N H U N G V A N D E C H U N G V E B A O V E
C A C Q U Y E N C O N N G U O I B A N G P H A P L U A T T R O N G L I N H V U C T U P H A P H i N H S U
LE V A N C A M *
I . D A T V A N D E
1.1. Ti'nh cap thiet ciia viec nghien ciru van de. Thuc tien cong cuoc xay dung Nha nude phap quyen d Viet Nam gan hai thap ky qua (ke tu sau khi Hien phap nam 1992 duqc ban hanh) den nay cho phep khang dinh mot each xac dang va co can cu rang, thang lai cudi cung cua su nghiep xay dung Nha nude phap quydn phu thuoc rat nhieu vao hieu qua cua viec bao ve cac quyen con nguoi bang phap luat ndi chung va dac biet la phap luat trong linh vuc tu phap hinh su noi rieng. Chinh vi vay, trong giai doan xay dung Nha nuoc phap quyen hien nay viSc nghien cuu de lam sang to ve mat ly luan nhiing vdn de chung ve bdo ve cdc quyen con ngudi bdng phdp ludt trong linh vuc tu phdp hinh su cua Viet Nam co y nghla rat quan trong tren bdn binh dien chu ye'u sau:
Thii nhdt, ve mat chinh tri xd hdi. Lich su nha nude va phap luat hang nghin nam qua, cung thuc tien quo'c te hien dai trong nhung nam cudi the ky X X - dau the ky X X I da va dang chung minh mot hien thuc vo cung sinh dOng la: duqc xay dung tren nen tang cua cac tu tudng phap ly tien bo cua the gidi (nhu: cong bang, nhan dao, dan chu va phap che) nen Nha nude phap quyen luon coi cdc quyen con ngudi la nhung gia tri xa hoi cao quy nhat duqc thua nhan chung ciia nen van minh nhan loai, dong thdi la cac
* GS-TSKH, Trudng Bo mon Tir phap hinh su kiem Giam doc Trung tam nghien ciru Toi pham hoc, Khoa Lu3t true thudc Dai hoc Quo'c gia Ha Noi
khach the hang dau duoc ghi nhan, ton trong va bao ve bang phap luat noi chung, nhat la phap luat trong linh vuc tu phap hinh su noi rieng (nhu: phap luat hinh su, phap luat td tung hinh su, phap luat thi hanh an hinh su) va ca mot so quy dinh phap luat khac co lien quan den to chiec - hoqt ddng ctia he thdng tu phap hinh su (nhu: td chuc dieu tra hinh su, td chuc Vien cong td, to chuc Toa an, v.v...).
Thii hai, ve mat lap phdp. Mac du da trai qua hai lan phap dien hoa vdi Bo luat Hinh su (BLHS) nam 1999 va Bo luat td tung hinh su (BLTTHS) nam 2003 nhung cac quy dinh co lien quan den viec bao ve cac quyen con ngudi trong ca nganh luat hinh su va nganh luat td tung hinh su hien hanh cua Viet Nam vSn can phai duoc tie'p tuc sua doi, bd sung va hoan thien vi v5n con nhung han che nhu:
chua thdng nhat ve mat logich phdp ly, chua chat che ve mat ky thudt lap phdp, chua chinh xdc ve mat khoa hoc hoac chua phu hop vdi thuc tiin. Mat klhac, phap luat thi hanh an hinh su vdi tu each la mot nganh luat ghi nhan cac quy dinh cho "ddu ra"cua he thdng tu phap hinh su (tu viec chap hanh hinh phat den viec cai tao - giao due nhung ngudi bi ke't an de tra ho ve vdi cuoc sdng binh thudng trong cong dong, v.v...) lai chua he duqc phdp dien hda thanh mot Bq luat, tham chi cung chua duqc he thd'ng hda day du.
