NH÷NG §èI CùC ¢M THANH TRONG CA Tõ TRÞNH C¤NG S¥N

nh÷ng ®èi cùc ©m thanh trong ca tõ trÞnh c«ng s¬n

NH÷NG §èI CùC ¢M THANH TRONG CA Tõ TRÞNH C¤NG S¥N

nguyÔn thÞ bÝch h¹nh ^*

Tãm t¾t: Bµi viÕt nghiªn cøu hai ®èi cùc ©m thanh lµ “lêi ru” vµ “tiÕng sóng” trong ca tõ TrÞnh C«ng S¬n ®­îc xuÊt hiÖn víi tÇn sè lÆp ®i lÆp l¹i nhiÒu lÇn, chñ yÕu trong m¶ng c¸c ca khóc ph¶n chiÕn ®­îc s¸ng t¸c tr­íc n¨m 1975. C¸c biÓu tr­ng ©m thanh trªn tËp trung ph¶n ¸nh bèi c¶nh mét

®Êt n­íc ViÖt Nam ch×m trong m¸u vµ n­íc m¾t víi nh÷ng ¸m ¶nh kinh khiÕp vÒ mét cuéc chiÕn tranh dai d¼ng vµ khèc liÖt thêi bÊy giê. Th«ng qua nh÷ng c¶m xóc nh©n ¸i, nh¹c sÜ ®· cho ng­êi nghe thÊy nçi khæ ®au kh«n cïng cña phËn ng­êi vµ nh÷ng suy t­ nÆng lßng vÒ nh÷ng kiÕp nh©n sinh. Qua th¸i ®é dÊn th©n b»ng ©m nh¹c, TrÞnh C«ng S¬n ®· bµy tá kh¸t väng hßa b×nh vµ th¸i ®é

®ãng gãp tÝch cùc cho c«ng cuéc vËn ®éng hßa b×nh cho quª h­¬ng, ®Êt n­íc.

Tõ khãa: ¢m thanh; ca tõ; ru; tiÕng sóng; chiÕn tranh; hßa b×nh; nh©n sinh.

¢m thanh lµ mét hiÖn t­îng vËt lý,

®ång thêi nã cßn lµ mét c¶m gi¸c. ¢m thanh lµ c¸c dao ®éng c¬ häc cña c¸c ph©n tö, nguyªn tö hay c¸c h¹t lµm nªn vËt chÊt vµ lan truyÒn trong vËt chÊt nh­

sãng. ¢m thanh, gièng nh­ nhiÒu sãng,

®­îc ®Æc tr­ng bëi tÇn sè, b­íc sãng, chu kú, biªn ®é vµ vËn tèc lan truyÒn (tèc ®é

©m thanh). ¢m thanh ph¸t sinh tõ nhiÒu nguån kh¸c nhau nh­ tiÕng nãi ng­êi, tiÕng h¸t, tiÕng sóc vËt kªu, tiÕng trèng, tiÕng ®µn tõ c¸c nh¹c cô, tiÕng næ cña

®éng c¬, cña vò khÝ... Trong kh«ng gian réng më, sãng ©m thanh truyÒn ®i tù do theo mäi h­íng.

¢m thanh cã thÓ chia thµnh hai d¹ng:

cã tÝnh nh¹c vµ kh«ng cã tÝnh nh¹c. ¢m thanh cã tÝnh nh¹c lµ sù rung cña sãng ©m mét c¸ch ®Òu ®Æn. Khi nghe sãng ©m ®Òu

®Æn, tai chóng ta ph¸t hiÖn ®­îc tÇn sè vµ nhËn biÕt ®­îc cao ®é cña ©m thanh, ch¼ng h¹n nh­ tiÕng h¸t, tiÕng ®µn, tiÕng s¸o... ®©y lµ nh÷ng ©m cã cao ®é râ rµng hay cßn gäi lµ nh÷ng ©m thanh cã tÝnh nh¹c (©m nh¹c). Ng­îc l¹i, ©m thanh kh«ng cã tÝnh nh¹c lµ sù hçn ®én cña tÇn

sè dao ®éng, nã kh«ng theo mét trËt tù

®Òu ®Æn. Tai chóng ta vÉn nhËn biÕt ®­îc c¸c ©m thanh nµy nh­ng kh«ng cã tÇn sè nµo æn ®Þnh ®Ó cã thÓ ph©n biÖt ®­îc cao

