NGHIEN CUU-TRAO DO I
H U O T l G T i l l I H O T f l E f l MW T E T H I T R L f C f R G H I G f l B D I 8 D I E T n i l l T I
K h a i q u a i I f l u a n , t h i c t i i n v a g i a i p h a p
• PGS-TS. PHAM CONG DOAN
N e n kinh te the gicfi hien nay dang van dpng trong bdi canh toan cau hoa va khu vpc hoa dang didn ra ra't sau sdc va nhanh chong. khai niem, ranh gidi gida thi trudng trong nu'dc vdi thi trudng nu'dc ngoai da bi thu hep. Cd the khai quat ndn kinh te trong the ky 21 nhti sau:
'Thi tnidng la toan cdu van hdnh theo cdc dinh che ciia WTO vd cdc khdi kinh te khu vdc. chii the kinh doanh chii yeu Id cdc Cty xuyen qudc gia vd cdc DN". Vi vay, viec nhanh chdng xay dpng mpt nen KINH TE THI TRUING HIEN DAI O" VIET NAM la van dd mang y nghia cap bach ca vd ly luan va thpc tien.
Kinh te hang hda trong lich six nhan loai
The ky thd 10 SCN ve cd ban cham ddt thdi dai nd le va md ra thdi ky phong kien d chau Au.
The ky 11 den the ky 13 da thuc day thUdng mai phat trien gida chau A va Trung. Can Ddng va dUa den sti hoan thien cac hoat ddng ngan hang. TU ddu the ky 14. mdt sd vung d chau Au da dung tidn giay. TU the ky 15 den the ky 18. ngan hang phat trien rat manh. nhat la d Italia. Sau nhu'ng phat kien vd dia ly cua Va-xcd-dd-Ga-ma va Cri-xtd-phd Cd-ldm-bd. ndn kinh te cua cac nUdc phat trien nhanh chdng.
121 THUONG MAI So 30/2010
Ngoai thUdng the gidi phat trien manh. TU 1702 den 1882, ngoai thUdng cua Anh tang gdn 3 ldn.
TU 1715 de'n 1771 ngoai thUdng Phap tang gdn gap 8 ldn. Day dtidc xem la mpt cupc cdch mang trong thtidng mai (trUdc dd la cupc each mang ndng nghiep d Anh, Ha Lan va mpt sd" ntidc chau Au). Hai cupc each mang nay da chuan bi didu kien kinh te cho chau Au di vao cupc cdch mang cdng nghiep vao cud'i the ky 18.
Cupc each mang cdng nghiep va each mang tti san da dien ra tti 1760 de'n 1860 d Tay Au vd Bac My. Tti dd. ra ddi cdc hpc thuyet vd kinh te hpc cua Ri-cac- dd (1772-1823). Man-tuyt (1870- 1914). Dac biet la hpc thuyet cua K.Mac (1818-1883). Sau khi cd kenh dao Xuy-e (1870) va kenh dao Pa-na-ma (1914), kinh te the gidi cang mang tinh chat toan cdu. Chu nghia de qud'c bdt ddu hinh thanh.
Tti cud'i the ky thti 19, nhat la tti sau cupc chien tranh the gidi thti hai, viec xuat hien cac Cty xuyen qud'c gia da lam thay ddi cd cau cua kinh te the gidi, phat trien manh me nganh dich vu. Hien nay, dich vu chie'm trung binh 50% cua ndn kinh te the gidi va 70% 6 cac ntidc tti ban phat trien.
Nhin lai toan bp lich sti loai ngtidi. chting ta thay trtidc khi cd chu nghia tU ban. ngay tti trong che do nd le. da thtic hien che
dp trao ddi hang hda va tting btidc hinh thanh nhting nhan to cd ban cua thi trtidng. Tuy vay trong che dp nd le va phong kien chtia hinh thanh kinh te thi trUdng vi cac che dp nay cd ban dtia tren ndn kinh te tti cap ttf ttic. Cupc each mang ndng nghiep va cupc each mang thtidng nghiep da dtia de'n cupc each mang cdng nghiep va cupc each mang tti san cud'i the ky 18. Chu nghia tti ban da triet de ldi dung cac thanh ttiu cua nhan loai ve thi trtidng de phat trien ndn kinh te thi trtidng.