Thii ba, ve mat thuc tiin. Xua't phat tu nhung doi hoi cap bach cua thuc ti6n xa hqi noi chung, cung nhu thuc ti6n lap phap va thuc tidn ap dung phap luat trong linh vuc tu
4 TAP CHI KHOA HOC PHAP LY SO 6/2010 phap hinh sir (vdi ba nganh luat da neu) noi
rieng d nude ta trong nhung nam qua (ke tu khi BLHS nam 1999 va BLTTHS nam 2003 hien hanh co hieu luc) nen viec tiep tuc nghien cuu de hoan thien cac quy dinh co lien quan den viec bao ve cac quyen con ngudi bang cac quy dinh cua ba nganh luat da neu va mot sd quy dinh cua phap luat khac co lien quan den to chuc va hoat dong cua he thdng tu phap hinh su cho phu hop vdi cac quan he xa hqi dang t6n tai trong giai doan phat trien tuong ung cua xa hoi Viet Nam de gop phan xay dung thanh cong Nha nude phap quyen la hoan toan can thiet va co tinh thdi su cap bach.
Thu tu, ve mat ly luan. Trong giai doan xay dung Nha nude phap quyen hien nay d Viet Nam viec dua tren nhung thanh tuoi mdi nha't cua cac chuyen nganh khoa hoc phap ly ve tu phap hinh su - khoa hoc luat hinh su, khoa hoc luat td tung hinh su va khoa hqc luat thi hanh an hinh su, cung nhu cac quy pham duqc thua nhan chung cua phap luat qudc te trong linh vuc tu phap hinh su (nhat la cac quy pham ve bao ve cac quydn con ngudi) - de lam sang to vd mat ly luan nhung van de chung ve bao ve cac quyen con ngudi bang phap luat trong linh vuc tu phap hinh su d nude ta hien nay la rat can thiet cho viec cung cd vi the va uy tin cua Viet Nam trong khu vuc va tren toan the gidi.
1.2. He thdng nhung van de can nghien cihi
T u y nghia da duoc phan tich tren day khong chi cho phep khang dinh vai tro to Idn cua viec bao ve cac quydn con ngudi bang phap luat trong linh vuc tu phap hinh su, ma con la ly do luan chung cho tinh cap thiet cua viec nghien cuu nhung va'n de da neu cua chu de bai viet nay ciia chiing toi.
Tuy nhien, do tinh cha't rong Idn va phuc tap, da dang va nhieu khia canh cua nhung va'n de ve bao ve cac quyen con ngudi bang phap luat trong linh vuc tu phap hinh su nen trong pham v i bai nay chi co the de cap nhung va'n de nao ma theo quan diem ciia
chung toi la chii yeu vd quan trong hem cd - chi nhung va'n dd nao duqc coi la chung ciia viec bao ve cac quydn con ngudi bang phap luat trong linh vuc tuphap hinh su. Co nghla la, nhung van de lien quan ddn viec bao ve cac quyen con ngudi bang cdc quy phqm vd cdc che dinh cu the ciia tiing chuyen nganh phdp luqt ndi rieng trong linh vuc tu phap
hinh su thi can phai duqc giai quyet trong cac nghien cuu chuyen khao tuong ung khac ma khong phai la nhiem vu cua bai viet nay.
V d i each tie'p can van dd nhu vay, nen trong bai viet nay chung toi chi dd cap nhiing vdn chung ve bdo ve cdc quyen con ngudi bdng phdp luqt trong linh vuc tuphap hinh wean duoc nghien cuu theo he thdng nhu sau: 1) Quydn con ngudi va y nghla cua viec bao ve cac quydn con ngudi bang he thdng phap luat trong Hnh vuc tu phap hinh su; 2) Mot sd va'n dd chung ve viec bao ve cac quydn con ngudi bang phap luat trong Hnh vuc tu phap hinh su va; 3) Nhung yeu cau cua viec bao ve cac quydn con ngudi bang phap luat trong Hnh vuc tuphap hinh su.
I I . N 0 I D U N G V A N D E
2.1. Quyen con ngudi va y nghia ciia viec bao ve cac quyen con ngudi bang phap luat trong linh vuc t u phap hinh su 2.1.1. Khdi niem quyen con ngudi va khdi niem bdo ve cdc quyen con ngudi bdng phdp luqt tu hang tram nam qua la nhung phqm tru rat rong, da dqng va cd the duqc hieu dudi nhieu gdc do khdc nhau (nhu: lich su, van hoa,' xa hoi hoc, chinh tri hqc, triet hqc, luat hqc, quan he qudc te, v.v...). V i vay, khi nghien cuu hai khai niem nay trong khoa hqc phap ly chung ta can phai luu y nhung van dd co ban co tinh cha't phuong phap luan tren mot sd binh dien chinh dudi day:
1) Vd mat triet hoc vd lich sii cdc hqc thuyet chinh tri - phdp ly, cong lao to Idn nha't co tinh quyet dinh cho viec hinh thanh nhung tu tudng nhan dao vd bdo ve cdc quyen tu nhien cua con ngudi, su binh ddng cua moi cdng ddn trudc phdp luqt chdng lai su
han che cac quyen do dia vi xa hdi va dang cap khac nhau tren the gidi la thuoc ve ngudi con dang kinh trqng va yeu quy cua nhan dan M y , - Tdng thdng thu hai cua dat nude nay, tac gia cua Tuyen ngdn Doc lap M y ndi t i e n g nam 1776, nha luat hqc T.
