyon, trabaho, edad, kasarian, at iba pang panlipunang sukatan.
Edukasyon, Okupasyon, at Uring Panlipunan
Importanteng malaman, halimbawa, kung magkakapareho ang kasanayang edukasyonal ng isang pangkat ng mga ispiker. Sa ilang survey ang dayalek, natuklasan na doon sa mga umaalis sa sistemang pang-edukasyon sa murang edad, mas may pagkiling ang mga puti na gumamit ng mga anyong hindi ganoong gamitin sa pananalita ng mga tumutuloy sa kolehiyo. Mas komon halimbawa ang pananalitang Them boys throwed somethin’ sa unang pangkat kaysa doon sa huli. Ang taong mas matagal na nag-aaral papuntang kolehiyo o unibersidad ay mukhang may bigkas na pananalitang mas nakuha sa matagal na pakikipag-ugnayan sa wikang nakasulat. Makikita ang matingkad na anyo ng ganitong impluwensiya sa angal na “parang librong magsalita (talks like a book)” ang ilang propesor.
Kaugnay sa edukasyon ang mga pagkakaiba sa okupasyon at panlipunang uri na may ilang epekto sa pananalita ng mga indibiduwal. Bawat okupasyon ay may sangkap na jargon na hindi basta maiintindihan noong mga hindi ganoon ang okupasyon. Isang matingkad na halimbawa ng pananalitang naitatakda ng okupasyon ang tawag ng weyter na “Bucket of
mud, draw one, hold the cow” sa isang karinderya – isang baryasyon ng order
ng kostumer na “a chocolate ice cream and coffee without cream”.
Isang tanyag na pag-aaral ang nag-ugnay ng mga elemento ng lugar ng okupasyon at istatus na sosyo-ekonomiko sa pagtingin sa mga pagkakaiba ng bigkas ng mga salespeople sa tatlong department store sa New York City, Saks (mataas na istatus), Macy’s (panggitna) at Klein (mababa). Talagang may nakikitang pagkakaibang masusukat. Sa British English, kung saan mas litaw ang pagkakaibang panlipunang uri ng mga pananalita kaysa United States, ang gamit ng [n] taliwas sa [k] para sa tunog--ing sa hulihan ng mga
manggagawa sa iba’t ibang varayting rehiyonal, kaysa sa mga ispiker ng panggitnang uri.
Edad at Kasarian
Maski na sa loob mismo ng mga pangkat ng parehong uring panlipunan, may mga pagkakaiba pang natatagpuan na nauugnay sa mga salik tulad ng edad o kasarian ng mga ispiker. Maraming mas batang ispiker na naninirahan sa isang partikular na rehiyon ang madalas tumitingin sa resulta ng isang survey ng dayalek ng kanilang lugar (sa mga matatandang informant karamihan) at nagsasabing ginagamit nga ng kanilang mga lolo’t lola ang mga salitang iyon, pero sila hindi. Pinakapansin-pansin ang baryasyon ayon sa edad ng mga lolo/lola/apo. Samantalang gamit pa ng lolo ang icebox o wireless, malilito naman siya sa pananalita ng kanilang apong tinedyer na gustong mag-pig-out sa kung anuman ang nasa fridge habang nakikinig sa kaniyang boombox.
Maraming saliksik ang paksain ng ganitong pagkakaiba ayon sa kasarian ng mga tagapagsalita. Isang pangkalahatang konklusyon mula sa mga survey ng dayalek na mas gumagamit ang mga babaeng tagapagsalita ng mga mas prestihiyoso na anyo kaysa sa mga lalaking tagapagsalita na pareho ang katayuang panlipunan. Ibig sabihin, mas matatagpuan ang mga anyong tulad ng “I don’t it” at “he ain’t” sa mga pananalita ng mga lalaki, at “I
did it” at “he isn’t” naman para sa mga babae. Sa ilang mga kultura, mas markado ang pagkakaiba sa pananalitang lalaki at babae. Iba’t ibang bigkas ng ilang mga salita ng lalaki, at babae ang naidokumento sa ilang wika ng naengkuwentro ng mga Europeo ang iba’t ibang bokabularyo ng pananalitang lalaki at babae sa mga Carib, nag-ulat sila na magkaiba ang pananalita ng lalaki sa babae. Sa katunayan, ang natuklasan nila ay isang malalang bersiyon ng baryasyon sa kasarian ng ispiker.
Etnikong Kaligiran
Puwede namang magkaroon ng mga pagkakaiba ng pananalita sa loob ng isang lipunan dahil sa magkaibang etnikong kaligiran. May kapansin-pansing katangian, halimbawa, ang pananalita ng mga bagong migrante at ng kanilang mga anak. Sa ilang lugar, kung saan may malakas na katapatan sa
sa bagong wika. Puwedeng banggitin ng wika ng mga itim na Amerikano, tinawag na Black English. Kapag medyo napahiwalay ang isang grupo sa loob ng isang lipunan, gaya ng historikal na diskriminasyon sa mga Amerikanong itim, nagiging mas markado ang mga pagkakaiba sa panlipunang dayalek. Nagiging problema dahil dito, mula sa punto de bistang panlipunan, na ang resultang varayti ay nagkakaroon ng istigma na “masamang salita/‘bad speech’”. Isang halimbawa ang madalas na
pagkawala ng copula (mga anyo ng verb ‘to be’) sa Black English, gaya ng pahayag na they mine o you crazy. Sa Standard English, dapat ginagamit ang verb form na are sa mga ganitong ekspresiyon. Gayunman, hindi gumagamit ng copula sa mga gayong estruktura ang maraming dayalek ng English at malaking bilang ng mga wika (hal. Arabik, Russian) ang may parehong estruktura na walang copula. Sa puntong ito samakatwid, hindi puwedeng “masama” ang Black English, dahil “masama” din kung gayon ang Russian o Arabik. Bilang isang dayalek, simpleng may katangian ito na konsistent na iba sa Standard.
