DIE GENERAAL, GILLIAN EN MARTIN

VIERDE BEDRYF HANDELINGSGEHEEL 1

HANDELINGSGEHEEL 5. DIE GENERAAL, GILLIAN EN MARTIN

Die profetiese

woorde

vanveelopoffering ^... van"watnaasteendierbaar- steaanonsis",worddeurdieGeneraalopbl. 87herhaal. Dieaanhoudende

uitsêdaarvan,toon eintlik'n gebrekin diedrama nl. datditnie doeltreffend daarin geslaag het

om

dié gedagte te verbééld nie. Die doodskiet van die vuur-osopbl.89

kom my

aansluitend hierbyasbaieonsinnigvoor. (Dieos hettog nieaanleidinggegeetotwat gebeur hetnie, en hy kanooknie as aanleidende simboo/tot die gebeure beskou

word

nie, eerder

was

die os slegsresulterende simbool.)

143

Tenslotteworddie Generaalen dieou perd simbole van dieoue wathulle taakvolvoer heten MartinenGilliansimboolvandie

nuwe

watdiemoeilike taak moet

opneem

enverder voer. (Miskien kan die doodskiet van die os ook inso'nverbandgesien word

—

dit

was

niemeervoldoendeas vredes- middel in 'n

nuwe

bedeling nie; maar aan dieander kant

was

die

dood

van Twansiep en die terugstuurvan dieos tog reeds klinkklaregetuienis daar- van.)

3. DIE

TEMA EN STRUKTUUR VAN DIEJAAR VAN DIE VUUR-OS

Dietemaisdiesamebindendefaktorin'nletterkundigewerk,daaromsal dit altyd sinvol

wees om

doeltreffende struktuur in terme daarvante beskou.

Antonissenomskryfdietemaas volg: onsmoetdieperkevan onseie klein

"heelal"deurbreek,ons selfgenoegsaamheid^aflêenuitgaantotandermen-

se,respektiewelikas Afrikaners uitgaantotonslandgenotevan anderrasen herkoms

om

ook hulle waarheid te leerbegryp en tewaardeer en

om

^vol-

gensdie"kenniste handelindiebelangvanalmal". (1952: bl. 15) Dietema

is die middelpuntvlietende krag in 'n letterkundige werk en alles wat nie direkmet hierdiekrag verbonde^isnie, raaklosen irrelevantvirdiegeheel.

En juis dit, isdiesentrale probleem inDiejaar vandie vuur-os. Diedrama

laat in die geheel twee indrukke op die waarnemer na nl. 1) dit is

aktualiteitsdrama met 'n verbasendetrefkrag in die dinge wat ditsê, ook nog virdiehúídige leseren2) diepotensiaalindramatiekwatinherentver- vatisentelkenswelopdieoppervlakteverskyn, het asgevolg van bepaalde tekortkomingsslegsop gebrekkige

wyse

gerealiseer.

Na

my

mening

was

diebelangriksteprobleme

waarmee

De Klerkte

kampe

gehad het dat hy niedie verskillende verhale(intriges) sterkgenoeg by'n sentraletema kon integreer nieentesame metterloopselos insidente on- dergrawedittelkens diedramatiesegang van diehoofintrige; daarby

kom

ook nog dat die skrywer telkens nie in staat is

om

die volle dramatiese konsekwensies van 'n bepaalde gebeure intensief te eksploiteernie.

Indiedrama kan daar

sogenaamd

vier"verhale" onderskei word nl:

1) Die verhaal van dierassebotsing 2) Die verhaal van Gillian

3) Die verhaal van Martin 4) Die verhaal van Alexis.

Daar kan metveiligheid aanvaarworddatdieeersteverhaal sentraal staan met betrekking tot'n hooftemaen dat die ander "sub"-verhale op onder- steunendewyseingeskakel moetwordbyhierdiestromende middellyn. Die gevoel moenie gekryword dat verhalenaas mekaarin dieselfdedramabe- staan nie, en ongelukkig geld dit

myns

insiens baie duidelikt.o.v. die ver- halevanMartinenAlexis. Hoogstenskant.o.v.dieverbandwatMartinmet

diesentraletennahet,slegsgesêworddathyuiteindelik ooksyverbonden- heidaan die land besefendan terugkeer. Maardiesentrale saakin Martin sestorieisnieopoffering ofbetrokkenheidbydielandsprobleem nie, maar eerder

om

geheel en al op tegaan in 'n eie egosentriese nostalgie.

Die Generaal sêop bl. 31: "Hier broei onrus uit,ons saljou van node hê!"

Van so 'n node hê,

kom

min. Martin se verhaal staan eerder parallel tot rassebotsing aswat ditdaarbyingeskakel word.

Dieselfde geldt.o.v. Alexis.

