N E W S
OF THE NATIONAL ACADEM Y OF SCIENCES OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN SER IE S O F A G R IC U L T U R A L SC IEN C ES
ISSN 2224-526Х
Volume 3, Num ber 39 (2017), 159 - 163
M. Z h. Pazylbekov
Kazakh national agrarian university, Almaty, Kazakhstan
COMPARATIVE CALCULATION
OF THE VOLUME OF POACHING IN ALAKOL LAKE
Abstract. No one does the study of poaching, with the exception of individual enthusiasts. State environmental authorities of the CIS countries are engaged in the fight against poaching using old methods, while the main thing is the number of protocols, not fight against this phenomenon. There is no elementary statistics: how many poachers delayed per year by various environmental authorities. No publicity, no analytical articles in the popular press, at best, limited to surface media stories from the event.
It creates a paradoxical situation: the people, who are obliged to fight against the violation of the law by their official duty, are at the forefront of offenders themselves. All this has a very demoralizing effect on our society, which does not have high moral and environmental rights and respect to the law.
Almost complete unpunished poachers are persons with post prosecutors, heads of police departments, judges, members of all ranks found guilty of poaching, they are virtually inaccessible to Themis. As for the rank poachers, their falling into the hands of inspectors is also very low.
Almost 20% of fish poachers are schoolchildren. It is no exaggeration to say that the almost all the rural population is engaged in fish poaching in varying degrees.
Only tough measures can reduce poaching. As an example it can be cited the Republic of Belarus, where the high fines and the creation of a strong environmental state inspection over the past 5 years have reduced the level of poaching almost 2 times.
Keywords: poacher, net, population, fish, reserve.
ЭОЖ 597
М . Ж . П азы лб еков
Казак ^лттык аграрлык университет^ Алматы, Казакстан
АЛАК0Л К0ЛШДЕГ1 БРАКОНЬЕРЛ1К АУЛАУ К0ЛЕМ1Н САЛЫСТЫРМАЛЫ ЕСЕПТЕУ
Аннотация. Браконьерлж аулауды жекелеген энтузиасттардан езге ешшм зерттеумен айналыспайды.
Тушн сездер: браконьер, ау, уйр, балык, кор.
К1ркпе. ТМ Д елдершщ мемлекетпк табигат коргау органдары браконьерлшпен куресп элi де кездерш байлаулы кушнде есю эдюпен айналысады, ягни олар уш ш мацыздысы болып жаткан к^былыспен курес емес толтырылган хаттама саны мацыздырак. Ец карапайымы эдеттеп: жылына табигатты коргау органдарымен канша браконьер ^сталатыны туралы жYЙелi мэлiметтiн де кещлге кYдiк тугызады. Тура магынасында «Каймак жеген к¥тылып, каспак жеген тугылуда» деуге бо
лады. Ж аппай басылымда жэне б^каралык акпарат к¥ралдарында осы туралы аналитикалык мака- лалардыц басылмауы, тек окига орын алганы туралы у сп ртш гана айтылуда.
Балык басынан шiридi дегендей, езiнiн кызметтiк м ш д е т бойынша кейбiр адамдар зац б^зу- шылармен кYресудiн орнына олар солардыц алдыцгы катарынан табылуда, сондыктан керегар жагдай туып отыр. Онсызда экологиялык этикетi аз бiздiн когамга озш щ керi ыкпалын тигiзуде.
159
Балыкшы браконьерлердщ 20% жуыгы негiзiнен кэмелет жаска толмаган жастар. Егерде су алабы мацындагы ауылдык елдi-мекендегi тургындардыц кай децгейде болмасын барлыгына жуыгы браконьерлш балык аулаумен айналысады десек артык айтылган болмас.
Бpаконьеpлiк аулауды тек катац шаралар гана темендете алады. М ысалга келтipcек, Бела- русияда мыкты табигат коргау инспекциясын курып жэне салынатын айыппул келемiн кетеру аркылы соцгы 5 жылда браконьерлш аулау келемi 2 есеге азайткан.
