F. Spangenberg

DIE NUWE GROOT VERSEBOEK

D. F. Spangenberg

Klein avontuur (Top Naeff)

Dieverhaleinhierdiebundel van

Top

Naeffvolg'ntradisioneleplotpatroon waarin 'n karakter uitgebeeld word in 'n belangrike, ingrypende situasie, gebeure of episode ⁱⁿ sy/haar lewe. Via so 'n uitbeelding word treffende karakter-oflewensinsigtevironsgegee. Ditisdiewesevandietradisionele kunskortverhaal.

Rendez-vous

Uit dieverhaal blyk dat die burgemeester maar'n redelik saai, miserabele lewe

saam

met syvrou voer. Gee 'n paar voorbeeldevan die verwysings daarna. Skielik

kom

daar dan 'n belangrike, ingrypende gebeurtenis in sy lewe: die vrou (digteres) met wie hyjare gelede asstudent 'n verhouding gehadhet,sou'n voordragophulledorpie

kom

hou.Jaregeledehet syaan

hom

'n paar gedigte gegee, endié lê "soos'n soetgeheim" opsysolder.

Om

^haar weer te sien, sou vir

hom

"dit noch éénmaal verheven ogenblik van zijn leven" wees. Let op hoedat hier dus duidelik sprake is van 'n belangrike,ingrypende oomblikinsy lewe.Ongelukkigworddiéingrypende oomblik op die ou end vir die burgemeester nie 'n verhewe oomblik nie,

maarnetdieteenoorgestelde, nl. 'n uitersskokkendeoomblikwanneerdie vrou daardie selfde private gedigte in die openbaar voorlees! Die skok wordpertinent beskryf;

"Met

eenschokdookde burgemeesterteruginzijn stoel,enalwattotditogenblikjongenblijin

hem was

geweest,verstijfde".

Karakterbeelding, en met

name

die uitbeelding van die karakter van die burgemeester,issentraalinhierdieverhaal.

Ons

hethierdieuitbeeldingvan

'n

mens

insyverwagtings (verlangens),teleurstelling enuiteindelikeselfin- sig: "Schoft die hij was. Stommelingl". (Die woord "schoft" beteken

"skurk").

Debutanten

'n

Ewe

ingrypende oomblik, meer bepaald 'n keerpuntmoment (in die lewensvantwee jongmense) worduitgebeeld ⁱⁿhierdieverhaal. Letop hoe pertinentworddiekeerpuntmomentindielewevandiejongkelner beskryf;

"Laat het dan maar staan," glimlachte ze. Er zijn minuten, die verleden,hedenentoekomstomvatten, waarin eenkindtot

mens

^rijpt en mysteriënworden onthuld.

Zulkeen minuut doorleefdede kleinekelnervan de gelegenheid voor kunsten enwetenschappen,^terwijlhij,versvan de schoolbanken, met neergeslagen ogen, tussen een glazen lampetkan en twee zilveren voetjes, ineen wereld vol geheimenis, plotseling degenade vond.

In 'n krisisoomblik verloor diejongseun sybeskroomdheiden

word

fieren robuust; "In^luisterzagze

hem

gaan, fier, secuur,buik-in, borst vooruit, in zijnhanden het blad, alseenofferschaal". Letegteropdatdaarterselfder- tydóókindiemeisie (Mientje)'nkeerpunt,'nomwenteling plaasgevindhet.

Nadat sy die hele aand ongeduldig

was

met 'n heel negatiewe houding ("Gans bevangen van koude, uitgehongerd, en door de stilteomsloten";

"Ongeduldig

duwde

Mientje, halfbevroren en boos"), en nadat sy haar

komende

optrede as'n "abnormale onderneming" beskou het,

kom

daar eensklaps 'n besliste keerpunt by haar: "En toen eerst begreep zij".

Wat

begrypsy?Nl.datdiejongseunook bangis,ennetso'ndebutantsoossy.

