F. Spangenberg (Unisa)

DIE NUWE GROOT VERSEBOEK

D. F. Spangenberg (Unisa)

Diejaar van dieVuur-os (W.A. de Klerk)

J.H. Lewis

O.K.V.O., Pietermaritzburg

W.S.H. du Randt

De onrustzaaier (Willem G. van Maanen)

1. Die

Tema

Een van die kortste paaie nabegrip vandie verhaalen sy temaisdie titel:

"De

onrustzaaier". 'n Onrussaaier isiemand wat dierus versteur, wat die orde en harmoniewatheers,

kom

aantas. In die konteksvandieverhaal is

meesterChrisveralvanuitPilaarsegesigspunt,sý kykopsake, iemandwat

die rus, vredeenroetinevansylewehier

kom

versteur het

—

maar danin'n ironiesesin,soos onsverdersal verduidelik.

DietitelhetkortliksbetrekkingopmeesterChrisse roeping

om

tedoen wat hy

móét

doen (vgl. par. 4, p. 72).

As

onderwyseraan en hoofvandie laer- skool, dieOpenbare Skool,wordhy deurvriend envyandgerespekteervir syvermoë

om

die kinders op te voed. Reeds tydens syeerste onderhoud met Pilaar, indiegeselskap van Evers, gee hyop 'n nogal krassemanierte

kenne wat die grondslag van syonderwysfilosofie is.

Hy

stem nie met sy voorgangerssemetodesvanonderwys

saam

nie(p. 32). Vir

hom

^{geld: in-}

dividuele onderrig, geen tug niemaar indirekte leiding enveral die strewe datdie kindtot selfstandigheid gebring moetword. (p. 33)

Aan

Heeringa het hy sonder omhaal van

woorde

syteenkanting teen 'n Christelikeskool assodanig uitgespreek. Heeringa wil die

mense dom

hou want'n kritiese

mens word

afvalligvandie kerk.

Hy

weersaldie

mense

van die

"boom

van kennis"laateet. Inderwaarheid spothyligtelikmetdieidee van die

mens

watuitgelewerisaandiegodsdiens ennietoegelaat

word om

insig in die lewe te verwerf nie. Maar: wat sy onderwys self betref, kon Pilaaren anderenie foutvind nie. Vgl. hoeopvallendrustig hullegebly het terwyl Pilaar buitemetmeester Chrisoordie biljettepraat(slotpar., p. 42).

Pilaar

noem

dan ookdathy tevrede

was

metmeesterChrisse prestasies as hoof(p. 61). Dieskool hetvroeg reedstwaalfleerlingebygekry. Disveralin syverhouding met Gait,watdiestad uiteindelik

saam

met

hom

verlaat, en

indie finaledemonstrasievanlojaliteitdeurdieoptogvan kindersmethulle vlaggies, fluite en

tromme

(pp. 119—120) dat ons 'n oordeel kan fel oor meesterChris se toewyding aan, sy liefdejeens die leerlingevan syskool.

Vgl. par. 6, p. 61.

Maardieonruswathysaai, hetdirekbetrekking opdieonkonvensionele,die

vreemdeideeswathym.b.t.dievolwassenes, enspesifiek totsyvyftigaand- klasstudente verkondig. Pilaar onthul al in die eerste hoofstuk ten opsigte van meester Chris: "hijwilde teveel en hijverwachteteveel. En hij

was

so weinigdiplomatiek; hijgeseldede

mensen

lieverdan hijze streelde ..." (p.

22). Meester Chris word hier vanuit Pilaar se kleinburgerlike, ortodokse, konserwatiewewaardestelsel beoordeel(vgl. dieslotpar. p. 27; par. 3; par.

39; slotpar., p. 92). VandaardatPilaar die tradisiewatallesvan geslagtot geslagonveranderdlaat, by herhaling noem:

Hy

beskou

hom

asdiepoort-

121

wagter; sy huis isdie herboude''vesting'' van hulle stad; hy isdienotaris

wat

waak

oordie goeieorde ... nie dieinhoudniemaardievorm, dieskyn vanrustigheid en ordeisvanbelang. Solankdieskynvanrusen orde maar bewaarword, ishy endieowerheidgelukkig.