Hy

beweerdathybedank heten nadie buite- land uitwyk

omdat

diekorrupsieinsyeieland

hom

daartoedryf; maaras'n

mens

^Alexisvan koptottonebeskou endiepad

saam

met

hom

^geloophet wat'n

mens moes

geloop het, blytweeindrukkebehoue: 'nhoogdrawende geeswatsyooggerig het opsg. "kultuurverheffende" Europa enterstond die totale "kleinburgerlike" Afrikaner aan sy eie verpotte logika gaan

oorlaat; entweedens datdieverbandwatdieskrywer wel tussenAlexisen die hooftema trek (sy beswaarteen korrupsie teen die swartes) so opper- vlakkig beredeneer is, dat dit net nieop die hoorder wil indruk

maak

nie.

Alexisse aanduidingsvan korrupsie isterloops, vaag en het net soosbaie vansyanderuitsprakedie kleurvan melodrama. Diegrootstegedeeltesvan dieverhalevan MartinenAlexisis'n onderbreking indiestromendevoort- gang van die sentrale intrige en rig veel skade aan aan die

tempo

van die verhaaltrant. (Letveral hieropdiegedeelteswatindiehandelingsgeheleas onfunksioneel aangemerk is.)

Dit is natuurlik moontlik dat 'n teenbewering van ongeveer die volgende aardoorAlexis

gemaak

kanwordnl:"Alexisis'ngoeievoorstellingvandie weghardloop-Afrikaner(dieeenwatvan syproblemeafwegvlug) enverder skep sy leëtirades 'n oortuigende beeldvan 'n jeugdige karakterwat nog

niedeurervaringbydieprimêrefeitekan uitkomnie". Diewaarheidvan so

'n stelling kan ek nie sondermeerbetwyfel niemaardit isdan nog steeds

my

meningdatdieindrukblydat AlexisinDiejaarvandie Vuur-osméér'n

persoonblymet'neieverhaalaswathy'nkarakterword watstewiggeïnte- greeris bydie hooftema.

AlhoewelGillian netsoos Martin enAlexishaareieverhaal het,wordditop

'nbevredigende en onlosmaaklike

wyse

deel

gemaak

aan diehoofgebeure.

Kykbv. nethoeveelkeerdaarnievooruitverwysingsisoorhaar persoonlike handelingewatlaterfunksioneelingeskakelgaan wordbydiebreëre verhaal nie. (Vandaarookdieironieseimplikasieswathaarwoordeagterna besien, verkry.)

Verder isdaarookdieinvoegingsvandie sg. "leë"losinsidentewatweinig meervirdiedrama doenas

om

diegangdaarvantotstilstand tebring ofte versteur. Daar is reeds in die handelingsgehele hierna verwys. Maar ek

noem

weer:

diegeselsieoor diebokendie perdopbl.4 uitweiding oordieplaas en die nagdonkerbl. 10. Herklaas

Louw

sestorie op ^bl. 21 en 22.

145

Tenslottehetek,watdiestruktuurbetref,gesêdatdieskrywertelkensnie die volle dramatiese konsekwensie van 'n bepaalde gebeureintensief kon eksploiteer nie. Antonissen formuleer hierdie tekortkoming soos volg:

"Plek-plek word spanning geskep en 'n steil klimaks kan op elkeoomblik verwagword, maar...wordaltedikwelsmetdeursigtige opsetlikheidopsy- geskuif." (1952: bl. 19.) En

Opperman

sê:

"Wat

'Die Vuuros'betrefnetdit:

die dramatiese is veels te vaag en lei nêrens heen nie." (Die Burger 28/11/52).

Hierdie prysgeevan die dramatiese het ek probeer illustreer aan die hand van die voorafgaande besprekings waar ek verwys het na die verhale van MartinenAlex, "leë" insidenteendie laat platvalvan dramatiese verwikke- linge veral wat die aanranding van Gillianbetref.

In die uitgawe van diedrama wat ekter hand gehad het, Dertiende Druk

1975, hetdieskrywer'nInleidinggeskryfwaarinhy'nverduidelikingvandie struktuur van Die jaar van die vuur-os gee en ook "insigte" oor die karakters. Ek

meen

datdie "inleidendeinsig"vir die leseronvanpas is

om-

datditwelenersyds'n verduidelikingofverklaringvandiestruktuurvandie

drama word, maarandersydsword ditook 'naanvuHingtot'n gebrekkige struktuur. Vir

my

hetdie Inleiding

soms

'nduidelikeuitsêvan dingegeword waardiedramaditselfniekonverbeeld^nie. Hierdieuitspelvandiedramase bedoeling

kom

ook,soos reeds gesê, voorindiebeklemtoning vandietema deurAlexis, die generaal en Kemp.

4.