Isa pang aspekto ng Black English na pinuna, minsan ng mga edukador, ang gamit ng konstruksiyong double negative tulad ng “he don’t
know nothing” o “ain’t afraid of no ghost”. Ilohikal daw ang mga ganoong estruktura. Kung ganoon nga, ilohikal din ang French dahil karaniwang gumagamit ito ng dalawang-bahaging anyong negative, tulad ng il NE sait RIEN (he doesn’t know anything) at ang Old English na may double negative
din sa Id NAHT singan NE cuoe (‘I didn’t know how to sing’). Sa katunayan,
malayo sa pagiging ilohikal, mahusay na paraan sa pagdidiin ng diwang negative ng mensahe ng estrukturang ito. Sa kabuuan, isa itong katangian ng dayalek, natatagpuan sa isang dayalek na panlipunan ng Ingles, minsan natatagpuan rin sa iba pang dayalek, pero hindi sa Wikang Istandard.
Idyolek
Siyempre, magkakasama ang lahat ng mga aspekto ng pagkakaiba sa dayalek na rehiyonal at panlipunan sa mga anyo nito sa pananalita ng bawat indibiduwal. Ginagamit ang term na idyolek para sa dayalek na personal ng bawat ispiker na indibiduwal ng isang wika. May iba pang salik, tulad ng kuwaliti ng boses at katayuang pisikal, na nakapag-aambag sa mga katangiang nagpapakilala sa pananalita ng isang indibiduwal, pero marami sa mga panlipunang salik na nailarawan na ang nagdedetermina ng idyolek ng
bawat tao. Mula sa pananaw ng panlipunang pag-aaral ng wika, tunay ngang kung ano ang salita mo, iyon ikaw.
Register
Lahat ng mga panlipunang salik na isinaalang-alang natin hanggang dito ay kaugnay sa baryasyon ayon sa gumagamit ng wika. Isa pang pinanggalingan ng baryasyon ng pananalita ng indibiduwal ay depende sa mga sitwasyon ng paggamit. Hindi lang kaso ito ng kung sino tayo kundi kung anong mga sitwasyon ang kinapapalooban natin. Tradisyonal na nilalapitan ang tipong ito ng baryasyon sa konsepto ng register, natutukoy din na estilo o
stylistic variation. Batayang nosyon na sa anumang pagkakataon,di-maiiwasang kakabit ang wika sa konteksto ng sitwasyon at ang iba’t ibang sitwasyon ay nangangailangan ng iba’t ibang pagharap. Napakasensitibo ng wika sa konteksto ng sitwasyon nito kaya nakahahalaw tayo mula sa mga napakasimpleng halimbawa. Sa sumusunod, siguradong maraming mambabasa ang makakakilala ng bawat sitwasyon:
1. I’m going to give you a prescription for the pain. 2. Cream together butter, sugar and beaten yolks until.
3. New Tubifast. The tubukar dressing retention bandage. No sticking. No typing. No pinning.
4. Beauty of Velvet at truly Budget Prices. In 16 colors. Send now for full details and actual fabric samples.
Mahihinuhang doktor-sa-pasyente ang usapan sa (1); mula naman sa resipi ang (2); at galing sa magazine advertising ang (3) at (4). Ibig sabihin, kaya natin nakikilala ang mga pahayag at nailalagay sa konteksto ay may partikular na gamit ng wika sa iba’t ibang sitwasyon, nakikita sa aktuwal na bokabularyo(“prescription” na gamit ng doktor o maiikli at maulit na
pangungusap sa kaso ng advertising).
Tenor
May mga antas ng estilo ng pananalita, mula sa napakapormal hanggang sa napakaimpormal. Patungo sa interbyu para sa trabaho,
manager in his office? I have an appointment. Kataliwas naman, kung kaibigan ang kausap tungkol sa isa pang kaibigan, puwedeng hindi ganito kapormal ang mensaheng lalabas: Hey, is that lazy dog still in bed? I gotta see him about something.
Mas pormal na nakatala ang ganitong tipo ng baryasyon sa ilang mga wika. Sa Japanese halimbawa, may iba’t ibang tawag na ginagamit sa taong kinakausap, depende sa kung gaanong paggalang o pagyuko ang nais gawin. May dalawang pronouns ang French (tu at vous), katumbas ng Ingles na you, ang una reserbado sa mga malalapit na kaibigan at pamilya. May
similarna pagtukoy na nakikita sa mga anyong you sa German (du atsie) at sa Spanish (tu at usted).
Bagama’t wala nang ganoong distinksiyon sa pronoun ang English, mayroon pang mga tiyak na pagpipilian depende sa angkop na katayuan ng taong kinakausap.
May iba’t ibang pangalan o ‘titulo’ na ginagamit ng iba’t ibang tao, sa iba’t ibang panahon, para makuha ang ating atensyon. Para maipaliwanag ang aspekto na itong tinatawag minsan na lipat-estilo(style-shifting), depende sa katungkulan, isipin ang sarili sa bawat isa sa mga panlipunang ‘katungkulang’ naipapakita sa listahan sa ibabang kaliwa, at isaalang-alang kung anong anyo (o mga anyo) ng pagkausap ang pinakagamitin mo sa taong ang iba’t ibang ‘pangalan’ ay nakalista sa kanan (dating pangulo ng US na si Ronald Reagan – puwedeng subukin sa iba pang sikat na tao):
1. sastreng tumatawag para sabihing
tapos na ang kaniyang amerikana Ron
2. mabuting kaibigan ng ilang taon Mr Reagan
3. kaniyang batang apo Ronald
4. kaniyang drill sergeant sa army Gramps 5. kaniyang dating gusto sa
elementarya Reagan
6. detektib sa tindahan na inakalang
shoplifter siya Ronnie,baby 7. dati niyang Hollywood agent Hey, you
Pansinin din ang kung paano kausapin ng isang tao (si A) ang isa pa (si B) tungkol sa pagbukas sa pintuan.