Jeferson'. Va sau do, nhung tu tudng noi tieng toan the gidi cua ong duqc dua ra tu thfe' ky X V I I I da trd thanh nqi dung co ban ciia cac luan diem ma each day hon 60 nam, Lien hqp qudc bang cac luan diem trong ban Tuyen ngon the' gidi ve nhan quyen ngay 10/
12/1948 va sau do, bang hai van ban khac vao cung ngay 16/12/1966 - Cong udc qudc te' "Ve cdc quyen ddn su vd chinh tri" va Cong udc qudc te' "Ve cdc quyen kinh te, xa hqi va van hoa" 2 da dat nen tang cho su ra ddi, ma theo cac nha bao ve nhan quyen thudng gqi la "Bd luqt qud'c te ve nhdn quyen".
2) Ve mat ludt hoc, dung nhu Lien hop qudc da khang dinh mot each xac dang trong Ldi ndi ddu cua ban Tuyen ngon the' gidi ve nhan quyen nam 1948 rang: "dieu cdt ye'u la cdc quyen con ngudi phdi duqc bdo ve bdng phdp ludt" (chiing toi nhan manh - L.C) cho nen den nay giua cac nha khoa hqc phap ly trong va ngoai nude van con nhieu each hieu khac nhau ve khdi niem nhdn quyen. Chang han, m6t sd nha khoa hqc - phap ly Viet Nam hieu khdi niem nhdn quyen nhu sau:
a) GS-TS Trdn Ngoc Duong sau khi chi ra mot sd thudc tinh co ban cua quyen con ngudi da viet: "Quan niem nhan quyen vua khang dinh co sd tu nhien va gia tri nhan loai cua quyen, dong thdi cung thua nhan thuoc tinh xa hqi - chinh tri va lich su cu the ciia quyen con ngudi thuOc m6t qudc gia, mot dan toe"3;
b) PGS-TS Nguyin Van Dqng sau khi phan tich mot loat cac van ban chinh tri - phap ly cua Lien hqp qudc ve nhan quyen da dua ra mot sd nhan xet chung ve quyen con ngudi nhu sau: La nhung gia tri quy bau duqc thua nhan chung bdi toan the'gidi, dong
thdi gan bo chat che vdi su ton tai va phat trien ciia mdi ca nhan, m6i qudc gia, m6i dan tqc va ca cong dong qudc te'; True tie'p lien quan tdi cac linh vuc sinh hoat vat cha't va tinh than ciia con ngudi (tu an, d, nghi ngai, vui choi, giai tri,..) va gop phan quan trong vao su hinh thanh va phat trien nhan each, tinh nhan dao va nhan van cua con ngudi; Cac quyen con ngudi tao thanh mot he thdng thdng nhat, quan he tac dqng lSn nhau, phu thuoc vao nhau, dong thdi vua la tien de, dieu kien ciia nhau, vua la he qua ciia nhau. v.v.4.
c) TS Trdn Quang Tiep dua ra dinh nghia ngan gon, cu the va kha day dii rang: "Quyen con ngudi la nhung dqc Iqi vdn cd tu nhien ma chi con ngudi mdi duqc huong trong nhung dieu kien chinh tri, kinh te, van hda, xd hqi nhdt dinh"5.