®é. Nh÷ng ©m kh«ng cã tÇn sè nhÊt ®Þnh nh­ tiÕng m¸y næ, tiÕng cßi xe, tiÕng sÊm, tiÕng sóng næ, tiÕng giã thæi... ®­îc coi lµ nh÷ng ©m kh«ng cã ®é cao râ rµng hay cßn gäi lµ t¹p ©m. Trong khu«n khæ bµi viÕt, chóng t«i ®Ò cËp tíi hai d¹ng ©m thanh xuÊt hiÖn trong ca tõ TrÞnh C«ng S¬n: ©m thanh cã tÝnh nh¹c (lêi ru) vµ ©m thanh kh«ng cã tÝnh nh¹c (tiÕng sóng) vµ ®Æt chóng trong mèi t­¬ng quan ®èi lËp. §©y lµ nh÷ng ©m väng mµ nh¹c sÜ ®· nghe ra tõ chÝnh thùc t¹i, ®­îc ph¶n ¸nh theo mét c¸ch ®Æc biÖt cña riªng c¸ nh©n TrÞnh C«ng S¬n.^(*)

TrÞnh C«ng S¬n ®· sèng trong mét thêi kú ®Æc biÖt ch­a hÒ cã trong lÞch sö ®Êt n­íc, mét giai ®o¹n lÞch sö tù do bung ph¸

mµ TrÇn H÷u Thôc gäi lµ "bïng vì mäi

(*) ThS, NCS Khoa Ng«n ng÷ häc, Phã Tr­ëng phßng Phßng BT-TS T¹p chÝ Nh©n lùc KHXH, Häc viÖn Khoa häc x· héi.

nguyÔn thÞ bÝch h¹nh

mÆt". MiÒn Nam tr­íc nh÷ng n¨m gi¶i phãng kh«ng khi nµo yªn tÜnh, liªn tôc biÕn ®éng bëi bom ®¹n, ph¸o kÝch, biÓu t×nh, ®¶o chÝnh, giíi nghiªm, b·i khãa... sù xuÊt hiÖn cña hµng lo¹t c¸c ®¶ng ph¸i, c¸c xu h­íng chÝnh trÞ, t«n gi¸o, triÕt häc khiÕn x· héi bÞ t¾m trong c¸c phong trµo, kÐo theo ®ã lµ c¸c tÖ n¹n x· héi. Mäi thµnh tr× gi¸ trÞ bÞ lung lay, ®æ vì; ranh giíi gi÷a c¸i tèt vµ c¸i xÊu bÞ xãa nhßa; x·

héi ®Çy nh÷ng kÞch tÝnh; tuæi trÎ hoang mang kh«ng x¸c ®Þnh ®­îc h­íng ®i... Lµ ng­êi chøng kiÕn nh÷ng bi th¶m cña chiÕn tranh x¶y ®Õn ngay víi nh÷ng ng­êi th©n vµ b¹n bÌ quanh m×nh, TrÞnh C«ng S¬n ®· tr¶i nghiÖm nh÷ng bÕ t¾c tuyÖt väng cña kiÕp nh©n sinh trong bèi c¶nh ViÖt Nam ®Çy m¸u vµ n­íc m¾t. Sù hiÖn h÷u cña chiÕn tranh víi nh÷ng ¸m ¶nh kinh hoµng trong ca tõ TrÞnh C«ng S¬n thÊm ®Ém trong c¸c tËp: Ca khóc da vµng (1966), Kinh ViÖt Nam (1968), Ca khóc da vµng II (1969), Ta ph¶i thÊy mÆt trêi (1970), Phô khóc da vµng (1972). §©y chÝnh lµ nh÷ng tr¶i nghiÖm ®au th­¬ng mµ chiÕn tranh ®· in h»n trªn cuéc ®êi vµ trong t©m hån nh¹y c¶m cña nh¹c sÜ. Trong c¸c tËp ca khóc ®ã, ý niÖm vÒ ©m thanh lu«n mang ý nghÜa nh©n sinh s©u s¾c.