1. Maaari kayang buksan mo ang pintuan? 2. Puwede kayang buksan ninyo ang pinto?
3. Maaaring buksan ninyo ang pinto, di ba? 4. Puwedeng buksan mo ang pinto, di ba? 5. Pakibuksan nga po ang pinto.
6. Pakibuksan nga ang pinto. 7. Buksan mo ang pinto. 8. Ang pinto!
9. Ba’t di mo buksan ang pinto? 10. Di mo ba bubuksan ang pinto?
Iisa lang ang gustong matupad ni A kay B pero malinaw na iba’t ibang pamamaraan. Kaugnay ang mga ito sa mga panlipunang relasyon nina A at B. Mas magalang ang ibang halimbawa samantalang halata naman ang ilan kung sino ang mga makapangyarihan o sino ang inaasahang obligadong sumusunod. Inilalarawan ng ilang iskolar ito bilang tenor o tono at kasama nito ang pagkamagalang, antas ng pormalidad at relatibong katayuang panlipunan ng mga kalahok.
Nadadala sa wikang nakasulat ang pagkakaiba sa estilo, magandang halimbawa ang mga sulat sa mga kompanya (hal. I am writing to inform you…) versus sa mga sulat sa kaibigan (Just wanted to let you know…) pangkalahatang patern, gayunman, na mas magiging pormal sa estilo ang nakasulat na anyo ng mensahe kaysa sa katumbas na pabigkas. Kung nakakita ka sa MRT na kumakain, umiinom at may radyo, puwede mong sabihing bawal ang mga ito at maghihintay siyang bumaba sa sasakyan. O kaya naman, puwede mong ituro sa kaniya ang mas pormal na wika ng nakalimbag na paalala na ganito ang laman:
The city recently passed an ordinance that expressly prohibits the following while aboard public conveyances: Eating or Drinking orthe Playing of Eletronic Devices.
Ang mga salitang expressly prohibit at electronic devices, hindi basta nagagamit ito sa wikang sinasalita dahil may pagkapormal.
Larang/Field
Pinag-aaralan din ang register ayon sa larang/field o sa aktibidad at sa bokabularyong sangkot. May mga espesyalisadong bokabularyong lumilitaw para sa mga larangan o propesyon, tulad ng software, disk-drive, data-storage para sa computing o shaft drive, rising rate monoshock rear
suspension, air-adjustable front forks tungkol sa mga motorsiklo. Madalas tinatawag itong teknikal na bokabularyo, pero medyo nakaliligaw ito dahil naituturing na makabagong agham at teknolohiya lamang halos ang nangangailangan ng gayong bokabularyo. May register na relihiyoso na maaasahan nating hindi na maeengkwentro kung saan pa, tulad ng Ya shall be blessed by Him in time of tribulation. Sa isang pang register, makakaengkuwetro tayo ng mga pangungusap na The plaintiff is ready to take the witness stand o Your honor please, I would like to make a manifestation. Register ito ng propesyon ng batas, na tiyak hindi naman makikialam sa mga pahayag na The morphology of this dialect contains inflectional suffixes ng register ng lingguwistiks. Mayroon din ang panggagantsilyo o sa high fashion/haute couture: boned, strapless bodices, black crepe dress with latin godet inset, draped decolette backs. Dahil mukhang esklusibo ang bokabularyo sa bawat larangan, mukhang mas angkop na tawagin ang mga itong bokabularyong-espesipiko-sa-larang( field-specific).
Paraan (Mode)
Bukod sa mga konsiderasyon ng katayuang panlipunan at larangan sensitibo rin ang wika sa mga pamamaraang gamit sa komunikasyon. Kamangha-mangha kung paano ito sa iba’t ibang kultura at panahong pangkasaysayan, mula sa mga bloke ng bato at dahon ng papyrus hanggang sa mga signal na usok o bayo sa tambol. Pangunahing distinksiyon sa pagitan ng mga daluyan ng komunikasyong ito kung kagyat ang kontak ng mga kalahok o nagpapahintulot pa ng palugit sa mga ito. Pangunahing katangian ng distinksiyong ito sa kultura ng Europe (at sa atin na rin) ang pananalita at pagsulat.
Sa kabila ng katunayang kahit ang mga pinakaaral sa atin ay mas gumugugol ng kanilang oras sa midyum ng pananalita, ang midyum na nakasulat pa rin ang mukhang nagkokondisyon sa pananaw natin sa wika. Malaki kasi ang pagkakaiba kung paano nakakamit ang kontrol ng dalawang
paraan. Nalilinang na sa pinakamusmos na edad ang kakayahan nating magsalita na bahagyang mulat lang sa mga prosesong sangkot at walang litaw na pagtuturo. Ang pagsusulat, sa kabilang banda, ay bihirang nakakamit kung hindi sa litaw na pagtuturo at bilang pokus ng matamang atensiyon. Kaya nga pangunahing komponent ito ng panimulang kurikulum sa eskuwela
pagkabigo sa paghawak sa paraang ito. Mas madaling husgahan ang
paraang nakasulat dahil sa relatibong pagkapermanente nito kaiba sa kalikasang transitori ngpananalita. Dahil nariyan lang ang pananalita, saklaw ang lahat, parang hindi na ito napapansin. Sapagkat parang palaging nakikipagbuno sa paraang nakasulat ng wika, itinuturing naman itong kongkreto bagama't isa-isang bahagi lang ng kabuuang kakayahang lingguwistik.