En nadat sy tot hierdie besef

gekom

het, verander sy dadelik; ons lees naamlik:

"Na

de gehele avond niet gelachen te hebben, glimlachtezij,tot troostvan dekleine kelner, misschientotzijneeuwiggeluk ...Het

was

een mei-gebeuren, een wonder van lieflijkheid". En as die jong seun dan sy vrees afskud en die kraffie water moedig indra, besluit sy

om hom

te ewenaar, "met zelfvertrouwen en vakkennis, met liefde en vlijt". Die honger en koueen spinnerakke, ens., waarnaso telkensindieverhaalver-

wys

is (gaan dit na), isskielikvir haarvangeen belang meer nie, wat wel van belang is, isdie innerlikevreugde vandietaakwatinskoonheid vervul word. Dít

maak

jou sterk en van hemellig omstraal:

Wat

betekenden ze in verhouding tot de innerlijke vreugde der in

schoonheid vervuldetaak!

De

kleine kelner, Alfred de Musseten zij, Mientjevan den Brink, op hen

kwam

het aan, voor hen

was

deze wereld geschapen. En onafhankelijk traden zij naar binnen, sterk, en van hemellicht

om-

straald.

Mijn dichter,

neem uw

luit!

Baie belangrikin hierdieverhaalisdiegeestige, speelse, humoristiesetoon soosonsdittelkens vindindiebeelde, sieningsen beskrywings.Sorgdat u heelwat voorbeelde daarvan kan gee; vgl. bv. dievolgende: dieverwysing nadie stadjiewat bynavandiekaartafval;dievergelykingvanMientjemet

'nwindhond watbeefin'nspelonk; diebeeldvandie

swerm

withande;die siening vandie verhoog as'n wankelende Parnassusen tenslotte die sie- ningvandiekelneras'n "schilletjievan eenmens". Wattertreffendebeeld

ishierdie Ig. nie; in syweerloosheid en nietigheid is die kelnertjie slegs'n skilletjie van 'n mens.

Eenconfrontatie

Ook

hierdieverhaal loopoptot'ningrypende oomblik, 'nkeerpunt-oomblik

indielewevandiesangeres Eva Dulac, nl.wanneersyindie trein die kindjie inalsyheerlikheid sien("de verborgen schatin al zijn heerlijkheid")en met 133

'n intense geestelike (en selfs fisiese) skok besef hoedatsy al die jare die diepste behoefte van haarliggaam (nl. die behoefteaan 'n kindjie) onder- druk het, as'tware die kreet van haar liggaamversmoor het:

Een fysieke pijn, zo hevig, alsof haar hart sprong en haar

zenuwen

scheurden, doorschokte Nettieen hetwas, ofzijde gesmoorde kreet van haar bloed hoorde ^... De kreet, waartegen zij had opgezongen, avondaan avond,indelangeschimmenrijder jaren ... endiezichindit

ene ogenblik, waarin haar lichaam

—

geconfronteerd

—

zijn diepste nood ontdekken moest, noch naar haar keel wrong ... Dit

was

het oude, stompe leed niet meer, dit

was

bloedig, als een verse messteek...

Vergelyk die keerpunt-oomblik hier ("in dit ene ogenblik") met die keerpunt-oomblik ("ditnoch éénmaalverheven ogenb/ik\/anzijnleven") in

Rendez-vous.

So

intensishaar ervaring datvirdieeerstekeerdiebeeldwat permanentvoorhaargeestesoog

was

^(nl.die beeld van Michael), verskuif en plek

maak

vir 'n

nuwe

beeld, nl. dié van 'n kindjieen van haargemis.

Omdat

Michaelniemeerdiehouvas ophaar hetnie,leesons danookdat sy virdieeerstekeeralleenis("Envoorheteerst

was

zij...alleen").En 'nruk- kie later leesonsdatsy niemeer aan Michael dink nie; hy is"begraven in

gewijdeaarde". Die verlede hetverdwynsoosdiebontstukkiespolderland agterdietrein. Alwat nouvirhaar oorbly, is"de blinde uitgestrektheidvan eenzaam, aftakelend en ongetroost vrouwenleven, de impasse van de roem, waarinzijvoorhet eerstinbijnadertien jarenmethuiverige schrikhad opgezien".