Kinh te t h i trUdng - thanh qua cua loai ngudi
Nhti vay cd the ndi: Trong lich sti phat trien cua xa hdi loai ngtidi, san xuat hang hda ra ddi tti lau, tti khi tan ra che dp cdng xa nguyen thuy, nd tdn tai va phat trien trong xa hpi ndng nd.
trong xa hpi phong kien va dai tdi dinh cao trong xa hdi tti ban chu nghia. San xuat hang hda tie'p tuc tdn tai va phat trien trong xa hdi XHCN. Cd san xuat hang hda, trao ddi hang hda phat trien dan de'n xuat hien tien te vd khi tien te xuat hien thi trao ddi hang hda trd thanh Itiu thdng hang hda. San xuat hang hda va Itiu thdng hang hda tdn tai trong nhidu phtidng thtic san xuat khac nhau, vdi mtic dp va pham vi khong gid'ng nhau.
San xuat hang hda va Itiu thdng hang hda la nhting yeu to hdp thanh quan trpng cua kinh
NGHIEN CttU- TRAO DOI
Scf do cac moi quan he kinh te trong nen kinh te thj tri/ofng Ca nhan - Ngtfdi
cung tfng dich vu Ca nhan - Ngtfdi tieu dung
DN - Ngtfdi cung tfng dich vu
DN -Ngtfdi tieu dung
Mua
Ban te hang hda. Kinh te hang hda -
nhtf V.I. Lenin da chi rd. chinh la each to chtfc ctia kinh te xa hoi, trong dd san pham deu do nhtfng ngtfdi san xuat ca the, rieng le, san xuat ra, moi ngtfdi chuyen lam ra mpt san pham nha't dinh, thanh thtf mud'n thda man cac nhu cau xa hdi thi can phai cd mua ban san pham (ui vdy sdn pham trd thdnh hdng hoa) tren thi trtfdng '.
Thi trtfdng la cai tat yeu. la hdp phan bat bupc ciia san xua't hang hda. Thi trtfdng la dia diem, ndi (hilu hinh vd vo hinh) diem ra stf trao ddi. mua ban hang hda. Can phai hieu thtfc chat cua thi trtfdng la thi trtfdng khdng phai chi ddn thuan la linh vtfc trao ddi, di chuyen hang hda, dich vu ttf ngtfdi san xua't sang ngtfdi tieu dung (bdi vi trao ddi cd the dtidc id chdc theo cdc cdch khac nhau) ma la trao ddi dtfdc td chtfc va tuan thu theo cac quy luat cua Itfu thdng hang hda va Itfu thdng tien te.
Nen kinh te dtfdc coi nhtf mot he thdng cac quan he kinh te va cac quan he nay bieu hien ra.
trtfde he't la nhtfng ldi ich cua cac chu the tham gia.
Trong ndn kinh te hang hda ludn cd hai chu the kinh te quan trong - Ca nhan va DN. Cd the bieu didn cac mdi quan he kinh te cua cac ca nhan va cac DN thdng qua sd dd sau (hinh tren).
Ca nhan cung nhtf DN trong sd dd nay dtfdc xem xet theo hai gdc dd: ngddi cung iing vd ngitdi tieu dung. Ca nhan cung tfng dich vu (cho vay tidn. cho thue tai san. thue stfc lao ddng). nhd dd cd tien va dung tidn de mua hang hda. dich vu nham thda man nhtfng nhu cau ciia minh:
DN san xua't va cung tfng hang
hda dich vu cho thi trtfdng, nhtfng de san xuat ra hang hda, dich vu. cdn phai mua sdm cac yeu to ddu vao.
Mpt khi cac quan he kinh te gitfa ngtfdi ta vdi nhau deu bieu hien qua mua ban hang hda, dich vu tren thi trtfdng, ngtfdi ban cdn tidn, ngtfdi mua cdn hang va hp phdi gap nhau tren thi trtfdng ttf dd hinh thanh nen nen kinh te thi tnidng.
Kinh te thi trtfdng la mpt he thdng ttf dieu chinh nen kinh te.
bdo dam cd nang suat, chat ltfdng va hieu qua cao; dtf thtfa va phong phu hang hda, dich vu tren thi trtfdng: nang ddng, ludn ludn ddi mdi mat hang, cdng nghe va thi trtfdng.