Katangian ng mga Pananalitang Espontanyo
Bihira tayong maging malay sa kung paano tayo magsalita kaya interesanteng na busisiin ang isang halimbawa ng espontanyong usapan sapagkat sa ganitong paraan, lumilitaw nang husto at napapatingkad ang mga katangian. Sa wikang Ingles muna ang ating halimbawa (tingnan din natin sa ating kultura pagkatapos bilang gawain sa klase):
A. What about erm Stephen do you?
B. He comes to Aikodo with me now (A: o yea) I try er encourage him to do it (.) I’ve tried the painting a bit on ‘em all (A: yea) painting I’ve tried you know (A: yea) tried to find there’s anything there you know anything that’s been passed on (.) Sally’s quite good(.) for her age like you know (A: mm) (.) erm she seems to be able to put things in the right place(.) which is something (.) which is the main thing really. Er(.) I try and get them to do the things you know but (.) you know they sort of go their own way(.) you know
Makikita natin ang mga katangian ng tuloy-tuloy, di-pinag-isipang pananalita sa: (1) mga patlang at/o pampunong bigkas na nailalagay dito panandang tulad ng (.) o ers/ ems, yea, mm sa pagitan ng mga pangungusap o sa loob mismo; (2) mga markerng pagkaunawaan o simpatya sa nag-uusap tulad ng youknow, sort of; (3) mga pag-uulit tulad ng l’ve tried,painting,
anything; at (4) mga pagtatangka sa pagbabago ng pangungusap. Mukhang lumalabas na pabara-bara ang paraang pananalita, subalit hindi tamang konklusyon ito sapagkat sinusuri dito ang isinulat na pananalita na lumabas na parang walang kaayusan. Sa katunayan, hindi napapansin ng mga kalahok ang mga patlang at pag-aalinlangang ito at nakikitang lohikal na
sangkap ng paraang iyon. Nabibigyang-diin lang ang kaibahan ng dalawang paraan ng kapuwa may saliring sistema at lohikal.
Nagsimula ang mga katangiang ito ng pananalita dahil sa dinamiko at interaktibong aspekto ng paraang ito. Lalo na sa harapang sitwasyon na impormal, kapuwa biglaan at mapagtulungang pakikiugnay ito ng mga kalahok. Kasabay ang proseso ng pagpaplano at pagbubuo ng sasabihin sa aksiyon mismo ng pagsasalita, at gayundin ang proseso ng interpretasyon, sapagkat hindi na mababawi ang produkto.
Samantalang relatibo ang transitori at di-permanente ang pananalita, relatibong nakahimpil at permanente naman ang produkto ng pagsusulat. Puwede ritong mapaghiwalay ang mga kalahok sa oras at sa lugar. Puwedeng mahaba ang proseso ng pagbubuo, yugto-yugto at maraming rebisyon habang lumilitaw ang tapos na produkto. At dahil relatibong nakatigil ang produkto, puwede ring mahaba, matagal-tagal, mababalam-balam ang interpretasyon, ilang beses binabasa-basa. Ang nakasulat ay nakasulat na, kaiba sa pananalita na may dagdag na konteksto o asal-paralingguwistik ang kahulugan ng isang binigkas.
Magkahalong Paraan
Sa mga dahilang ito natutukoy na magkaibang-magkaiba ang dalawang paraan kung malapit na pinaghahambing. Magiging mali, gayunman, kung pagpipilitang may absolutong pagkahati sa lahat ng nakasulat sa unang banda, at sa lahat ng pananalita sa kabila. Mayroon namang mga kasong nasa gitna o pagitan tulad ng inihandang lektyur o madramang dayalog, naisulat nabago pero babasahing malakas; o sa kabila naman, ng panayam o talakayang inirekord na itatranskrayb para ilimbag. Sa katunayan, unti-unti nang pinalalabo ng elektronik midya ang kaibhan sa pagitan ng dalawa. Inilulugar ng mga telephone-answering machine, halimbawa, ang ispiker sa kakatwang posisyon na bumubuo ng produktong bigkas para sa ipinagpalibang kontak sa isang makikinig na wala pa kung kaya ipagsasaalang-alang ang mga kahingian ng paraang karaniwang naeengkuwentro doon sa isa pa.
Kung gayon, ang pag-unlad at pagpapalawak ng mga alternatibong paraan ng komunikasyon sa loob ng isang komunidad ng pananalita ay
mangyari pa, sa kabuuan ng kultura mismo (re: kasakuluyang text messaging). Puwersang malakas ang paglitaw at malawakang paggamit ng isang paraan ng nakasulat para sa mga anyong lingguwistik sa paraang pananalita. Sa kasaysayan ng Ingles, halimbawa, ang pagkuha sa dayalek ng Timog-Silangang Midlands bilang norm para sa mga nakasulat na dokumento ay nakatulong nang malaki para maadap ito bilang istandard na dayalek ng ‘edukadong’ pananalita. Nagkakaroon lalo ng prestihiyo ito habang nakikita sa paraang nakasulat at nagtatamasa ng mga pakinabang. Samakatwid, sa loob ng isang komunidad ng pananalita, hindi naman ganap na magkahiwalay ang isa sa isa.
Bilang suma, nagkakaroon ng pagkakaiba sa gamit ng wika depende sa sitwasyon kung saan may kaakibat na tenor, larangan at paraan, lahat ng ito bumubuo sa nosyon ng register.
Diglossia
Sa pagtalakay sa mga naunang bahagi, mawawari nating mukhang napakahirap na panlipunang pagkilos ang pagsasabi ng tamang bagay sa tamang tao sa tamang panahon. Sa ilang bagay, mukha nga. Isa itong kasanayang dapat kamtin ng mga gumagamit ng wika lagpas sa iba pang kasanayang lingguwistik na bigkas at gramar. Sa ilang lipunan, gayunman, mas naging hayag na ang gagamiting angkop na anyong lingguwistik dahil sa diglossia. Ginagamit ang salitang ito para ilarawan ang isang sitwasyong may dalawang napakaibang varayti ng wika sa loob ng isang komunidad ng pagsasalita, bawat isa may malinaw na katungkulang panlipunan. Normal na mayroong varayting ‘Mataas’ para sa mga bagay na seryoso at pormal, at varayting ‘Mababa’ para sa usap-usap o gamit impormal.