Wat

goed

was

^virsyvaderis vir

hom

ook goed. Vgl. wat Pilaarin die slotsin van par. 4, p. 28 beweer.

2. Die Stryd

Maar dietitel hou veralverband metdie godsdiens-"stryd"wat Pilaar hier ontketen.

Hy

^selfstel slegsbelang in dieoorwinningwatdie

nuwe

hoofin diestryd

om

getalle

moes

behaal asook dietriomfoor sy antagoniste, die

wethoueren Heeringa. Oor dieinhoud vandie stryd, dievraag na watreg en verkeerd is, steur hy

hom

voorlopig weinig. Sy enigste belang is sy doelwit

om

nie alleen die Openbare Skool in erete herstel nie

—

en dan meerindie besonder

omdat

sy éér asvoorsittervan diebestuuropdie spel is

—

maar

om

die Christelike Skool in dieproses'n noodlottige hou toete dien. In dié verband gaan dit ook nie

om

'n beswaar teen godsdiens as sodanig nie maarsy afkeer aan Heeringa, die hoof en sy aanslae teen die

Openbare Skool.

Dietemavan orde en chaos,rus of onrus, kryveral beslaginmeesterChris seoogmerk

om

'n

nuwe

bewussyn vandielewe bydie

mense

tekweek: hy wilhullevandie

boom

van kennislaateet. Niediegodsdiensassodanignie,

maar die manier waarop dit deur Heeringa, Paraplu (die wethouer) en Heidendaal uitgebuit word (vgl. par. 2, p. 38) is verantwoordelik vir die situasiedatdie

mense "dom"

enonontwikkeld bly. Niemand word

"dom"

geborenie, maar

mense maak

hulself

"dom"

a.g.v.

gemaksug

of luiheidof angs (p. 39). Disdiewethouerwat

hom

^{laterdaarvan sal} beskuldig dat hy

"vreemde idees" verkondig (vgl. par. 3, p. 91).

Syontwikkelingskursuswil dan van die

mense bewus

lewendeen daarom gelukkige

mense

maak; hy wil hulle uit die passiewe aanvaardingvan die bestaande lewenswyse ruken hulledeur kennisen kritiese nadenke tot'n

hoërvlakvan beskawingen bewussynvoer(p. 40).

Waar

PilaarenParaplu die

mense

deurvormeenwette aan bandelê,wilhydie

mense

bevry. Ditis

danookdiekernvansyverwelkomingaandiekursusgangers(p.44): "Ikzal u dingen bijbrengen die het leven de moeitewaard maken, wantmoeiten kost het. Ikzal u gevoel voor schoonheid geven, voorwat waar isin het leven en voor watbedrog is ..." (p.44). Geen wonderdatjuffrou Heiden- daal

hom

asdierottevanger (van Hameln)beskou (p.47)watdiekindersen volwassenesmetsy ideesvergiftig nie. Disooknie toevalligdatsysowelas Heeringa

hom

as'n satanbeskouwatdie sielevan hulledorpsgenote

kom

vergiftig met godslasterlike idees nie.

Hy

is die antichris wat die kinders weglok van die bestaande orde. Sy rugsak is vol van die vrugte van die

boom

van kennis ... maar wie daarvan eet sal vergiftig word en soos 'n

hondsterf ... (p. 48).

Ondanks die feit dat die wethouer haar as "ontoerekeningsvatbaar" be-

stempel, d.w.s. iemand wat nieten volleverantwoordelik is vir haar dade

nie, is dit juis meester Chris wat aan die begin met haar 'n alliansie wil aangaan.

Hy wys

Pilaar dan ooktereg as ^Ig. met haarspot (p. 36).