Xet vd mat lich stf, thi trtfdng xuat hien vao thdi diem kinh te hang hda ra ddi. nhtfng khdng vi the ma gpi kinh te hang hda la kinh te thi trtfdng. Chi de'n khi thi trtfdng dtfdc md rdng phong phu, hoan thien. ddng bp vd trd thanh nhan to kich thich stf tang trtfdng cua hang hda - dich vu. cac quan he kinh te trong qua trinh tai san xuat xa hpi deu dtfdc tien te hda: cac yeu to cua san xuat nhtf dat dai va tai nguyen. vd'n bdng tidn va vdn vat chat, stfc lao dpng, cdng nghe va quan ly: cac san pham
va dich vu lam ra: chat xam...
ddu la dd'i ttfdng mua bdn. la hang hda thi kinh te thi trtfdng mdi xuat hien. Do dd cd the ndi:
kinh te thi trtfdng khdng phai la kinh te hang hda nhtfng la trinh dp phat trien cao cua kinh te hang hda.
Vay kinh te thi trtfdng khdng phai la mpt giai doan khac biet, dpc lap. dtfng ngoai kinh te hang hda ma la stf hoa nhap cua kinh te hang hda vdi kinh te thi trtfdng de dat td'i stf quye't dinh va chi phd'i cua thi trtfdng trong san xuat Itfu thdng. Kinh te thi trtfdng la giai doan phat trien cao cua kinh te hang hda, cd nghia la cac loai thi trtfdng trd thanh dieu kien chi phdi manh liet ddi vdi san xuat hang hda.
Kinh te thi trtfdng la each td chtfc nen kinh te xa hpi . trong dd cac quan he kinh te cua cac ca nhan, cac DN deu bieu hien qua mua ban hang hda, dich vu tren thi trtfdng va thai dp ctf xtf cua ttfng thanh vien kinh te la htfdng vao viec tim kiem ldi ich cua chinh minh theo stf dan ddt cua gia ca thi trtfdng (hay cua bdn tay vd hinh - AdamSmitj.
La each td chtfc kinh te xa hdi, kinh te thi trtfdng dtfa tren nhtfng cd sd sau:
a- Stf dpc lap gitfa cac
THUONG MAI So 30/2010 I 13
NGHIEN CUU - TRAO DOI
chu the kinh te; b- Tu" do kinh doanh, tu1 do canh tranh;
c- M6i chu the kinh te theo dudi ldi ich cua chinh minh trong hoat dpng kinh te; d- Khach hang la thtfdng de, san xuat va ban hang hda theo nhu ciu thi tnfdng; e- Tien te hda cac quan he kinh te.
Trong kinh te thi trtfdng, nhin be ngoai tat ca cac ca nhan ddu dtfdc hoan toan ttf do va ddng life la ca nhan chu nghia. Nhifng thtfc chat, moi ca nhan deu do tap the nhu'ng ngifdi mua va ngudi ban, do toan the xa hdi quyet dinh va difa de'n ke't qua la ldi ich chinh dang cua ca nhan va ldi ich cua toan xa hdi deu difdc tdn trpng.
Trong lich sd kinh te the gidi sif hinh thanh va phat trien cua kinh te thi trPdng la mpt qua trinh lau dai trai qua nhieu the ky va qua nhieu phUdng thtfc san xua't khac nhau va dat dtfdc stf hoan thien trong phtfdng thtfc san xuat ttf ban chu nghia. Tuy nhien kinh te thi trtfdng khdng phai la thupc tinh rieng cd cua chu nghia ttf ban ma la kieu td chtfc xa hdi. la mpt the che kinh te phd bien dd'i vdi tat ca cac che dp chinh tri xa hpi nao ma d dd san xuat hang hda cdn la tat yeu. De tao ra dtfdc nhtfng didu kien kinh te xa hpi nay. cac ntfdc cd ndn kinh te thi trtfdng phat trien da phai di chang dtfdng dai hang may tram nam. Ngay nay do cd kinh nghiem. ly luan va qua trinh qud'c te hoa nen kinh te the gidi dien ra manh me nen cac ntfdc d trinh dp thap cd the chuyen sang cd che kinh te thi tnfdng mpt each nhanh hdn ne'u nhtf biet each tai hien lai nhtfng tat yeu kinh te ma lich stf kinh te the gidi da trai qua trong hinh thtfc cd dpng va nit ngan. Thtfc chat ciia qua trinh nit ngdn va 14 I THUONG MAI So 30/2010
cd dpng nhtfng tat yeu kinh te dd la qua trinh tao ra nhtfng didu kien kinh te - xa hpi cho stf hoat dpng cua ndn kinh te thi trtfdng.
