I I J NGHIEN cufu-TRAO DOI
MOT SO VAN DE VE PHAP LUAT KIEM SOAT TAP TRUNG KINH TE
d VIET NAM
ThS. Ha Ngoc Anh Trridfng Dai h o c A n N i n h Nhan dan
^r^Tien nay, tren the gidi dang dien ra Idn song sdp nhdp, hcfp nhdt cdc cong ty da K~^ qudc gia de hinh thdnh nhiing tap dodn Idn, ddc biet trong cdc ngdnh cong nghiep
^ L ^ L ndng, cong nghiep 6 to, dich vu tdi chinh, vien thdng vd Idn song ndy khong the khong dnh hvCdng den Viet Nam. Xudt phdt tii sU cdn thiet phdi kiem sodt cdc hoat dong tap trung kinh te (TTKT) de trdnh nguy cat hinh thdnh cdc doanh nghiep Idn co sdc manh khdng che thi triidng, Ludt Canh tranh Viet Nam ndm 2004 dd tao hdnh lang phdp ly cho viec kiem sodt ndy. Tuy nhien, so ho sO thong bdo TTKT vd tham vdn tai ca/ quan qudn ly canh tranh ke td khi Ludt Canh tranh co hieu liic den nay con rdt it. Theo Bdn tin Canh tranh vd Ngiidi tieu dung sd 1412010, ndm 2009 khong cd vu viec TTKT ndo co ddu hieu vi pham Ludt Canh tranh. Cue Qudn ly canh tranh (VCA) co cho y kien ddi vdi hai vu sdp nhdp md Uy ban Chdng khodn Nhd niidc yeu cdu phdi co sii chdp thudn cda VCA mdi cho tien hdnh [3]. Trong bdi viet ndy, chung tdi mudn ldm rd mot so vdn de cd lien quan, diia ra nhdng Men nghi nhdm hodn thien vd ndng cao hieu qud dp dung phdp ludt kiem sodt TTKT d Viet Nam.
Ve cac h a n h vi TTKT
Luat Canh tranh nam 2004 khdng quy dinh the' nao la TTKT ma ehi liet ke cac hanh vi dfltfc coi la TTKT trong Dieu 16: TTKT la hanh vi cua doanh nghiep bao gdm: sap nhap doanh nghiep; hgp nhat doanh nghiep; mua lai doanh nghiep; lien doanh gifla eae doanh nghiep; eac hanh vi TTKT khae theo quy dinh eua phap luat.
Khai niem TTKT hep hon khai niem Merge and Acquisition (M&A) - dflgc dich sang tieng Viet la "sap nhap va mua lai" hay "thau tdm va hgp nhat" la khai niem kinh te va ed the bao h a m ea viee mua lai cd phan, phan vd'n gdp khdng chi phd'i trong vdn dieu le cua doanh nghiep. Theo chung tdi, tat ca cac hanh vi TTKT cd the coi la M&A nhung khong phai giao dich M&A nao eung la hanh vi TTKT.
Khai niem sap nhap, hgp nhat doanh nghiep theo Khoan 1 va 2 Dieu 17 Luat Canh tranh hoan toan thdng nhat vdi khai niem sap nhap, hgp nhat doanh nghiep theo Dieu 153, 152 Luat Doanh nghiep. Quyen kiem soat hoac chi phd'i toan bg hoac mdt nganh nghe cua doanh nghiep khac quy dinh tai Khoan 3 Dieu 17 cua Luat Canh tranh la trUdng hgp mdt doanh nghiep (sau day ggi la doanh nghiep kiem soat) gianh dugc
quyen sd hflu tai san cua doanh nghiep khac (sau day ggi la doanh nghiep bi kiem soat) du chiem dflgc tren 50% quyen bd phieu tai Dai hdi cd ddng, Hdi dong quan tri hoac d mflc ma theo quy dinh cua phap luat hoac dieu le cua doanh nghiep bi kiem soat du de doanh nghiep kiem soat ehi phd'i eae ehinh sach tai chinh va hoat ddng eua doanh nghiep bi kiem soat n h a m thu dflgc lgi ich kinh te' tfl hoat dgng kinh doanh cua doanh nghiep bi kiem soat [1]. Khac vdi quy dinh trong phap luat canh tranh, Luat Doanh nghiep nam 2005 khdng sd dung thuat ngQ quyen ehi phdi hoac kiem soat doanh nghiep khac ma sfl dung quan he me - con gifla cae cdng ty de the hien quan he sd hflu dugc xae lap tfl viee mua lai hay gdp vdn. Luat Doanh nghiep sd dung dfla tren mflc sd hflu tren 50% vd'n dieu le; quyen trfle tie'p hoac gian tiep bd nhiem bd may quan tri, dieu hanh; quyen sfla doi bd sung dieu le lam can cd xae dinh quan he me - eon [2].