Hy

glo dat juffrou Heidendaal iets van die goddelike waarheid beet het en wil

daarom haar samewerking bekom. Die verskil is alleen daarin dat hy die

mense

virdielewehieropaardewilopvoed,terwyl syhullevirdielewehier- na wil voorberei. Vgl. indié verbandook hoehy

hom

van Christus onder- skei: par. 2, p. 74.

3. 'n Belangrike fondamentsteen

Dit blyk dus spoedig dat meester Chris 'n magtige invloed op

mense

uit- oefen. Maarditisjuisdié feitwatPilaarteen

hom

hou.Een van diebelang- rikste fondamentstene van beskawing isvolgens

hom om

te weet dat 'n

mens

ander

mense

met rusmoet laat (par. 4, p. 52). Dieverwysing na die

woord

"rus" of"onrus"

word

danook 'nrefrein indiewerk: Pilaar wiljuis datmeesterChrisvertrek; hyhetgenoegellendemet

hom

gehad: ^"...Maar

hijpast niet inonze stad, en ik geloof dat hijin de gehele maatskappij niet past ..." (p.28). Die nuweling

was

weliswaar'nvegtermaarhyveghelaas vir dingewat die rus versteur. Vgl. hoe "rustig" Pilaar

hom

telkens voor- doen (par. 7, p. 32). Die

vorm

isvir

hom

belangrik, die skyn, bv.

om

on- dankssy innerlikedrifsy"waardigheid" uiterliktebehou (p. 32). Vandaar dat Heeringa dan ook inso 'nmate oordie"gemoedsrust" van die

mense

begaanis(par._{9, p.} 58). Dit lyk

soms

ofdierustigheidvanhullestaddeur'n

"storm"vervangis(par. 1, p. 59); Pilaarwordalhoe meer"ongerust"(par.

7, p. 60); volgens

hom

wíl die

mense

nie tot

nuwe

lewe

gewek

word nie;

hullehet ^al lankal "te ruste gegaan" (par. 3, p. 62).

Hy

doen aan diehand dat Meester Chrisversigtig voortgaan sonderdatander

mense

hulle daar- aan "storen" (par. 5, p. 62).

Ook

meester Chris begin "rus" as'n sleutel-

woordgebruik:hyvraPilaar

om hom

metruste laat (par. 1, p.63). Pilaarse aanvanklikevertwyfeling en vreesveranderalgaande inverset en verwyte:

Hyleerdie

mense

dinge

waarmee

hullegeenraadweetnie. Hulleworddaar opstandigvan, onrustig,onseker ... (par. 5,p. 72).DisLopendVuurtjiewat

PilaarseoordeeldatmeesterChris sy opvattingstefanatiesprobeer afdwing

(vgl. par. 2, p. 93) as vals aan die kaak stel: As vry mens, geestelik vry, behoort Pilaar metalles in diéversiektemaatskappy oneenste

wees

maar Pilaarisjuisnievrynie, hyis'n burgerman,ditgaantegoedmet

hom

... ditgaanteveel

om

dieskyn,diefatsoen,dievorm... Dingewordinhulle stad toegelaat nie omdat ditwerklik Christelik is nie

—

trouens, die aksie teen meester Chris isdieteendeel van ware Christelikheid

—

_maar

_omdat

dinge in die

naam

van Christus gebeur (vgl. par. 1, p. 96). Dis

om

dié rede datjuffrou Heidendaal onderdie

waan

verkeer dat alleswatsydoen ⁱⁿ die

naam

van Christusgeskied.

So

ookisHeeringa insygeveinsheid en liefde- loosheid 'n tipiese voorbeeld van 'n Fariseeër wat allermins weet wat

Christelik is.

Op

dieselfde manier isjuffrou Heidendaal se metode

om

van 123

meester Chris se kermiswa op die plein ontslae te raak oneerlik en die Christenonwaardig

—

maardiédingetel niebydiewethouernie.Ondanks

diebekentenisdathyjuffrou Heidendaalnieastoerekeningsvatbaarbeskou nie, gebruik hyhaar egter as'n belangrikebondgenootindiestrydvan die

tweeskole. Kortom,ditgaannie

om

watregof Christelikisniemaar

om

dit

wat politiek voordeligis.