БYгiнгi танда елiмiздегi балык шаруашылыгына орасан зор зиянын тигiзiп отырган фактор- лардыц бipi - браконьерлш (зацсыз) балык аулау болып отыр. Оныц каншалыкты келемде типзе- тш зиянын ешкiм деп басып айта алмайды. Ец соракысы бpаконьеpлiк аулау кектем п балык- тардыц уылдырык шашу кезшде тыйым салу маусымында каркынды белец алып, балык YЙipiнiн алдагы калыптасатын корына кайтарымсыз Yлкен шыгынга ушыратады. Себебi осы кезде уылды- рыгын шашуга кептеген балыктардыц ересек дарактары жагага жакындайды. «Алматы облыстык орман шаруашылыгы жэне жануарлар дYлиеci аумактык инспекциясы» РММ берген мэлiмет бойынша А лакел келдер жYЙеciнде 2015 жылдыц балык аулауга тиым салынган кезенiлде балык аулау бойынша 11 зац бузушылык фактiлеpi тipкелген. Нэтижесшде 3018,1 кг балык тэлкiленген.
Алакел келдер жYЙеciнде бYгiнде кэciптiк тургыдан 5 тYpлi балык: алабуга, кексерке, торта, мецке, тыран ауланады, ал сазан корыныц азайып кетyiне байланысты кэсш тш игеруге тыйым салынган.
Ж огарыда келтipiлген кэciптiк балыктардыц кектемгi уылдырык шашуына колайлы жагдай жасау Yшiн 10 cэyipден 1 маусымга деш н А лакел келдер жYЙеciнде балык аулауга тыйым салын
ган [1]. Эpбip балыктыц биологиялык еpекшелiгi еcкеpiлiп, белгшенген тыйым салу кезенiнде кэciптiк балыктардыц барлыгы уылдырыгын шашып Yлгеpедi.
А лакел келдер жYЙеci жагдайында бpаконьеpлеpлеpдiн н е п з п аулау куралдары моножiптен (лескадан) жасалган арзан курма аулар. Бул ауларды пайдаланудыц еpекшелiгi колайсыз ауа райында куруга оцай, су кабатында кезге керш бейду балык аулау коэффициентi жогары, салмагы жецш, багасы арзан т.с.с. тиiмдi жактары кеп. Олар ауларын судыц терец кабатына курып зама- науи GPS курылгысымен орнын белгшеп еш киындыксыз керек уакытында тауып алады. Кектемде су температурасы салкын болгандыктан ауга тYCкен балыктар бipаз кYнге дейiн бузылмай сак- талады. А лакел келдер жYЙеci екi облыстыц арасында бipшама Yлкен ауданды алып жаткандыктан, сонымен катар, саусакпен санарлык балык коргау инспекторы бар А лакел балык инспекциясы осыншама территорияны Hrepyi ic жYзiнде мYмкiн емеci анык. Осы келтрш ген факторлардыц барлыгы дерлш браконьерлер Yшiн колайлы жагдай тугызуда.
Макалада бpаконьеpлiк аулау келемiн салыстырмалы тYpде есептеуге «K;азБШFЗИ» ЖШС ихтиология зертханасыныц мамандары тыйым салу кезещнде гылыми-зерттеу жумыстарын жYp- гiзетiн болгандыктан, зерттеу аулауыныц мэлiметтеpi негiзге алынган [2].
Мысалы, Егерде, бip браконьер шартты тYpде узындыгы 1 км ауды куратын болса, оныц тэу- лiгiне шамамен канша балык аулайтынын есептеп шыгаруга болады.
Теменде кестеде келтрш ген мэндеpдi пайдаланып карапайым арифметикамен шыгаруга болады.
Алакел келш щ солтуспк кэciптiк ауданындагы кекcеpкенi есептеп керсек: стандартты 25 м 1 гылыми-зерттеу ауына тэyлiгiне 2,7 кг кексерке ауланады (1-кесте), ал 1 км ауга 108 кг кексерке ауланатын белгш .
Солтустш кэciптiк ауданда:
25 м * 40=1000 м, ал 2,7 кг * 40 = 108 кг кексерке ауланады.
Батыс кэсш тш ауданда:
25 м * 40=1000 м, ал 1,0 кг * 40 = 40 кг кексерке ауланады.
Осы ретпен езге де балыктарды есептеп шыгаруга болады (2-кесте).