Wat

'nsombere, leë lewe lêvoor haar!

Voordat ons na die volgende verhaal oorgaan, net kortliks enkele op- merkinge oor die verwysings na die

Moedermaagd

(Maagd Maria) in die verhaal.

Waar

ons hier 'n soort verheerliking van moeder-wees kry, is dit

dan ook nie teverwonderdat Eva metdie kindjiein haar armsin die deur vandie trein feitlikasheiliggesienword nie; daarom word sydie Moeder-

maagd genoem

("Mater Gloriosa") en daarom word gepraat van haar aureool (stralekrans), haar "heerlijkheid", en haargesigwatontluikhet. Sy word dusas'nverheerlikte figuur gesien.

Daarom

^isditironieswanneersy 'nrukkie later in die slotsinvandieverhaal, metslegsdiehondjieteen haar bors, weer metdie verheweterm

"Vrouw"

aangedui word.

Soos in Debutanten gaan dit in Een confrontatie basies

om

karakterbeel- ding, karakteropenbaring(treffendeinsaein'nkarakterensyervaring). Die- selfde geldeintlikdietweeverhale Kerstgeschenk enRouwbekiag. Inalbei vind ons dietreffende uitbeelding van'n karakterin 'n krisisoomblik in sy lewe.

Kerstgeschenk en

Rouwbeklag

VirKoen (indieverhaal Kerstgeschenk)

kom

diekrisisoomblikwanneer hy sy vriendin Nannie Reuderwat opsterwelê,

moet

gaangroet. SoosinEen confrontatieen Rendez-vousworddié krisisoomblik bydie

naam

genoem;

vgl. die verwysing na die "onoverkomelijke, ondoorploegbare van het ogenblik" voor haar bed waaraan Koen dink op die trein. En soos in Een confrontatie, isdaarook indiéverhaal 'n eerstekeer, diékeer nl.wanneer Koenensy moeder"voorhet eerst als

mensen

tegenover elkanderzaten, nuookde jongstehetleveninging,het smartelijk-schone leven, datgeleefd wil zijn". letshiervan (veralvandie"alsmensen") kryonsweerlater(ashy reeds by Nannie in die siekekamer is) wanneer ons lees van sy gewaar- wording, sygevoel"een

man

te zijn". En natuurlikvind onsditweerin die slotsin van die verhaal waarin hy beskryf word as "een

mens

onder de mensen":"Engingde

weg

terug, bedroefd engelukkig...diep-bedroefd...

endiep-gelukkig ...een

mens

onder demensen,gelijkzijnmoederhetvoor

hem

had gewenst". Groot klemword dusindieverhaalgeplaasop Koense rypwordingtot

man

a.g.v.sykrisiservaring. Enletopdietreffendeparadok- salebeskrywing(in die laasteaanhaling)van Koen as diepbedroefén diep gelukkig.Vergelykhiermeedieverwante paradoksale beskrywings van Eva Dulac (in Een confrontatie) se lewe as "een hachelijk maar heerlijk sluipspel" metdie lewe enmetdiedooden haar gelukas"eenonwezenlijk en verraderlijk, en nochtans volkomen geluk" (77, 78). Deur sulke paradokse toon'nskrywervironsdiekompleksiteitvan dielewenservaring aan. Ten slotte nog terloops 'n opmerking oor die karaktertekening van Koen.

Hoe

^{treffend is}die uitbeelding vansygedagtegang niewanneerhy byhomselfdink (opdie trein) hoegelukkigdie vissiesNannie sou maak. En hoetreffendisdie ironie niewanneerdie vissiesopdieouendgladnieeers tersprake

kom

nie.