Lien doanh la dang lien ket gifla cac doanh nghiep thdng qua viec cung tham gia t h a n h lap mgt doanh nghiep mdi. Can phan biet khai niem lien doanh theo nghia phap ly vdi khai niem
"lien doanh lien ke't" thfldng dflgc sd dung trong thflc t i i n . Trong trUdng hgp nay viec lien danh (chd khdng phai lien doanh), lien ket chi la sU
So 5 4 • T h a n g 9/2010
nganhang
NGHIEN cufu - TRAO DOI
u
hgp tac kinh doanh cua cac doanh nghiep theo mdt dfl an, chuong trinh, mue tieu cu the ma khdng h i n h t h a n h mdt doanh nghiep mdi. Xet ve ban chat, lien doanh ddng nghia vdi gdp vd'n thanh lap doanh nghiep theo quy dinh cua Luat Doanh nghiep, Luat Dau tU, Luat Cae td ehflc tin dung. Bdi vay, hoat dgng lien doanh trfldc he't chiu sfl dieu ehinh bdi cac quy dinh ve dang ky kinh doanh, ve thu tue dang ky dau tU hoac tham tra dau t u theo eae van ban ndi tren.
Ngoai ra, theo chung tdi cd the md rdng khai niem ve h a n h vi TTKT, bd sung them cae h a n h vi TTKT - lien ke't thdng qua viec quan ly, tac dgng vao doanh nghiep ma khdng sd hflu vdn va td ehflc lai doanh nghiep.
Ve quan diem, chinh s a c h k i e m soat TTKT Hien tai, d Viet Nam cd khoang 460.000 doanh nghiep da dang ky kinh doanh, tuy nhien da so cae doanh nghiep Viet Nam ed quy md vfla va nho vdi sd vd'n dau tfl it va han che ve nang Ifle canh tranh. Trong bdi canh hgi nhap kinh te qud'c te, canh tranh gifla cac doanh nghiep se dien ra ngay cang khdc liet, tat yeu eae doanh nghiep nhd va vfla phai lien ke't hoac tap trung cac ngudn Iflc kinh te nham tim kiem co hdi tdn tai, phat trien. Theo chung tdi, can cd ehinh sach de hd trg viec TTKT cua eac doanh nghiep vfla va nhd Viet Nam.
Ddng thdi, chinh saeh kiem soat TTKT cung phai hfldng sir chu y vao viee han che anh hfldng va ddng t h a i tinh vi eua cac tap doan kinh te da qud'c gia khi dau tfl vao Viet Nam vdi chien Iflgc chia nhd thi trfldng. Cac tap doan da qud'c gia nay da t h a n h lap cac doanh nghiep cd vd'n dau tfl nudc ngoai vdi quy md vfla phai d cae vung, mien. Sau khi chie'm linh dflgc thi trfldng d cae thi trfldng dd, nhflng tap doan da qud'c gia mdi thflc hien h a n h vi sap nhap hoac hgp nha't doanh nghiep de trd thanh doanh nghiep cd vi tri thd'ng linh tren thi trfldng.