3) Ve mat lich sit, quyen con ngudi la mot pham tru lich su cu the nen no luon di cung vdi su phat trien chung cua nhan loai va dac biet la tu dau nhung nam 60 - cudi nhung nam 70 cua the' ky X X de'n nay "viec bao ve
1 Xem: Lich sir triet hoc (g6m bdn tap). Tap I. Nxb Vien han lam khoa hoc Lien Xo, Maxcova, 1957 (tieng Nga), tr. 609; Lich sir cac hoc thuyet chinh tri va phap ly (Do GS-TSKH luat O.S.Layxtachu bien), Nxb Sach phap ly, Maxcova, 1991 (tieng Nga), tr. 327-330; Ly luan chung vi nhan quyen (Do TSKH luat E.A.Lukaseva chi dao tap the tac gia va chu bien), Vien Nha nude va phap luat thuoc Vien han lam khoa hoc Nga, Nxb Norma, Maxcova, 1991 (tieng Nga), tr.
8-9.
2 Xem: Cac van ban qudc te ve quyen con ngudi (Chu bien: Hodng Van Hdo va Chu Hdng Thanh).
Xua't ban lan thu hai (cd sua chua, bd sung), Nxb Chinh tri Qudc gia, Ha Noi, 1998, tr. 62-69, 175-217.
3 Tran Ngoc Dudng. Ban ve- quyen con ngudi, quyen cong dan (Sach tham khao), Nxb Chinh tri Qudc gia, Ha Not, 2004, tr. 21.
4 Nguyen Van Dong. Quyen con ngudi, quyen cong dan trong Hie'n phap Viet Nam (Sach chuyen khao), Nxb Khoa hoc xa hoi, Ha Noi, 2005, tr. 52-53.
5 Tran Quang Tiep. Bao ve quyen con ngudi trong luat hinh su, luat td tung hinh su Viet Nam (Sach tham khao), Nxb Chinh tri Qudc gia, Ha Noi, 2004, tr.14.
6 TAP CHI KHOA HOC PHAP LY SO 6/2010 cac quyen con ngudi da va vSn dang la van
de trung tdm cd y nghla thai dai ciia hanh tinh chung ta..., vi no khong chi la van de
"muon thud"mang tinh lich su tu bao ddi nay ma con mang tinh thdi suqudc te, khong nhung la muc tieu co ban trong cuoc dau tranh cua cac dan toe vi hoa binh, tu do, dan chu va cong ly, ma con la mdi quan tam thudng xuyen cua nhan loai tien bo tren toan trai dat"6.
4) Ve mat quan he qudc te, trong nhieu nam qua nhan quyen dang trd thanh van de thu hiit su quan tam cua du luan qudc te do nhieu nhan to' mdi xua't hien co anh hudng ngay cang manh me tdi quan he qudc te', nen neu lanh dao qudc gia nao khong quan tam gidi quyet tdt van de ndy ma vi pham tho bao cac quyen tu nhien ciia con ngudi, thi se gay thiet hqi to Idn nhieu mat cho ddt nuoc ciia minh va du co tie'n bo nha't dinh nao do trong linh vuc nay nhung vSn bi thiet hqi ve uy tin trudc cac qudc gia khac7. Bdi le, theo quy luat khach quan tat ye'u va logic cua su viec, dieu do se dua den hau qua bat loi cho qudc gia - se bi du ludn the gidi len dn vd cong ddng qudc te dp dung nhieu che tdi trung phat khdc nhau vi hang nam cac td chuc qudc te phi Chinh phu vdi cache hoat dqng la "ra bao cao ve tinh hinh nhan quyen tai mot qudc gia cu the va ve tinh hinh nhan quyen tren the gidi, tdcao viec vi pham nhan quyen, keu gqi tien hanh cac bien phap trung phat tu cat vien tro, cam van den dua ra Toa an hinh su qudc te'"8. Do vay, trong thdi dai ngay nay, khi phan xet ve quyen con ngudi d cap do qudc gia, thi ngoai viec xem xet no trong bdi cdnh lich sit vd nhiing diiu kien cu the (ve chinh trj - xa hoi, kinh te, truyen thdng, v.v.), van de chu ye'u nhat ddi vdi cong
6 Le Van Cam. Hoan thien cac quy dinh ve trach nhiem hinh su - Mot ye'u td co ban va quan trong nhat trong viec bao ve con ngudi bang phap luat hinh sir. Tap chi Tda an nhan dan, sd 2/1990, tr. 10.
7 va 8 Xem: Ton NuThi Ninh... Yeu tdnhan quyen trong quan he qudc te' hien nay. Tap chi Cong an nhan dan (Chu de: An ninh xa h6i), sd 1/2006, tr. 13.
dong qudc te van la d ch6: tren thuc te, qudc gia do da quan tdm den viic bdo ve chiing bdng phdp ludt nhu the nao? Nha nude da ghi nhan ve mat lap phdp, thuc thi ve mat hdnh phdp va bao ve ve mat tuphap ra sao?