KARAKTERTEKENING

IN

DIE JAAR VAN DIE VUUR-OS

Alkan daaropenkelepuntekritiekteendiekaraktersindiedramaingebring word,worddiekaraktersna

my

meninginhoofsaak eg en oortuigenduitge- beeld.

DieGeneraalissentrale figuurindiedramauithoofde van'nalgemeenaan- vaardepatriargalegesag.

Hy

^isdiepersoonwatnaalmalindiegesinluister,

vermaanen nadiebestevan syvermoë raad gee.

Hy

praat metelkeenvan

Emma,

Gillian, Pieter, Martin en Alexis oordie dingewathulle die naaste aan die hart lê (gesinsaangeleenthede, liefdesverhoudinge, plaas- en rasseaangeleenthede, tuiskoms en afskeid) en probeer ook

om

onderling goeiegesindhedete bewaaren almal bymekaarte hou.

Hierdie voortdurende sentraal-staan van die Generaal verkry vir

my

in 'n

beperkte mate 'n kleurvan oordaad:

Daaris'n geneigdheid

om

diebeeldvan syeie massiewestoelop^diestoep

tebenader: ^"... die Stoel watdie hele toneel oorheers. Dissoosdietroon van 'n vors, iets metgeskiedenisen persoonlikheid ...

Die Stoelismassief... maardisveral dieleuningswatdieaandagtrek. Hulle bestaan naamlik uit 'n skitterende paar buffelhoringswat metsierlike boë

om

die sitterkrom". ^{bl. 1.}

Die beeld van die karakter toon verder tendense tot oormatigheid in uitsprake soosdievolgende:

bl. 6: En hier sit ek nou, meer as drie maal twintig jaar en tien ...

godgeleerde, politikus; en toe ekmooi oordie bult

was —

eskulaap ook nog daarby.”

bl. 7: ''Ja,veel hetekook gely, Em, engestryvir

my

landen volk. Maar hoeouer ekword, hoe méérsoek ek dievrug op

my

arbeid.”

bl. 21:

"Hy

sê: 'Dokter'

—

hy't

my

nooitandersas 'Dokter'

genoem

nie.”

bl. 46:

"Noú

eers,asekdit uitjoutrek' ... Magtig,isditdanteveel

om

my, watjulle nog 'die Generaal'

noem —

bid jou aan!

—

jou vertroue skenk?”

bl. 61:

Aan

Alexis:

"Moet

ek nou ookverstaan dat_jy,wat

my

betref,van plan

was om sommer

soos'n sleg kaffer hier

weg

teloop.”

VerderisdieGeneraaldiepersoonwat'nbrugprobeerslaantussen onver- soenbare persoonlikhede: Pieter en

Kemp,

Pieteren

Hammond,

Pieteren Ngondera.

As

^'n

mens

dieGeneraalas tragiese figuur

wou

uitwys,sal'n

mens

daarvan melding

maak

dat sy opregbedoelde dade en raadgewinge teenoor sy

medemens

telkens faal, bv. nieteenstaandesy destydse redevoeringsmet Martin, het Martin tog na die buiteland vertrek en netso gebeur dieselfde nou metAlexis; nieteenstaandesyvermaningtot Pieterdat hynieoorhaas-

tig moet optree nie bl. 18: "Ek herinner jou maar aan Jan Strydom van Onderplaas”, gaanskiet, hyvirNgondera dooden nieteenstaande sy goeie bedoeling met die os word Twansiep doodgeslaan en Gillian aangerand.

Hierdie tragiekvan onbegrip

om

mekaar sebedoelingsteverstaan, isegter tekenend vandieverhoudings tussenáldiekaraktersendaaromsou ekdie Generaal nie as dié tragiese karakter

wou

uitsonder nie. (Die grootste tragiek, lê wat

my

betref in dieooren weer skreevan swartes en blankes sonderdateen partyskynbaar hoorwatdieandersê.) Hierdietragieseon- vermoë

om

totmekaar uitte reik enteverstaan, bestaan tussenalmal: die Generaal en MartinenAlexis; MartinenAlexis; Martinen Gillian, Gillianen Pieter, GillianenAlexis, Pieteren

Emma,

Pieteren

Hammond,

dieGeneraal en Pieter en

Kemp

en so meer.

Uiteindelik

word

dieGeneraal beelden simboolvan dieoue watverbygaan enwat ookniemeerpasin'n nuwerebedelingnie.

Só

kan hyinhierdieop-

siggelyk gestel wordaan Fleur; aan Kasupi, en aan die vuur-os.

Kannemeyer(1983: bl.38)

noem Kemp

'n"karikaturalekarakterendierede daarvoorisskynbaardat

Kemp

nieméérwordas slegsdieideeswathyver- kondig nie:van

Kemp

asmens,andersasekstremisen voorvegtervirregte virdieswartes,

kom

niks tevoorskynnie.”