Сонымен, кектем п балыктардыц уылдырык шашу маусымында бip гана адамныц зацсыз балык аулауы Алакел келi жагдайында кэсштш балык корына каншалыкты орасан зиян келтре- тш ш керш отырмыз. Бул келтрш ген зияндылык тек кэсш тш елшемге жеткен балыктарга гана емес, келешекте соныц орнын толтыратын урпагына тiкелей эcеpiн тигiзyде. Себебу кектемде
1-кесте - Алакел келшдеп 2013 ж. кектемп гылыми-зерттеу аулауынын балык енiмдiлiгi
Балык TYрi
3 KYндiк г^1лыми-зерттеу
аулауы, кг
Орташа тэулшпк аулау, кг
25 м 1 аудыц орташа балык ешмдшт, кг/ау
3 KYндiк гылыми-зерттеу
аулауы, кг
Орташа тэулжтж аулау, кг
25 м 1 аудыц орташа балык ешмдтп, кг/ау СолтYстiк кэсшпк аудан Батыс кэсiптiк аудан
Кексерке 24,3 8,1 2,7 9,3 3,1 1,0
Тыран 11 3,7 1,2 6,1 2,0 0,7
Сазан 14,9 5,0 1,7 5,7 1,9 0,6
Менке 1,2 0,4 0,1 1,3 0,4 0,1
Алабуга 17,9 6,0 2,0 34,8 11,6 3,9
Барлыгы: 69,3 23,1 7,7 57,2 19,1 6,4
Нусцаулыц: Есепке гылыми-зерттеу аулау куралынын кездерi 30-50 мм 3 ау алынган.
2-кесте - Браконьерлж аудыщ 1 км узындыгына балык аулау енiмдiлiгi
Балык TYрi
25 м 1 аудын орташа балык ешмдшп, кг/ау
25 м * 40 Браконьерлж аулау, кг/ау
25 м 1 аудын орташа балык ешмдшп, кг/ау
25 м * 40 Браконьерлж аулау, кг/ау
Солтустж кэсштж аудан Батыс кэсштж аудан
Кексерке 2,7 40 108,0 1,0 40 40,0
Тыран 1,2 40 48,0 0,7 40 28,0
Сазан 1,7 40 68,0 0,6 40 24,0
Менке 0,1 40 4,0 0,1 40 4,0
Алабуга 2,0 40 80,0 3,9 40 156,0
Барлыгы: 7,7 40 308,0 6,4 40 256,0
Нусцаулыц: Есепке гылыми-зерттеу аулау куралыныщ кездерi 30-50 мм аулары алынган.
3-кесте - Алакел келi бойынша кэсштж балык TYрлерiнiн жыныстык жетшушщ ара катынасы, %-бен
Жынысы Кексерке Тыран Сазан Менке Алабуга
Аналык 52,9 55,9 45,6 85,8 68,6
Аталык 38,7 41,1 54,4 13,3 31,2
Ювенальдi 8,4 3,0 - 0,9 0,2
Саны, дана 155 462 79 232 3854
балыктардын ересек дарактары уылдырыгын шашуга топтанып жагага жакын манда шогыр- ланады. Ауланган балыктардын 45,6-85,8% курсагында уылдырыгы бар аналык болган жайда келтiрiлген зияндылыкты айтпасада тYсiнiктi болар (3-кесте).
Кенес Одагы ыдыраганнан кейiн елiмiздiн негiзгi балык шаруашылык су айдындары iс-жY- з в д е караусыз калды. КYЙзелiс белен алган жылдары езен-келдiн жагалауында турган адамдардын негiзгi тiршiлiгi тек осы балыкпен тiкелей байланысты болгандыктан, су айдындарына кэсiпшiлiк кысымнын шамадан тыс артуы ондагы балык корынын азаюына экелш соктырды. Сонымен катар, езен арналарын тазалау, терендету жэне балык еш м д ш гш арттыру максатында колдан балык отыргызу жумыстары каж етп денгейде жYргiзiлмеуi де эсерш тигiздi.
Зансыз балык аулау аркылы ел казынасына келтiрiлетiн зиян келемiн каражат бiрлiгiне ауыстырудын ею жолын теменде карастырсак.
Бiрiншi жагдайда, бiр браконьердiн тэулiгiне узындыгы 1 км аумен аулаган балыгынын кунын есептеу Казакстан Республикасынын Салык кодексше сэйкес теменде 4-кесте келтiрiлген [3]. 2015 ж. сэйкес айлык есептш (АЕК) керсеткiшке балыктын 1 кг салмагына бекiтiлген кунына кебейту аркылы багасын шыгарып аламыз (кексерке мен сазанга - 0,013, ал тыран, менке, алабуга - 0,004 АЕК б е л т ) . Мысалы: кексеркенiн 1 кг есептеп керсек 1982 тг*0,013=25,8 тг.