Isang anyo ng diglossia ang umiiral sa karamihan sa mga bansang nagsasalita ng Arabik kung saan may mataas, o klasikal sa varayting gamit sa mga lektyur, talumpating relihiyoso at pormal na talumpating politikal, samantalang ang mababang varayti ay ang lokal na dayalek na kolokyal na Arabik. Sa Griyego, mayroon ding varayting mataas na varayti. Sa mahabang panahon ng kasaysayan ng Kanlurang Europa, isang sitwasyong diglossia ang umiiral kung saan Latin ang mataas na varayti samantalang mabababa ang mga lokal na wika tulad ng French at Ingles. Sa Paraguay, Espanyol ang mataas samantalang Guarani (isang wikang katutubo) ang mababa.
Wika at Kultura
Marami sa mga salik na nagpapalitaw sa mga baryasyong lingguwistik ay minsan natatalakay base sa mga pagkakaibang kultural. Hindi kakatwang makatuklas na tinutukoy ang mga katangiang lingguwistik bilang aspekto ng ‘kultura ng uring manggagawa’ o ‘Black culture’, halimbawa. Sa maraming bagay, naimpluwensiyahan ang pananaw na ito ng mga trabaho ng mga antropologo na medyo tinatrato ang wika bilang isang elemento sa hanay ng tulad ng maniniwala na kaalamang nakamit sa lipunan.’ Dahil sa proseso at paglilipat ng kultura kung saan nakakuha ang wika, mukhang matino nga namang bigyang-diin na kakabit ang baryasyong lingguwistik sa pag-iral ng iba’t ibang kultura. Sa pag-aaral ng mga kultura ng daigdig, kitang-kita naman na hindi lang iba-iba ang wika ng iba’t ibang sabihin, hindi lamang walang katumbas sa kutura ng mga Aztec ng katulad ni Santa Claus, wala rin silang salita para dito. Sa puntong sinasalamin ng wika ang kultura, napakaimportanteng obserbasyon ito at hindi dapat balewalain ang pag-iral ng ibang pananaw sa mundo kung pinag-aaralan ang ibang wika o varayti. Isang maimpluwensiyang teorya sa koneksiyon ng wika at pananaw sa mundo ang mas nagtatakda sa bagay na ito.
Determismong Lingguwistik
Kung talagang mukhang magkakaibang-magkaiba ang dalawang wika sa paglalarawan kung ano ang daigdig, siguro, habang natutuhan mo ang isa sa mga wikang iyon, maitatakda ng paraan kung paano naorganisa ang iyong wika kung paano mo titingnan ang pagkakategorya sa kung ano ang nakikita mo, at kung gayon, mahihila kang tingnan ang daigdig doon lamang sa mga kategoryang iyon. Mayroon ka samakatwid na teorya ng wika na tinawag na Determismong Lingguwistik na nanghahawak sa pinakamasidhing bersiyon nito na “itinatakda ng wika ang pag-iisip”. Sa madaling sabi, makapag-iisip ka lamang sa mga kategoryang pinapapahintulutan sa iyo ng iyong wika.
Isang madalas banggitin na halimbawa ng pananaw na ito ang maraming salitang ginagamit ng mga Eskimo na tinatawag sa Ingles na snow. Kapag isang ispiker ng Ingles ang titingin sa tanawing winter, makakakita siya ng iisang entiting tinatawag na snow. Ang Eskimong tumitingin sa parehong tanawin ay makakakita ng iba’t ibang entity, at ganoon ang ginagawa niya, sabi na nga, dahil pinapahintulutan ng kaniyang wika na magkategorya sa
Ang Haypotesis na Sapir-Whorf
Ang pangkalahatang ideyang isinasaalang-alang natin ay bahagi ng nakilala nang haypotesis na Sapir-Whorf. Argumento nina Edward Sapir at Benjamin Whorf noong mga 1930, na sa mga wika ng mga katutubong Amerikano, naiba ang pagtingin nila sa daigdig kaysa doon sa mga katutubong Amerikano, naiba ang pagtingin nila sa daigdig kaysa doon sa mga nagsasalita ng mga wikang Europeo. Tingnan natin ang isang halimbawa ng pangangatwirang ito. Inihayag ni Whorf na iba ang pagtingin ng mga katutubong Hopi ng Arizona kaysa sa mga ibang tribu,(hal. Tribung nagsasalita ng Ingles) dahil pinapangunahan sila ng kanilang wika. Sa gramar ng Hopi, may distinksiyon sa pagitan ng ‘gumagalaw/animate’
at;di-gumagalaw/ inanimate’, at kasama sa set ng mga bagay na ‘gumagalaw’ ang
mga ulap at bato. Konklusyon ni Whorf na naniniwala ang mga Hopi na ang bagay na gumagalaw ay ang mga ulap at bato at ang wika nila ang nagsasabing ganoon na nga. Wala sa Ingles ng ganitong pagmamarka sa gramar nito sa mga ulap at bato, kaya hindi nakikita ng mga ispiker ng Ingles napareho ang daigdig tulad ng mga Hopi. Sa salita ni Whorf, “(b)inubusbos natin ang kalikasan sa mga pamantayang inihatag ng ating mga katutubong wika”.
Maraming mga argumentong iniharap laban sa pananaw na ito. Narito ang isang galing kay Sampson (1980). Wariin ang isang tribung may pagmamarkang gramatiko sa kanilang wika sa pagkakaiba ng kasarian kaya may espesyal na marka sa mga terminong gamit para sa babae. Ngayon, matatagpuan ding ginagamit ang mga ‘espesyal na markang’ ito para sa bato
at pinto. Magagawa nating konklusyon kung gayon na naniniwala ang tribung ito na pambabae ang mga bato at pinto tulad ng kadalagahan at kababaihan. Tila hindi naman kaiba sa iyo ang tribung ito. Ginagamit nila ang mga terminong la femme (women), la poerre(stone) at laporte (door). Tribu itong naninirahan sa France. Sa palagay ba ninyo, naniniwala ang mga French na kaparehong ‘pambabae’ rin ang mga bato at pinto tulad ng women?