Nou

moetekegtermiskientot

my

skade sê dat

Kemp

vir

mý

in hoofsaak nié karikatuuragtig voorgekom het nie. Ek wil aanvaar dat

Kemp

in die jare 1950

—

60seker so 'n indruk kon 147

maak, maar vandagkan

Kemp

selfsaskalm aangeslaan word, sou 'n

mens hom

metdie uiterstevormsvan ekstremisme vanaandagwil vergelyk. Die feitelikebetoëwat hyten gunste van dieswarteslewer, isvolkomeinoor-

eenstemming met die

wyse

waarop swartes vandag nog dink. Ek

meen

egter dat sy opdaag op die plaas, ná die dood van Ngondera, nie goed gemotiveer is nie.

'n Karakterwatbaie menslik, meerdimensioneel en eg voordoen,isGillian.

Inteenstellingmetaldieanderkarakterswatbaieduideliken vasomlynkan word(sê maarbv. Martin:

Hy was

verliefop Gillian; hyisdeurhomselfge- dryf

om

oorsee te gaan; nou besef hy sy geworteldheid in Suid-Afrika daarom gaan hy bly en hy is nog steeds verlief op Gillian), kan Gillian se karakterniesostewigin'npakkietoegevouwordnie. Daarisfasetteinhaar persoonlikheid wat virdietoeskouer vervlugtend isen waaroorsteeds ge- twyfelword: bv. issy'n stabielepersoonlikheid? Issy'n persoonwat haar aan 'nvastegeroetineerdelewesalkan onderwerpen hetsy werklikookin

ander

mans

as Martin (na haar

man

se dood) belang gestel? Gilian is 'n

meerdimensionele ronde karakter.

Pieterword voorgestel as'n eensydige heethoofdige karakter. 'n Persoon wat slegs na homself luisteren slegs deur homselfoortuig kan word. Sy opiniesisin 'n mindereofmeerderemateinstryd metdievan ál dieander karaktersbv. met

Emma,

die Generaal, Gillian,Alexis,

Kemp

enNgondera.

Sowel Alexisas Martin se karakterkan duidelik enmaklikomlynword. Vir

my

^ishulle, wat Diejaarvandie Vuur-osbetref,asgevolgvan hulleonbe- trokkenheidrandkarakters. Daaris'neensoortigheidindiekaraktersvandie Generaal, Martin enAlexis indieopsig dat almal van hulleinhullejeugjare uitgewyk het

om

te gaan reis.

5.

SLOTBESKOUING

Die jaar van die Vuur-os is soos Hermien

Dommisse

sê 'n baie speelbare drama: disongetwyfeld so dat 'ngoeie regisseur'n maklike beroepopdie

aandag vandietoeskouerssal kan

maak vanweë

daarvan datdiekarakters goed genoegoortuig,datdietema nouselfsmeeraktueelisaswatditindie vyftigerjare was, dat die verloop van die intrige (afgesien van die tekort- kominge) wel so ontwikkelworddatvoldoende spanninggeskepword

om

diebelangstelling van die leser te behou en boweal moetdaar wel deeglik onthou word dat 'n drama, niesoos'n prosaverhaal oor die

kam

van die- selfde struktuurvereistesgeskeer kan word nie

—

indiedramagaan ditoor die uitspeel (handeling) van die dialoog en nie net oor die uitsê van die dialoognieen hiérinisDieJaar vandievuur-osbinne perkegoedgeslaagd.

Die hoofsaaklike trefkrag van Die Jaar van die vuur-os lê veral in die aktualiteitvan sytema. Hieroor sal ook sinvollebesprekings deur ^matriek- leerlinge gevoer kan word.

Bibliografie

A. TYDSKRIFTEENKOERANTE

1. Antonissen, R. DieJaar vandie Vuur-os. OnsEieBoek. JaargangXVIII, Nommer4.

2. Dommisse, H.DieBurger.24November1952.

3. Dommisse, H.DieBurger. T1November1952.

4. Lategan, F.V. Die jaarvandie Vuur-os. DieTaalgenoot,April1952.

5. Opperman, D.J.DieBurger.28November 1952.

6. Scholtz, M. 'nProbleem en'nprobleemkarakter. DieHuisgenoot, 13Maart 1953.

B. BOEKE

Kannemeyer,J.C. (1983)GeskiedenisvandieAfrikaanseLiteratuur, Band 2

Pretoria:Acade- mica.

Smuts,J.P. (1980)Die Jaar vandieVuur-os. inDieAfrikaanse Literatuur sedert Sestig. Kaap- stad: Nasou.

149

Register van die Tydskrif

vir

Letterkunde,

jg. xxi,

Februarie tot Augustus 1983.

(Saamgestel deurRotheaOlivier)