161
4-кесте - Алакел кeлi жагдайында 6ip браконьердщ узындыгы 1 км ау куру аркылы орташа тэулжтж экелетiн шыгын кeлемi
Балык тур1 Браконьерлж аулаудыц орташа мэш, 1 км ауга кг
Бектлген куны, тецге
Шыгын сомасы, тецге
Кeкcеpке 74,0 25,8 1909,2
Тыран 38,0 7,9 300,2
Сазан 46,0 25,8 1186,8
MeH^c 4,0 7,9 31,6
Алабуга 118,0 7,9 932,2
Барлыгы: 282,0 - 4360,0
Ек1нш1 жагдайда, 6ip браконьердщ т э у л т н е узындыгы 1 км аумен зацсыз аулаган балыгы YmiH «Жануарлар дYниесiн коргау, eciMrn молайту жэне пайдалану» туралы зацына сэйкес зац бузушылык орын алганда салынатын айыппул кeлемiн есептеу кесте 5 келпрш ген.
Казакстан Республикасы Крршаган ортаны коргау министрш щ 2013 жылгы 31 мамырдагы
№ 154 буйрыгымен 6екiтiлген «Балык ресурстарына келтipiлетiн жэне келпрш ген, оныц iшiнде болмай коймайтын зиянды eтеудiц орнын толтыру эдютемесшщ» Косымша 5 сэйкес салынатын етеущ аныктап аламыз [4]. Этеу к¥ны 1 кг Yшiн кeкcеpке мен сазанга - 0,3, ал тыран, мeцке, ала- буга - 0,1 АЕК 6eлiгi. 2015 ж. айлык еcептiк (АЕК) кepcеткiшiне ауланган балык тYpiнiц 1 кг сал- магына 6екiтiлген к¥нына кe6ейту аркылы шыгын сомасын аныктаймыз (5-кесте). Мысалы:
гаксеркенщ 1 кг салынатын айыппул галем ш есептеп кepcек 1982 тг*0,3=594,6 тг, ары карай 74,0 кг габейту аркылы шыгын сомасын 44000,4 тг шыгарамыз.
5-кесте - Алакeл тел1 жагдайында 6ip браконьердщ узындыгы 1 км ау куру аркылы орташа тэулжтж экелетш шыгын кeлемi
Балык; TYpi Браконьерлж аулаудыц орташа мэш, 1 км ауга кг
Айыппул куны, тецге
Шыгын сомасы, тецге
^ксерке 74,0 594,6 44000,4
Тыран 38,0 198,2 7531,6
Сазан 46,0 594,6 27351,6
Meцке 4,0 198,2 792,8
Алабуга 118,0 198,2 23387,6
Барлыгы: 282,0 - 103064,0
Сонымен, браконьерлш кэciп кай жагынан алып карасакта зац тургысынан, адами жэне балык- шы этикетi тургысынан болсын дурыс емес екенi баршага аян. Браконьерлш дегенiмiз зацга кайшы эрекет, ал зац шецбершен тыс жасалатын дYниенiц барлыгы кылмыс болгандыктан, оныц eтеуi - жаза.
Балыктардыц уылдырык шашу, ягни кeктемгi маусымда зацсыз жолмен балык аулауды болдырмауга 6ipкатаp усыныстар:
- Зацсыз балык аулаушыларга колданылатын жазаны катацдату кажет;
- Айыппул кeлемiн улгайту керек;
- Ж е р гш к п кадагалаушы балык инспекторларыныц жумысын ^ ш е й т у керек;
- Балык кабылдау пунктерш уылдырык шашу кезецiнде балыкты кабылдамауды бакылауга алу кажет;
- Жеpгiлiктi халык арасында Yгiт-наcихат жэне тYciндipу шараларын колга алу керек.
^ о р ы т ы н д ы . Корыта келе айтар болсак, эp6ip балыкшы 6Yгiнгi шашылган уылдырык еpтецгi ауланатын балык екенш тYciнгенi абзал.
Автор осы макалага негiз болган мэлiметтеpдi жинауга атсалыскан «КазБШ FЗИ» ихтиология зертханасыныц мамандарына: ага гылыми кызметкер Данько Е.К., гылыми кызметкер Сансызбаев Е.Т., кiшi гылыми кызметкер Елшибекова А.М. жэне лаборант Искаков А.Б. алгысын бiлдipедi.