Problema sa mga konklusyong ito, may kalituhan sa pagitan ng mga kategoryang lingguwistik (‘gumagalaw’, ‘pambabae’) at kategoryang biyolohiko (‘buhay’, ‘babae’). Siyempre, madalas may tumbasan sa mga wika sa pagitan ng mga kategoryang ito, pero puwede namang wala. At saka, hindi ka naman pinupuwersa ng mga kategoryang lingguwistik na balewalain ang
lingguwistik ang mga Hopi para sa ‘bato’, hindi naman ibig sabihin nito na iniisip na ng mga Hopi na nakapatay sila ng isang buhay na nilalang kapag nasagasaan nila ito ng kanilang sasakyan.
Balik tayo sa mga Eskimo at snow, natatanto natin na wala ngang maraming iisang salita ang Ingles para sa iba’t ibang uri ng snow. Gayunman, nalilikha ang ispiker ng Ingles ng mga katawagan, sa pagmamanipula ng kanilang wika, para tumukoy ng wet snow, powder snow, springsnow at iba. Kaibang-kaiba nga marahil ang pagtingin sa snow ng karaniwang ispiker ng Ingles kaysa sa karaniwang ispiker ng Eskimo. Repleksiyon iyon ng kanilang natutuhang wika ang magkaibang kaligirang kultural. Maaaring bahagyang totoo na itinatakda ng wika ang pinag-iisip, sa isang `paraang napakalimitado, pero hindi nito maipaliwanag ang katunayang hindi nagmamana ang mga gumagamit ng wika ng isang naririyan ng patern na magagamit. Minamana nila ang kakayahang magmanipula at kamukha sa isang wika, para maipaliwanag ang kanilang mga persepsiyon.
Kung ganap ngang naitatakda ng wika ang pag-iisip at persepsiyon, imposible kung gayon ang konsepto ng pagbabagong pangwika. Kung walang salita ang mga Hopi sa bagay na tinatawag nating bus, mabibigo ba siyang makita ang bagay na iyon? Hindi ba niya kayang maisip iyon? Ang gagawin ng Hopi kapag nakatagpo siya ng isang bagong bagay ay palitan ang kaniyang wika para maiangkop ang pangangailangan tukuyin ang bagong bagay. Mani-manipula ng tao ang wika, hindi kabaligtaran.
Sanggunian
Fergusson, Charles. 1959. Diglossia Word. 15:325-340.
Fishman, Joshua, et al., eds 1986. The Fergussonian Impact. Berlin: Mouton de Gruyter.
Gregory, Michael and S. Carroll. 1978. Language and Situation: Language Varities and Their Social Context. London: Routledge and Kegan Paul.
Sapir, Edward. 1921. Language: An Introduction to the Study of Speech. New York: Harcourt, Brace ang Co.
Wardhaugh, Ronald. 1986. An Introduction to Sociolinguistics. Oxford: Basil Blackwell.
Yule, George.2010. The Study of Language. 4th ed. Cambridge: Cambridge University Press.
2.
Ang Rehistro ng Pagluluto:
Panimulang Pagsusuri ng Varayti
ng Filipino sa Ilang Piling
Cookbook
Odessa N. Joson
Ang pagkain sa hapag kainang Pinoy ngayon ay isang gastronomikong pagsasalaysay ng kasaysayan ng bansa… Ano kung gayon ang pagkaing Pilipino? Paano ito naging Pilipino? Ito’y pagkaing ipinakilala at iniangkop ng kasaysayan at lipunan: inilapat sa panlasa ng mga tao at pinatuloy sa kanilang mga tahanan at restawran. Larawan ng pinagkaisang kultura ang kontemporaryong pagkaing Pinoy.
Doreen Fernandez
Introduksiyon sa The Food of the Philippines Authentic Recipes from the Pearl of the Orient (akin ang salin).
Sekreto sa Kusina bilang Pamanang Kultural
Mahaba ang tradisyon ng pagluluto sa Pilipinas. Lahat ng rehiyon sa bansa ay may kani-kaniyang kultura at kalinangan pagdating sa hapag-kainan. Nakasandal ang putaheng ihahain sa kapaligirang pagmumulan ng mga sangkap. Sa loob ng mga isla ng Pilipinas, laganap ang mga pagkaing pinayaman ng mga bundok, kapatagan, karagatan, at mga ilog.
Sa pagdaan ng panahon, nagkaroon ng ugnayan ang mga Pilipino sa mga mangangalakal mula sa ibang bansa. Ang pakikipagkalakalan ng Pilipinas sa mga Tsino, Indian, Briton, lalo na ang pananakop ng Espanya at Estados Unidos ay naghatid sa Pilipinas ng iba’t ibang paraan ng pagluluto, sangkap, at mga putahe na lalong nagpalinamnam sa pagkaing Pinoy. Sa katunayan, ang masasayang pagtitipon at mga pista ay panahon ng mga pagkaing tulad ng relyeno, morkon, paella, callos, embutido, caldereta, at iba pa. Ramdam din ang impluwensyang Tsino sa mga paboritong pansit na
bansa itong mga pagkain, tinanggap na ang mga ito sa mesa at panlasa ng mga Pilipino.
Ang mga putahe ay nagiging tatak din ng isang probinsiya at lugar na maaaring ipagyabang at ipagmalaki. Halimbawa, sa Bulacan at Laguna ay kilala sa mga matamis at panghimagas. Tatak ng pagkaing Bikolano ang pagiging maanghang at paggawa ng gata. Ang lechon de Cebu ay pamoso hindi lang sa Pilipinas kundi maging sa labas ng bansa. Gayundin, mayamang balon ng mga sangkap ang kaligirang pinagmulan ng isang putahe. Ang paghahalo ng mga panlasa ay maghahatid sa pagkilala sa mga katangian ng bawat sulok ng bansa. Halimbawa, ang Pansit Malabon ay nilalagyan ng talaba at pusit dahil ang Malabon ay kilalang sentro ng kalakalan ng isda at lamang-dagat. Samantalang ang Pansit Marilao ay nilalagyan ng pinipig dahil bigas ang pangunahing produkto ng Bulacan.