V i nhu da neu Ldi ndi ddu, thi ban Tuyen ngdn the gidi vi nhan quyen nam 1948 ddi vdi cac qudc gia - thanh vien Lien hop qudc phai: 1) la muc tieu chung cho tat ca cac dan toe va cac qudc gia phan dau dat tdi; 2) ton trqng cac quyen va tu do ca ban cua con ngudi, dong thdi ton trqng va dam bao viec tuan thii mot each nghiem chinh va huu hieu chung.
2.1.2. Dinh nghia khoa hqc ciia hai khdi niem: Quyen con ngudi vd Bdo ve cdc quyin con ngudi bdng phdp ludt.
Nhu vay, tu luan diem tren cua Lien hop qudc va tren co sd phan tich cac quy pham phap luat qudc te duqc thua nhan chung bdi cac nude thanh vien Lien hqp qudc ve nhan quyen, dong thdi nghien cuu viec bao ve cac quyen con ngudi bang phap luat trong thuc tien qudc te' hien dai, theo quan diem cua chung toi co the dua ra dinh nghia khoa hqc cua hai khai niem dang nghien cuu nhu sau:
1) Quyen con ngudi Id mdt phqm tru lich su — cu the, la gid tri xd hdi cao quy nhdt duqc thita nhdn chung ciia nen vdn minh nhdn loqi vd la dqc trung tu nhien vdn cd cdn duqc ton trqng vd khdng the bi tudc doat ciia bdt ky cd nhdn con nguoi ndo sinh ra tren trdi ddt, ddng thdi phdi duqc bdo ve bdng phdp luqt boi cdc qudc gia - thdnh vien Lien hqp qudc, ciing nhu boi cdng dong qudc te.
2) Bdo ve cdc quyen con ngudi bdng phdp ludt Id su ghi nhdn vi mat lap phdp, thuc thi vi mat hdnh phdp vd bdo ve vi mat tu phdp bdi cdc qud'c gia - thdnh vien Lien hqp qudc, ciing nhu bdi cdng ddng qud'c te gid tri xa hdi cao quy nhdt duqc thita nhan chung cua nen van minh nhdn loqi vdi tu cdch la dqc trung tu nhien vdn cd cdn duqc tdn trqng vd khong the bi tudc doat ciia bdt ky cd nhdn con ngudi ndo sinh ra tren trdi ddt.
2.2. Mot sd van de chung ve viec bao ve
cac quyen con ngudi bang phap luat trong linh vuc t u p h a p hinh su
2.2.1. Khdi niem vd cdc dqc diem ca bdn cua viec bdo ve cdc quyen con nguai bdng phdp ludt trong linh vuc tuphap hinh su.
Do crura duoc giai quyet mot each toan dien va co he thdng, dong bq va thda dang nhung van de ly luan ve bao ve cac quyen con ngudi cung mot luc dudi nhieu khia cqnh (goc do) phdp ludt khdc nhau nen d Viet Nam cho den nay, trong khoa hqc phap ly noi chung, cac chuyen nganh khoa hqc phap ly ve tu phap hinh su noi rieng vSn chua co bat ky mot cong trinh khoa hqc nao xay dung djnh nghla day dii ciia khai niem dang nghien cuu. Mat khac, d day khi ban den viec bao ve cac quyen con ngudi bang phap luat trong linh vuc tu phap hinh su chung ta chi nghien cuu theo nghla tich cue ciia van de - the hien ro su quan tam thoa dang ve mat phdp ly va tren thuc te cua Nhd nude trong viec bao ve cac quyen con ngudi nhu the' nao.