Mat khac, cd the thay d Viet Nam hien nay cae vu viee ed dau hieu cua TTKT va cd kha nang lam anh hfldng dang ke de'n tinh trang canh tranh tren thi trudng Viet Nam lai chu yeu diin ra trong khu vUc kinh te nha nUde. Viec thanh lap cac tdng cdng ty nha nudc tfl nhieu n a m trfldc day va cac t a p doan kinh te trong vai nam trd lai day da lam xuat hien nhQng the luc ed vi tri thd'ng linh, dgc quyen tren thi trfldng lien quan. Rd rang, sfl ra ddi va hoat dgng cua cae tdng cdng ty, cac tap doan kinh te nha nfldc ed the l a m giam, sai lech, can trd canh tranh
trong khu vflc thi trfldng ma eae ehu the nay hoat ddng. Tuy nhien, phap luat canh t r a n h Viet Nam kiem soat sfl hinh t h a n h cae tap doan kinh te nha nfldc ndi tren nhfl hoat ddng TTKT. Ly do dflgc dfla ra la eac doanh nghiep lien ket, hoat ddng trong tdng cdng ty, tap doan la theo quyet dinh cua cO quan nha nfldc ed t h a m quyen chd khdng phai la ket qua eua qua trinh tU sap nhap, hgp n h a t hoac gdp vd'n, mua lai doanh nghiep. Theo chung tdi, khoa hgc phap ly ed the xem xet viee hinh t h a n h eac tong cdng ty, t a p doan nhu mdt dang cua TTKT; nghien cflu kinh nghiem kiem soat dang TTKT nay d cac qud'c gia cd CO che kinh te chuyen doi, tfl dd dUa ra co che' kiem soat phu hgp, tao sU binh dang gifla cac doanh nghiep, t r a n h tinh t r a n g doanh nghiep cd vd'n dau tfl nfldc ngoai thuc hien TTKT bi kiem soat nghiem ngat, doanh nghiep Nha nUde t a p trung ngudn luc kinh te cd anh hudng dang ke de'n tuong quan thi trudng lai hoan toan khdng chiu bat efl sfl dieu tiet nao.
Mdt van de nfla eua ehinh sach va phap luat canh tranh Viet Nam la chi chu trgng kiem soat cac h a n h vi t a p trung theo chieu ngang.
Trong khi dd, cae hien tflgng TTKT theo chieu dgc hoac tap trung hdn hgp eung cd the cd kha nang han che canh tranh mgt each dang ke. Cac hien tflgng TTKT theo ndi tren la kha phfle t a p nhflng cung can xae dinh rd rang ban chat kha nang gay hai eua chung va tim kie'm phflOng thflc dieu tie't phu hop.
Kinh nghiem thflc te' kiem soat TTKT d cac nfldc tren the gidi cho thay sfl hy sinh gifla viee giam canh tranh va tiem nang dat duge hieu qua kinh te can phai dflgc danh gia ky Ifldng. Viee thflc hien TTKT d cac nfldc dang chuyen doi nhfl Viet Nam cd the ed anh hfldng sau sac de'n nen kinh te, va trong thflc te ed the d i n tdi vi tri thd'ng linh tren toan bd hoac mgt phan thi trfldng. Bdi vay eung can chuan bi eae bien phap thich hgp dd'i vdi cae hoat dgng TTKT dd ne'u nhfl cac hoat ddng nay cd the lam phat sinh cac h a n h vi h a n che' canh tranh sau nay.
Ben canh nhflng tae dung tich cUe, TTKT cd the ed mdt sd anh hudng xau tdi lgi ich cdng cdng va ngudi tieu dung. NhQng anh hudng nay bao gdm viec giam so' lugng ngudi tham gia vao thi trfldng, sfl dat dflgc sflc m a n h kinh te khdng Id eua eac thilc the, sU kim h a m nhflng ngUdi mdi gia nhap thi trUdng, sfl khd'ng che ve gia ca eua cac thflc the sau sap nhap Idn va sfl thd'ng linh cua eac thflc the sau sap nhap. Khoa hoc phap ly va kinh te hgc can tiep tuc nghien cflu mgt each tdng quan va chi tie't ve cae tae dgng cua TTKT
Congng'
nganhang
So 5 4 • T h i n g 9/2010
i i ._ NGHIEN cufu - TRAO DOI
ddi vdi thi trfldng Viet Nam - dae biet la xae dinh mgt quan diem ro rang ve kiem soat TTKT, nghien cflu va dil bao tinh hinh TTKT trong thdi gian tdi de tim kiem cae co che, chinh sach va phap luat hgp ly hon nfla. Dieu can Iflu y d day la d mdi giai doan phat trien kinh te, tuy thudc vao chie'n Iflge phat trien chung, chinh sach kiem soat TTKT cd the dflgc ndi long hoac sie't chat. Chung tdi cho rang vdi ehinh sach kinh te chu trgng phat trien doanh nghiep vfla va nhd, khuye'n khich tap trung ngudn Iflc de nang cao nang lUc canh tranh, dau tU ngudn lUc phat trien ky thuat - cdng nghe, Nha nUde nen eo ehinh sach cdi md ho'n dd'i vdi TTKT ben canh cac chinh sach khuyen khich dau tu. TTKT mac du khdng true tiep lam thay ddi GDP eua mdt qudc gia nhUng cd the la kenh rat tiem nang de thu hut dau tu nude ngoai thdng qua eac hoat dgng sap nhap va mua lai, bdi vay can hoan ehinh hon nfla hanh lang phap ly de khoi thdng ddng ehay cua ngudn vdn dau tfl nay.