Ang mga lutuin sa bawat bahay at pamilya ay nagiging larawan ng tahanan: isang bagay na binabalik-balikan. Ang lutong-bahay ay hinahanap-hanap, ipinapabaon at minamana sa loob ng pamilya. Ang mga resipi aymaingat na ipinapasa sa iba’t ibang henerasyon. Sa kasalukuyan, ang mga resiping ito ay nailathala sa anyong cookbook. Ipinagyayabang na minana pa at naging “sekreto” ng kani-kanilang pamilya sa pagluluto.
Sabihin pa ang kusina ay nagiging sityo ng artikulasyon ng iba’t ibang kultural na danas na hindi lamang nakakabusog ng tiyan kundi nagpapalusog sa kulturang pinagmulan nito.
Kaalinsabay ng tradisyon ng pagluluto ang mayamang baul ng mga salitang kaugnay ng proseso, sangkap, at kagamitan sa pagluluto nakakabuo ng sariling varayti ng wika ang pagluluto sa Pilipinas. Pinakamatingkad dito ang rehiyonal na varayti o diyalekto kung saan bawat lugar sa Pilipinas ay nakakabuo ng sari-sariling varayti. Halimbawa nito’y ang pagluluto ng adobo. Ang bawat rehiyon ay may kani-kaniyang bersiyon ng adobo. At kaakibat ng putahe ang iba’t ibang rehiyonal na terminolohiya sa sangkap at proseso ng pagluluto nito. Isa pang anyo ng varayti ng Filipino sa pagluluto ay ang sosyal na varayti, kung saan nakakalikha ng rehistro o jargon ang pagluluto na lalo pang nagiging makulay dahil sa rehiyonal na identidad at katangian ng tagapagsalita/tagaluto. Sa gayon, ang rehistro na nabubuo ay hindi lamang payak na listahan ng mga salita sa kusina kundi isang putahe ng iba’t ibang sangkap mula sa tagapagsalita.
Sa kalahatan, layunin ng pag-aaral na ito ang pagtukoy ng rehistro ng pagluluto sa Filipino gamit ang limang cookbook na nailathala mula taong 2000 hanggang 2006. Pokus ng pag-aaral ang pagsusuri sa paraan ng pagbuo at paggamit ng wika rehistro sa cookbook. Sa partikular, diin ng pag-aaral ang lingguwistikong aspekto ng pagluluto biglang proseso. Susuriin ng pag-aaral na ito ang mga katangian ng rehistrong nakapaloob sa mga cookbook. Kasabay ng glosari sa mga cookbook, sisinupin din ng pag-aaral ang paglilista sa pamamagitan ng mga talasalitaan ng mga salitang matutukoy bilang varayti ng pagluluto. Sa huli, inaasahang makapag-aambag ang papel na ito sa pag-aaral ng varayti ng wikang Filipino.
Wika ng Pagluluto: Baryasyon at Rehistro
Kaugnay ng sosyolingguwistikong teorya ang ideya na ang wika ay heterogenous. Bunga ito ng magkakaibang lugar na tinitirhan, interes, gawain, pinag-aralan ng mga indibiduwal at grupong gumagamit nito. Pinaniniwalaan na ang wika ay hindi lamang simpleng instrumento ng komunikasyon na ginagamit ng indibiduwal kundi isang puwersang kultural (Constantino 2002).
Ayon kay Fishman (1972), mahahati sa dalawang dimensyon ang pagkakaroon ng baryabilidad ng wika. Una, heograpikal na tinatawag ding diyalekto. Ikalawa, sosyal na tinatawag naming sosyolek. Ang dalawang ito ay nagkakasama-sama sa iisang komunidad ng mga gumagamit ng wika. Halimbawa, ang dimensyon heograpikal ay makikita sa iba’t ibang diyalekto ng mga bayan sa Katagalugan. Samantalang ang dimensyong sosyal ay mababakas din sa mga bayang ito na mayroong rehistro/jargon o sosyal na varayti ng wika, halimbawa nito ang wika ng bakla, rehistro ng rehiyon, at iba pa.
Ang rehistro ay nagmumula sa baryasyon ng pananalita ng indibiduwal na nakasandal sa mga sitwasyon ng paggamit nito. Batay ito sa nosyon na sa anumang pagkakataon, hindi maiiwasang nakakabit ang wika sa konteksto ng sitwasyong hinaharap nito. Ang iba’t ibang sitwasyon ay nangangailangan ng iba’t ibang pagharap (Ocampo 2002). Ang kontekstong tinutukoy rito ay hindi lamang limitado sa sitwasyon kundi maging sa konteksto ng kultura. Kapuwa nakakaimpluwensiya ang mga ito sa mga salita at estruktura na ginagamit ng tagapagsalita.
Ang pagluluto ay isang sitwasyong pangwika na nagdudulot ng baryasyon sa wikang Filipino. Sa pag-aaral ng rehistro ng pagluluto, ilang obserbasyon ang mabubuo sa varayti ng wikang Filipino sa mga cookbook.
1. Pagkabit ng Afiks
Nagkakaroon ng pagdaragdag sa salita sa pamamagitan ng afikasyon. Ang pangngalan ay nagiging pandiwa o pang-uri. Madaling maintindihan ito dahil sa ang pagluluto, bilang isang kultural na praktis ay nakalubog sa proseso. Sa gayon, nagiging matingkad at nananaig ang paggamit ng mga pandiwa o pang-uri.