Chinh vi vay, tu thuc tien qudc te' hien dai trong viec bao ve cac quyen con ngudi bang phap luat trong linh vuc tu phap hinh su d cac nude van minh va phat trien cao tren the' gidi, dOng thdi tu su phan tich cac quy dinh ciia phap luat trong linh vuc tu phap hinh su co lien quan den viec bao ve cac quyen con ngudi, theo chiing toi, co the dinh nghia nhu sau: Bdo ve cdc quyen con ngudi bdng phdp luqt trong linh vuc tuphap hinh su Id sudiiu chinh day dii ve mat lap phdp, su thuc thi chinh xdc ve mat hdnh phdp vd su ddm bdo tdi da ve mat tu phdp cdc quy dinh ciia phdp ludt qudc gia trong linh vuc tuphap hinh su (tuc Id phdp ludt hinh su, phdp ludt to'tung hinh su, phdp luqt thi hdnh dn hinh su vd mot so cdc quy dinh phdp luqt khdc lien quan den td chiic - hoqt dong ciia he thdng tu phdp hinh su) de ldm cho cdc quy dinh do phu hqp vdi cdc nguyen tdc vd cdc quy phqm tuong iing ciia phdp ludt qudc te trong linh vuc tu phdp hinh su, ddng thai duqc tudn
thii, chdp hdnh vd dp dung mot cdch nghiem
chinh, thd'ng nhdt vd triet de bdi cdc caquan bdo ve phdp ludtvd Tda an, ciing nhu nhung ngudi cd chiic vu ciia cdc caquan ndy trong thuc tien diiu tra, truy td, xet xii vd thi hdnh dn hinh su, gop phdn tqo nen long tin cua cdng ddn vao su nghiem minh ciia phdp che, tinh minh bach vd su binh ddng ciia phdp ludt, siic mqnh vd uy tin ciia he thdng tuphap hinh su, tinh nhdn dqo vd ddn chii ciia xd hqi ddn su vd Nhd nude phdp quyin.
Nhu vay, tu khai niem duqc dua ra tren day co the nhan tha'y, viec bao ve cac quyen con ngudi bang phap luat trong Hnh vuc tu phap hinh su bao gom nam dac diem co ban dudi day.
Mot Id, bao ve cac quyen con ngudi blng phap luat trong linh vuc tu phap hinh su la su dieu chinh day dii vi mat lap phdp, su thuc thi chinh xdc vi mat hdnh phdp va su ddm bdo tdi da vi mat tuphap cac quy dinh ciia phap luat qudc gia co lien quan den cac quyen con ngudi trong Hnh vuc da'u tranh chdng t6i pham nhu: phap luat hinh su (1), phap luat td tung hinh su (2), phap luat thi hanh an hinh su (3) va mot sd cac quy dinh phap luat khac lien quan den to chuc hoat dong ciia he thdng tu phap hinh su (4).
Hai Id, bao ve cac quyen con ngudi bang phap luat trong Hnh vuc tu phap hinh su phai nham muc dich lam cho cac quy dinh ciia phap luat qudc gia phu hqp vdi cac nguyen tac va cac quy pham tuong iing ciia phap luat qudc te' trong linh vuc tu phap hinh su.
Ba Id, bao ve cac quyen con ngudi bang phap luat trong Hnh vuc tuphap hinh su phai n h l m muc dich lam cho cac quy dinh ciia phap luat qudc gia da neu trong Hnh vuc tu phap hinh su duqc tudn thii, chdp hdnh vd dp dung mot cdch nghiem chinh, thdng nhdt vd triet de khong chi bdi cac co quan bao ve phap luat va Toa an, ma ca nhung ngudi co chuc vu ciia cac co quan nay trong thuc tiin diiu tra, truy td, xet xii vd thi hdnh dn hinh su.
Bdn Id, bao ve cac quyen con ngudi bang phap luat trong Hnh vuc tu phap hinh su phai
8 TAP CHI KHOA HOC PHAP LY S6 6/2010 Bdn la, bao ve cac quyen con ngudi bang
phap luat trong linh vuc tu phap hinh su phai nham muc dich gop phan tao nen long tin cua cong dan vao su nghiem minh cua phdp che, tinh minh bach va su binh ddng cua phdp ludt, sue mqnh vd uy tin cua he thdng
tuphap hinh su va bq may cong quyen (noi rieng), cung nhu tinh nhdn dqo vd ddn chu cua xa hdi ddn su vd Nhd nude phdp quyen (noi chung), dOng thdi gop phan xay dung thanh cong Nha nude phap quyen.