Vir Bas (in Rouwbekiag)

kom

die krisisoomblikwanneer hy metmnr. Van Maren medelye moetgaan betuig

weens

die doodvan sy vrou. En ookvir

hom

isdit 'neerstekeer:

“Nog

nooithad Bashet leedvan nabijgezien,het

was

alseen geheim, waarin hijdoordrong". Enhoeuitersfynen raakisdie mensbeeldingook inhierdieverhaal nie: Basse hartseerwat opdieou end meteens uitbreekin 'n snik, en mnr.

Van

Maren wat sy afsydigheiden on- verskilligheid verloor: "En hield zich nietmeer groot".

Bergopwaarts

SoosinDebutanten isookindiéverhaal dieligte, humoristiesetoonopval- lend. Leesmaarasvoorbeelddiederdeparagraafvan dieverhaal, en teken

viruselfnog 'naantalvoorbeeldeaan

—

daaristalle.(Vgl. bv.dieverwante humoristiesewoorde"vastschroefde" en "opveren"). Diekeerpuntinhier- dieverhaaleninmev.Tuk, nl.die"ontwakingvandie

mens

indie

mens"

in

135

mev. Tuk (dieontwaking van dieerbarming en diemeegevoel vir anderin haar) word pertinent bydie

naam

genoem: "Ach, wievoorspelt het ont-

waken

van de

mens

indemens! Deovergang, hetkeerpunt,degenade^...

Mevrouw

Tukzou het nauwelijksweten hoezedáártoe

kwam!"

Deur so'n keerpunt-situasie (keurpuntoptrede)word, soos reeds hierboaangedui, vir

ons treffende mensbeelding gegee

—

in hierdie geval die uitbeelding van mev. Tuk in haarbesondere optrede in 'n besondere situasie.

Teen die end van die verhaal word, soos in baie kortverhale, 'n bepaalde lewenswaarheiduitgespreek: "Eeniederwilvanzijnlevenweleensbehoren tot de schare der martelaren. Het koste wat het wil".

Ook

vroeër in die verhaal

was

'n bepaalde lewenswaarheiduitgespreek: "Hetleven vervultal

onze wensen, mits

we

maar geduldhebben, doch zeldenop dewijze, die onspast".

Een

mens

Waar

hierdieverhaal aswaaraangebiedword ("het^iseen waregeschiede- nis"), vertoondituiteraardverwantskap metdie sg. anekdote,d.i.'n merk- waardigeverhaal wat aswaaraangebied word.

Soos in dieverhaal Bergopwaarts word ook hier 'n bepaalde lewenswaar- heid uitgespreek, nl. dat daarmeer goeie, onvervalste

mense

bestaan as wat ons besef.

Twee

uitsprake in die verhaal dui pertinent hierop.

Toon

hulle aan.

Die protagonis ervaar 'n intense skuldgevoel omdat sy die koetsier ver- keerdelikvan dieslegsteverdink het (o.m. dathydeelisvan'n familievan skurke en boewe). Haar lelike gedagtes teenoor

hom noem

sy "een zondeval van geest en gemoed". Sy voel dan ook asof sy lewenslanksal

nodig hê

om

haar skuld (teenoordiekoetsierofenige andergoeieMens)te vereffen: "En ^ik vrees, datiklevenslang alsde roependein dewoestijnzal blijvennaardegoede Mens,deze,ofeenandere,aan wieikmijnschuld,en diemijnerreisgenoten, zal

mogen

voldoen".

Ekwiltenslottenetenkele formuleringsindieverhaalnogverdertoelig. Die siening dat die koetsier haar "ten-naaste-bij de hemel in zou rijden" dui daarop dat hy haar 'n hemelse, goddelikeervaring (nl. van syonskulden eerlikheid) laat deurmaak het. Die "nieuwgeboren

mens

ⁱⁿ zijn ochtend- staat" dui letterlikopdie koetsierwatduideliksigbaar word nadat hyeers dof en vormloosopdiegesigseinderwas.

Op

dieper, figuurlike vlakisdit 'n

beskrywing van die koetsieras onvervalste, eerlikemens.