la qua trinh tao ra nhtfng didu kien ttf do, dan chu hoa cac quan he kinh te. Nhtfng tat yeu kinh te la cac didu kien hoan canh lich su", tuy theo diem xuat phat tren con dtfdng chuyen sang nen kinh te thi trtfdng ma nhtfng tat yeu nay dtfdc the hien 6 cac mtfc dp khac nhau, ddi hdi nhtfng bien phap khac nhau.
Nen kinh te t h i trUdng hien dai cd nhu'ng dac diem cd ban khac so vdi kinh te t h i trUdng d cac thap ky trUdc, bieu hien d chd:
- La mpt ndn kinh te thi trtfdng md tren pham vi toan the gidi va do dd quydn ttf do kinh doanh cua mdi td chtfc, ca nhan dtfdc md tren pham vi toan cau.
- Ttf stf budn ban chu yeu trong pham vi cua the gidi hai ctfc sang the gidi da ctfc. Tuy vay, mdi qud'c gia khi tham gia thi trtfdng toan cau ddu ttf nguyen gan ke't vdi mpt so qud'c gia khac thanh nhtfng khdi kinh te cd nhtfng ldi ich chung nham tang ctfdng kha nang canh tranh va phat trien dn dinh trong mpt trat ttf kinh te mdi.
- Vdi kinh nghiem va cdng nghe ky thuat hien dai cua the gidi cho phep nhtfng ntfdc di sau nit ngdn dtfdc thdi gian va ne'u xac dinh dung chien ltfdc cd the ttf mpt ntfdc ngheo nhanh chdng trd thanh ntfdc cd nen kinh te thi trtfdng phat trien, xa hpi van minh.
- Trong hoan canh mdi cua ndn van minh cdng nghiep. btfdc dau chuyen sang kinh te tri thtfc va the gidi da ctfc. mdi trtfdng bien dpng khd ltfdng thi khdng the dtfa vao kinh nghiem de dtf
bao ttfdng lai va cang khdng thd dtf bao dai han ma phai cd chien Itidc thich Ung nhanh dd hoa nhap vdi tinh hinh va tan dung dtidc thdi cd xuat hien cung nhti ne tranh va han che nhtfng rui ro, thach thtfc.
Trong ndn kinh te thi trtfdng.
cac loai thi trtfdng d trinh dp cao: thi trtidng ve tti lieu san xua't, thi trUdng vd tti lieu tieu dting, thi trtidng vd tidn te, vd'n, thi trtidng chtfng khoan, thi trtfdng stfc lao ddng, thi trifdng ve khoa hpc cdng nghe va thdng tin... Ngtidi ban va ngtidi mua quan he vdi nhau thdng qua gia ca va nhidu thi trtidng khac nhau.
Diem cdt loi dam bao stf thanh cdng ctia san xua't hang hda va kinh te thi trtfdng la cac san pham lam ra phai dtfdc xa hpi thtfa nhan thdng qua trao ddi mua ban tren thi trtfdng. Dd la tam gtfdng phan anh thtfc trang nen kinh te.
Kinh te thi trtfdng ddi hdi phai xoa bd tinh trang cat ctf san xua't va giao Itfu hang hda theo dia gidi hanh chinh gitfa cac dia phtfdng, ddi hdi stf thiet lap thi trtfdng thdng nhat toan qud'c, stf giao Itfu, hoa nhap thj trtfdng trong ntfdc vdi thi trtfdng qud'c te, phan cdng lao dpng trong ntfdc gan vdi phan cdng lao ddng qud'c te va hang loat mdi quan he kinh te khac.
Do tinh ttf phat vd'n cd, kinh te thi trtfdng cd the dan de'n khdng chi tie'n bp, ma ca suy thoai, khung hoang, xung dot xa hpi, nen cdn cd stf can thiep cua Nha ntfdc.
(Con nQa)
i" VJ.Lenin - Toan tap, Tap 1. tr.106.
NXB Tien Bo, Mat-xco-va 1974