Nam Id, nqi dung cua viec bao ve cac quydn con ngudi bang phap luat trong linh vuc tu phap hinh su khong the don gian la chi ghi nhan mot each chung chung va hinh thuc, truu tuqng va bat kha thi tren giay td (de khong thuc thi duqc), ma nhat thiet viec bdo ve cdc quyen con ngudi cdn phdi duqc the hien mot cdch cu the vd ro rdng thong qua cdc che dinh vd cdc quy phqm tuong ung cua phap luat qudc gia trong linh vuc tu phap hinh su.
2.3. Nhung yeu cau ciia viec bao ve cac quyen con ngudi bSng phap luat trong linh vuc t u phap hinh su.
Tren co sd cac nguyen tac duqc thua nhan chung cua Nha nude phap quyen, dOng thdi xuat phat tu viec phan tich thuc tidn qudc te hien dai trong viec bao ve cac quydn con ngudi bang phap luat trong Hnh vuc tu phap hinh su la d cac nude van minh va phat trien cao tren the gidi, cung nhu thuc tidn cua cong cuoc xay dung Nha nude phap quyen d Viet Nam chung ta cd the hidu khai niem dang nghien cuu nhu sau: Yeu cdu ciia viec bdo ve cdc quyen con ngudi bdng phdp luqt trong linh vuc tuphap hinh su Id ddi hdi tdt yeu cd tinh logic, khach quan va phu hqp vdi cdc chud'n muc ve nhdn quyen duqc thua nhdn bdi cdc qud'c gia thanh vien Lien hqp qudc vd cdng ddng qud'c te trong linh vuc tuphap hinh su vd phdn dnh duqc xu hudng nhdn dqo hda — vi con ngudi trong to chuc - hoqt dqng ciia todn bq he thd'ng tuphap hinh su ciia qud'c gia, ddng thdi gdp phdn dua cdc
nguyen tdc duqc thira nhdn chung cua Nhd nude phdp quyen vdo ddi sdng thuc te.
Xua't phat tu khai niem nay, co thd chi ra nam (05) yeu cau chinh sau day cua viec bao ve cac quyen con ngudi bang phap luat trong Hnh vuc tu phap hinh su d nude ta hien nay la:
1) Viec bao ve cac quydn con ngudi bang phap luat trong Hnh vuc tu phap hinh su can phai duqc ghi nhan (the hien) mot each day dii va chinh xac trong cac van ban phap luat hinh su, phap luat td tung hinh su, phap luat thi hanh an hinh su va mot sd quy djnh phap luat khac lien quan den td chuc - hoat dqng ciia he thdng tu phap hinh su.
2) Viec bao ve cac quydn con ngudi bang phap luat trong Hnh vuc tu phap hinh su can phai duqc thuc thi mot each dong bq va nha't quan trong thuc tidn dieu tra, truy td'va thi hdnh dn hinh su ciia cac co quan bao ve phap luat khi ap dung cac quy pham phap luat (QPPL) tuong ung.
3) Viec bao ve cac quydn con ngudi bang phap luat trong Hnh vuc tu phap hinh su can phai duqc dam bao mot each vung chac trong thuc tidn xet xii cua cac Toa an sao cho cong minh, dqc lap va chi tuan theo phap luat khi ap dung cac QPPL tuong ung.
4) Viec bao ve cac quydn con ngudi bang phap luat trong Hnh vuc tu phap hinh su can phai duqc nhan thuc mot each thdng nha't trong tu duy phap ly, dOng thdi phai duqc ton trqng mot each nha't quan va tuan thu mot each triet de bdi nhung ngudi co chuc vu, cung nhu cac cong chuc trong bq may cong quydn ciia Nha nude (dac biet la dOi ngu can bq thuc tidn ciia cac co quan bao ve phap luat va Toa an).
5) Va cudi ciing, viec bao ve cac quydn con ngudi bang phap luat trong Hnh vuc tu phap hinh su khong nhung can duqc nghien cuu va soan thao ve mat ly luan mOt each tich cue bdi cac nha luat hqc, ma con phai duqc giao due, pho bien va tuyen truydn rong rai tren cac sach bao phap ly va cac phuong
tien thong tin dai chiing cho tat ca cac thanh vien trong xa h6i dirge biet (nhat la trong giai doan xay dung Nha nude phap quyen d Viet Nam hien nay).