ЭДЕБИЕТ
[1] Балык ресурстары мен баска да су жануарларын, олардыц белштер мен дериваттарын пайдалануга шектеу мен тыйым салу http://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1200000303
[2] Балкаш-Алакел баcccйлiлдcгi халыкаралык, республикалык жэне жcpгiлiктi мацызы бар балык шаруашылыгы су айдылдаpылын жэне ондаты балык ауланатын участкелердщ балык елiмдiлiгiл аныктау, руксат етшетш жалпы ба- лыктыц ауланатын мелшерше (РЕЖБАМ) биологиялык неиздемелер жасау жэне балык аулау ережеи мен тэртабш рет- теу женшде 2015 жыш'а усыныстар беру. Бел1м: Алакел жуйесшдеп келдер. «^азБШЕЗИ» ЖШС ЕЗЖ Есебг Алматы, 2013, Б. 139.
[3] "Салык жэне бюджетке теленетгн баска да мшдетп телемдер туралы" ^азакстан Республикасыныц Салык кодекс 2008 ж. 10 желтокcалылдаFы № 100-IV http://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z080000100_
[4] «Балык ресурстарына кcлтipiлcтiл жэне кетприген, оныц imiлдc болмай коймайтын зиянды етеудщ орнын толтыру эдастемесЬ) http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V1300008532#header
REFERENCES
[1] Balykh resurstary men baskha da su zhanuarlaryn, olardyng bolikteri men derivattaryn pajdalanuga shekteu men tyjym salu http://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1200000303
[2] Balkhash-Alakol bassejnindegi halykharalykh, respublikalykh zhsne zhergilikti mangyzy bar balykh sharuashylygy su ajdyndarynyng zhэne ondagy balykh aulanatyn uchastkelerding balykh onimdiligin anykhtau, rukhsat etiletin zhalpy balykhtyng aulanatyn molsherine (REZhBAM) biologijalykh negizdemeler zhasau zhsne balykh aulau erezhesi men tartibin retteu zhoninde 2015 zhylga usynystar beru. Bolim: Alakol zhujesindegi kolder. «KhazBShGZI» ZhShS GZZh Esebi Almaty, 2013, p. 139.
[3] "Salykh zhэne bjudzhetke tolenetin baskha da mindetti tolemder turaly" Khazakhstan Respublikasynyng Salykh kodeksi 2008 zh. 10 zheltokhsanyndagy №100-IV http://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z080000100_
[4] «Balykh resurstaryna keltiriletin zhэne keltirilgen, onyng ishinde bolmaj khojmajtyn zijandy oteuding ornyn toltyru adistemesi» http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V1300008532#header
М. Ж. Пазылбеков
Казахский национальный аграрный университет, Алматы, Казахстан СРАВНИТЕЛЬНЫЙ РАСЧЕТ ОБЪЕМА БРАКОНЬЕРСКОГО ЛОВА
НА ОЗЕРЕ АЛАКОЛЬ
Аннотация. Изучением браконьерства, за исключением отдельных энтузиастов, никто не занимается.
Государственные природоохранные органы стран СНГ борьбой с браконьерством занимаются по старинке, с завязанными глазами, когда главное - количество составленных протоколов, а не борьба с явлением. Нет самого элементарного - обыкновенной статистики: сколько в год теми или иными природоохранными орга
нами задерживается браконьеров. Нет гласности, нет аналитических статей в массовой печати, в лучшем случае СМИ ограничиваются поверхностными рассказами с места событий.
Создается парадоксальная ситуация: люди, которые по своему служебному долгу обязаны бороться с нарушением закона, сами стоят в первых рядах правонарушителей. Все это очень разлагающе действует на наше общество, и так не имеющее высокой экологической морали и не уважающее право.
Практически полная безнаказанность браконьеров это лица, имеющие должность прокуроров, руко
водителей отделов полиции, судей, депутаты всех рангов, виновные в браконьерстве, являются практически недосягаемыми для Фемиды. Что касается рядовых браконьеров, то их вероятность попасть в руки инспек
торов также очень низка.
Почти 20% рыбных браконьеров составляют школьники. Не будет преувеличением сказать, что рыб
ным браконьерством в той или иной степени занимается практически все сельское население.
Только жесткие меры могут снизить уровень браконьерства. В качестве примера можно привести Бела
русь, где высокие штрафы и создание мощной природоохранной госинспекции за последние 5 лет снизили уровень браконьерства почти в 2 раза.
Ключевые слова: браконьер, сеть, популяция, рыба, запас.
163