Halimbawa:
nanganganinag timplahin kaliskisan
haluhaluin mantikaan ikutsara/ kutsarahin
ipalaman patuluin papulahin
ginataan ihalabos pagmantikain
palaputin sapinan palaparin
dampian magsarsa magyelo/pinagyelo
2. Panghihiram
Ang mga salitang napabilang sa cookbook ay gumamit ng mga salitang nagmula sa mga diyalekto sa Pilipinas at wika sa labas ng bansa. At ayon kay Halliday (1978), mas madalas na pinagsasabay ng isang tagapagsalita ang kasanayan niya sa diyalekto sa rehistro isang symbiotic relationship and nabubuo kung saan ang varayti ng rehistro ay pinapayaman ng diyalekto at vice versa.
Samantala, ayon kay Liwanag (1998) ang panghihiram ay isang paraan kung saan nagkakahalo ang mga varayti tungo sa isa pang varayti. Karamihan sa mga salitang ginamit sa mga cookbook ay mga salitang Ingles na walang katumbas sa wikang Filipino. Halimbawa nito ay ang pangalan ng
salitang dala ng pagbabago sa teknolohiya tulad ng blender, microwave oven, food processor, at iba pa.
Mula sa mga rehiyonal na wika:
1) Ihalayhay (Bik, Hil, Seb, War, Tag) – pagtabi-tabihin, tulad ng pag-aayos ng mga isdang nasa palayok o kaldero
2) Ligisin (Bik, Kap, Hil, Seb, War) – durugin upang maisama ang pampaasim sa sinigang
3) Pinitpit (Kap, IIK, Pan, Tag) – diniinan ng sandok o kutsara
4) Ibilot (Pag, Tag) – pinagulong na balat ng lumpia kapag may laman o palaman na
5) Isangkutsa (Bik, Hil, Seb, War, Tag) – pagluluto hanggang lumabas ang katas nito nang hindi nagdaragdag ng tubig
Mula sa Espanyol:
Arnibalin – Esp arnibal tinunaw na asukal Adornohan – Esp adorno palamutian
Banyo maria – Esp banyo maria pagluluto ng pagkain na may saping mainit na tubig
Igisa – Esp guisar lutuin sa kakaunting mantika Hurnuhin – Esp horno oven
Tustahin – Esp tosta gawing malutong
Mula sa Ingles
SANGKAP PROSESO
cornstarch mayonnaise i-blend
salad olive oil i-microwave
3. Code Switching o Palit-Koda
Sa palit-kodigo, ang isang tagapagsalita ay gumagamit ng iba’t ibang varayti ayon sa sitwasyon o okasyon. Halimbawa nito Taglish na paghahalo ng mga salita mula sa Ingles at Tagalog sa isang pangungusap na maaaring sumusunod sa estruktura ng Ingles at Tagalog. Madalas na nagaganap ang palit-kodigo sa komunikasyong pasalita. Tinatawag ding conversational code switching kung saan ang nagsasalita ay gumagamit ng ibang varayti o code sa iisang pangungusap. Mayroon ding palit-kodigo na sitwasyonal o ang pagbabago ng code sa pagbabago ng sitwasyon na kinalalagyan ng tagapagsalita (Liwanag 1998).
Halimbawa:
1) Ihalayhay sa steamer ang sapsap na tinimplahan ng asin at kalamansi.
2) Paghaluin ang lahat ng sangkap, ilagay sa isang maliit na bowl
at palamigin sa refrigerator sa loob ng 30 minuto bago ihain sa mesa.
3) Igisa sa mainit na cooking oil ang bawang at sibuyas.
4) Ihalo ang laman ng isda sa tinadtad ng cucumber at sili timplahan ng mayonnaise, asin, asukal at pamintang durog 5) Magiging crunchy ang sili.
4. Nasa pasibong tinig ang pandiwa o kasama
ang modal tulad ng maaari, dapat, puwede,
atbp
Halimbawa:
1) Tandaang kapag nailagay na sa lutuin ang berdeng gulay, saglit lamang ang pagluluto nito,
2) Maaaring isabay na putahe ang laing (dahong gabi na may gata) at suam.
3) Marahil ay maluluto ang isda (kung maliliit) sa loob ng 20 minuto, na hindi aalisin ang takip.
4) Kung nais, samahan ng wansoy at kamatis.
5) Kung nais naman, hayaang lumamig, at kinabukasan isilbi sa almusal.
6) Mainam ding isilbi ito sa almusal, kasabay ng puro, lalo kung Simbang Gabi na.
5. Pagpapaikli ng salita
Ang ilan sa mga salita sa mga cookbook ay pinapaikli sa pamamagitan ng pag-alis ng pantig sa iba’t ibang salita.
Halimbawa: asnan – mula sa asinan takpan – mula sa takipan panimpla – mula sa pantimpla
Mga Katangian ng Varayti ng Wikang Filipino
sa Pagluluto
Maaaring kilalanin na komon na rehistro ang salitang luto (magluto, lutuin, ngunit mapapansing bihira itong gamitin sa cookbook. Sa halip, mas espesyalisado o partikular na salita ang ginagamit tulad ng ihawin, ligisin, tunawin, banlian, isigang, ibusa. Kung tutuusin, ang mga salitang nabanggit ay tumutukoy sa iisang layunin o tunguhin: ang magluto. Ngunit batay sa pag-aaral ng rehistro ng pagluluto, maaaring sabihin nakabuo ng sariling jargon o kalipunan ng mga salitang teknikal batay sa magkakaibang sitwasyon sa larang ng pagluluto.
Ang mga salitang bumubuo sa jargon ng pagluluto ay kinuha sa mga diyalekto galing sa iba’t ibang wika ng Pilipinas. Halimbawa, sa cookbook na
Kasaysayan ng Kaluto ng Bayan ni Mila Enriquez, maraming salita ang kabilang sa diyalekto ng Tagalog-Bulacan. Inaasahan ito dahil tubong Bulacan si Enriquez. Noong tinignan ng mananaliksik ang UP Diksiyonaryong Filipino, mayroong ilang salita na hindi nakalista sa diksiyonaryo tulad ng