I I I . K E T L U A N
T u nghien cuu nhung van de chung ve viec bdo ve cdc quyen con ngudi bdng phdp ludt trong linh vuc tu phdp hinh su cho phep di den nhung ket luan chung sau day:
Mot Id, hien nay d nude ta, viec bao ve vung chac cac quyen con ngudi bang phap luat trong linh vuc tu phap hinh su khong chi la y6u cau tat ye'u co tinh quy luat cua su phat trien xa h6i, la udc vqng co ban va chinh dang cua nhan dan ta, ma con la dieu kien chii ye'u va quan trqng de' xay dung thanh cong Nha nude phap quyen d Viet Nam.
Hai Id, de viec bao ve cac quyen con ngudi bang phap luat trong Hnh vuc tu phap hinh su d Viet Nam dqt hieu qud cao, Nha nude cdn phdi dieu chinh day du ve mat lap phdp, thuc thi chinh xdc ve mat hdnh phdp vd dam bdo tdi da ve mat tuphap cac quy dinh ciia phap luat qudc gia trong linh vuc tu phap hinh su (phap luat hinh su, phap luat to' tung hinh su, phap luat thi hanh an hinh su va mot sd cac quy dinh phap luat khac lien quan den to chiic - hoat dOng ciia he thdng tu phap hinh su) de lam cho cac quy dinh do phii hqp vdi cac nguyen tac va cac quy pham tuong iing ciia phap luat qudc te' trong Hnh vuc tu phap hinh su.
Ba la, de cho viec bao ve cac quyen con ngudi bang phap luat ve tu phap hinh su d Viet Nam thuc sudung vdi nghia cua nd Nha nude can phai thiet lap cac co che' phap ly chat che va khoa hoc de cho cac quy djnh phap luat da neu dugc tuan thii, chap hanh va ap dung mot each nghiem chinh, thdng nhat va triet de bdi cac co quan bao ve phap luat va Toa an, cung nhu nhung ngudi co chiic vu ciia cac co quan nay trong thuc tien didu tra, truy td, xet xii va thi hanh an hinh su. V i chi co nhu v£y mdi co the tao duqc long tin ciia cong dan vao su nghiem minh
ciia phap che, tinh minh bach va su binh dang ciia phap luat, sue manh va uy tin ciia he thdng tu phap hinh su, tinh nhan dao va dan chii ciia xa hqi dan su va Nha nude phap quydn (ma Dieu 2 Hien phap nam 1992 dugc bd sung nam 2001 da chinh thuc long trqng tuyen bo' xay dung d Viet Nam).
Bdn la, trong giai doan hien nay, thuc trang bao ve cac quydn con ngudi bang phap luat trong linh vuc tu phap hinh su d Viet Nam vSn con mot loat nhung han che' nhat dinh ma chiing ta can phai nhin thang vao su that de cd gang khac phuc (nhu thieu nhieu van ban phap luat tdi quan trqng de xay dung cac co chd phap ly huu hieu, BLHS nam 1999 va BLTTHS nam 2003 van con nhidu khiem khuyet, khong co Bq luat thi hanh an hinh su, to chuc - hoat dqng ciia he thdng tu phap hinh su chua thuc su dqc lap, cong minh va chi tuan theo phap luat dung vdi nghla ciia no; dqi ngu can bq chuyen trach trong Hnh vuc dau tranh chdng tqi pham chua thuc su co trinh do cao de dap iing kip thdi cac nhu cau buc xiic ciia xa hqi va nhan dan; v.v...).
Nam la, khoa hqc phap ly ciia nude ta noi chung, cac chuyen nganh khoa hqc phap ly trong Hnh vuc tu phap hinh su noi rieng co nhiem vu rat quan trqng la tiep tuc nghien cuu sau va rong hon nua de lam sang to ve mat ly luan, dong thdi dua ra cac kien giai lap phap sao cho viec bdo ve cdc quyen con ngudi bdng cdc quy dinh cua phdp ludt trong linh vuc tu phdp hinh su dap ung kip thdi cac nhu cau ca'p bach ciia thuc tidn xa hqi va phii hgp vdi nhung dieu kien cu the ve kinh te - xa hqi, chinh tri - phap ly, van hoa, lich sii - truydn thdng, v.v... ciia da't nude trong giai doan phat trien hien nay, gop phan nang cao hieu qua cuoc dau tranh chdng tqi pham, xay dung cac luan cu khoa hqc phuc vu cho thang Igi cudi cung su nghiep xdy dung Nhd nude phdp quyen d Viet Nam. •