Kie'n nghi v e ccf che k i e m soat TTKT Theo chung tdi, khau dot pha trong hoan thien phap luat kiem soat TTKT la hoan thien co che kiem soat. Hien tai, theo Luat Canh tranh n a m 2004 va Luat Doanh nghiep nam 2005, viec kiem soat cac hanh vi sap nhap, hgp nhat, mua lai va lien doanh gifla cae doanh nghiep dflgc thflc hien bdi eac co quan: (i) Co quan quan ly canh tranh (tiep nhan va xem xet hd so thdng bao TTKT); (ii) Hgi dong canh tranh (thanh lap Hgi ddng xd ly cae hanh vi vi pham phap luat ve Idem soat TTKT nhfl hanh vi han che canh tranh); (iii) Co quan dang ky kinh doanh (thflc hien eac thu tuc lien quan den dang ky kinh doanh trong eac trUdng hgp sap nhap, hgp nhat, mua lai, lien doanh); (iv) Uy ban chflng khoan Nha nudc (UBCKNN - trong trudng hgp sap nhap, hgp nhat, mua lai cdng ty niem yet).
De dat duge cae mue tieu ma ehinh saeh kiem soat TTKT de ra, de eac co quan ndi tren thUe hien tdt ehflc nang eua minh, theo chung tdi can chu y giai quyet hai van de sau: Thfl nhat, ed the xae dinh ngUdng phai thdng bao TTKT khdng chi dua vao thi phan ma edn ed the dUa vao quy md vdn dieu le, tdng doanh thu cua eae doanh nghiep tham gia TTKT. Hien tai, de xae dinh eac trudng hgp TTKT cu the, kiem soat va xd ly cae hanh vi vi pham duge thue hien chu yeu dua vao viee xae dinh chinh xae thi phan ket hgp eua cae doanh nghiep tham gia. Vdi quy dinh hien tai chi xet theo ngudng thi phan va nghia vu xae dinh thi phan thudc ve doanh nghiep la mdt khd khan Idn cho ben nop hd so thdng bao
TTKT hay xin hudng m i i n trfl. Ddng thdi, trong tflong lai, cd the dieu ehinh theo hfldng quy dinh thu tue thdng bao TTKT tfl ddng, sau khi thdng bao mdt thdi gian nhat dinh, ne'u khdng ed van ban neu rd day la trfldng hgp bi cam, doanh nghiep cd the chu ddng thflc hien viec TTKT.
Thfl hai, can cd co che phdi hgp chat che hoat dgng eua cac co quan canh tranh va eo quan dang ky kinh doanh, UBCKNN trong viee thile hien nhflng cdng doan phap ly khac nhau eua Idem soat TTKT. Thflc t i i n cho thay cae hanh vi TTKT vi pham phap luat canh t r a n h thfldng ehi dflgc phat hien ra khi doanh nghiep vi pham da hoan t a t viec sap nhap, hgp nhat, mua lai hoac lien doanh va lam thu tuc dang ky kinh doanh.
Neu cd CO che yeu cau doanh nghiep phai tham van, cd sfl chap thuan eua co quan canh tranh trfldc khi dang ky kinh doanh dd'i vdi cac doanh nghiep dat den ngudng vd'n dieu le, doanh thu n h a t dinh thilc hien TTKT, chae chac so doanh nghiep tham van hay lam hd so thdng bao TTKT se tang [4], [5] •
Tai lieu tham khao
1. Bieu 34 Nghi dinh 116/2005/CP-NB cua Chinh phu. ngdy 15/9/2006
2. Khodn 15 Bieu 4 Ludt Doanh nghiep nam 2005
3. Bdn tin Canh tranh vd Ngudi ti&u dung so 14/2010, ndm 2009
4. Bo Cong thuang (2009), Bdo cdo TTKT tai Viet Nam:
Hien trang vd du bdo, 2009, tr.91-93, http://qlct.gov.vn/
Modules / CMS / Upload / 31 / 2009_3_20 / bao%20cao%20 tap%20trung%20kinli%20te.pdf
5. Nguyin Ngoc San (2006), Kiem sodt TTKT vd udn de cua Vi^t Nam, Tap chi Nglii&n cilu ldp phdp sd' 79, thdng 7/2006.
So 5 4 • T h a n g 9/2010