Dis slegs Lopend Vuurtjiewat, ondankssynonchalante toegewing dat hy meester Chrisen syoptrede bloot nuuswaardigvinden geenwerklike sim- patie met sy idees het nie, insig het in dieaard van die konflik: dit gaan, skryfhy, "...overdegemistekanzentot cultureleensocialeverheffingvan onzeverarmdeenverziektestad^..." Pilaarishiervolgensdie"...steunpilaar vaneenvermolmd bouwzel ..." (p.99). Distrouenstydensdié drieuurvan dienotaris se herlewingvan diegeskiedenis datonsinsyveranderende kyk op sake, sy groei tot insig, 'n dramatiesevoorstelling kry van die ironiese betekeniswatdietitel inhou. Vgl. bv. hoe Pilaarsteeds, terugskouend,er-

kennings

maak

oor sy eie gebrekaan insig: par. 3, p. 102; die slotsin van par. 3, p. 110, ens. In'n finalekonfrontasieisdit meester Chriswatselfop syrolassg.onrussaaierkommentaarlewer: Pilaarbeweerdathyhullesaak verknoei hetdeur

hom

virsyeie,vreemdeideeseerder asdiewelsyn vandie skool en kinders te beywer (eerste paar par., p. 122). Hierop reageer meesterChris:Ekwildie

mense

totlewe

wek

^... Die werklikheidmoetreke- ning met

my

hou ^... andersgaan dittot niet ... Pilaar selfis reedsaan die slaap virdie

nuwe

lewe en kan nie meer

gewek

wordnie... (p. 122). Pilaar senogalsarkastiese kommentaar hou direkverbandmetdiésentraleaspek vandie titel-as-tema: "ikgeloof datjejetijdver vooruit bent, meesterChris.

Ikkanjetenminste nietvolgen, en ikben deenigeniet^..." (par._4, p. 123).

Meester Chris vermoei mense: ^"... Diezucht de mensen anders te willen

maken

dan zezijn, de helewereld anders te willen maken, dat isdodelijk vermoeiend ^..." (p. 124). Hierin lê dan die kern van diekonflik tussendié twee: ditgaan nie

om

^'n botsing van persoonlikhedenie, maar

om

'n stryd tussentwee waardestelsels.

Aan

die een kantdie strewe, die roeping, die plig

om mense

van 'n valse sekuriteit, 'n oppervlakkige rus en orde tot lewe te wek; aan die ander:

om

onder die dekmantel van 'n breë sg. ver- draagsaamheid die bestaandeorde, die tradisie, die valsewaardesvirpoli- tieke ofgodsdienstige redes instand te hou.

Ten slotte wil ons daarop

wys

dat die tema van diewerk ten nouste ge- koppel is aan die groeiende besef by die leser dat die verhaal, ondanks eersteindrukke, geen"aanval"opdiekerken onsgeloofisnie. Dit wilaan- vanklikvoorkomasofdieskrywertéeensydig

was

^{insyvoorkeurvirensim-}

patie met meester Chrisen sy nogal humanistiese idees oorware lewe en vryheid. Maar as ons algaande dieper as diéoppervlak kyk, merk ons dat meester Chris

—

ondanksmaar ook danksydiepogings

om

die identifikasie

metChristusteontken

—

juisdievergestaltingwordvanChristusselfensy stryd teen die"tradisie" vansytyd, sy stryd teen diekerken die sg. gods-

dienstige leiers van dietyd ... teen die gesag van die wet ... Vandaardat Christusook inderwaarheid

gekom

het

om

dietempelaf tebreek, die

Wet

tevervul,dieevangelievan'noorvloedigelewehierop aardeteverkondig.

Ook

indié sin

was

meesterChrisdansoosChristus'nware vernuwer watas onrussaaier uitdie maatskappyverwyder

moes

word.