¢m thanh lêi ru trong ca tõ TrÞnh C«ng S¬n xuÊt hiÖn ë 18/228 ca khóc

®­îc kh¶o s¸t, chiÕm tØ lÖ 7,9%, ®©y cã thÓ

®­îc xem gièng nh­ mét kho¶ng m¬ ®Ó gióp con ng­êi ngu«i quªn ®i thùc t¹i tµn nhÉn cña chiÕn tranh. Ru theo nghÜa tõ

®iÓn lµ ®éng tõ chØ hµnh ®éng "H¸t nhÑ vµ ªm nh»m t¸c ®éng cho trÎ dÔ ngñ. Ru con.

£m nh­ ru"⁽¹⁾. Lêi ru xuÊt hiÖn trong ca tõ TrÞnh C«ng S¬n víi t­ c¸ch lµ mét biÓu tr­ng víi nhiÒu biÕn thÓ kÕt hîp nh­: Ru con, ru em, ru m×nh, ru t×nh, ru ®êi, ru bom ®¹n, ru da thÞt,... lêi ru mang nÆng ®Î

®au cña ng­êi mÑ ®· chuyÓn sang thµnh nh÷ng tiÕng thæn thøc ru dç cña t×nh nh©n, hoÆc tù ru m×nh, hoÆc ru o¸n thï, ru th©n phËn... kh¾c kho¶i trong c¸c ca khóc, lêi ru trong ca tõ TrÞnh C«ng S¬n mang mét ý nghÜa biÓu tr­ng ®Æc biÖt: nã kh«ng chØ lµ nh÷ng lêi h¸t nhÑ vµ ªm ®Ó vç vÒ, ru dç cho giÊc ngñ mµ nã trë thµnh Èn dô ®Ó chØ mét søc m¹nh v« cïng ®Æc biÖt: gióp con ng­êi ngu«i quªn ®i thùc t¹i

®au th­¬ng.

Trong bµi viÕt Tin vµo niÒm tuyÖt väng, TrÞnh C«ng S¬n ®· viÕt: "Nh©n lo¹i, mçi ngµy ®ang cè bµy biÖn nh÷ng tiÖm t¹p ho¸

míi, ®ãng thªm nhiÒu kÖ hµng. Ng­êi ta b¸n ®ñ lo¹i: ®ãi kÐm, chÕt chãc, thï hËn, n« lÖ, vong th©n... T«i ®· mái dÇn víi lßng tin chØ cßn l¹i niÒm tin sau cïng, tin vµo niÒm tuyÖt väng, tin vµo cuéc sèng vèn kh«ng thÓ kh¸c"⁽²⁾. Vµ trong cuéc chiÕn tranh ViÖt Nam, nh©n lo¹i ®ang bµy ra tr­íc m¾t ng­êi d©n ViÖt nh÷ng tr¸i bom vµ c¸i chÕt. Lêi ru cña mÑ lµ lêi ru t×m quªn: quªn c¸i chÕt, quªn thï hËn, quªn hoµn c¶nh khèc liÖt cña cuéc chiÕn, quªn nçi tuyÖt väng nh©n sinh:

§ªm mÑ ngåi ngÈn ng¬

Tùa mong ngãng g×

§«i khi lêi ru nhá An ñi ngµy qua...

(Lêi ru ®ªm) VËy lµ ng­êi mÑ t×m quªn trong lêi ru.

Quªn ®i hiÖn thùc hay ¸c méng gi÷a ®êi th­êng ®Ó hy väng, cÇu chóc cho con b×nh an n¬i hßn tªn mòi ®¹n. Nh­ng cuéc chiÕn

®· kh«ng cho con mÑ trë vÒ. Nh÷ng tõ ng÷

(1) Hoµng Phª (chñ biªn), Tõ ®iÓn tiÕng ViÖt, Nxb. §µ N½ng, 2004, tr.836.

(2)NguyÔn Träng T¹o – NguyÔn Thôy Kha - §oµn Tö HuyÕn, TrÞnh C«ng S¬n - mét ng­êi th¬ ca, mét câi ®i vÒ, Nxb. ¢m nh¹c, Trung t©m v¨n hãa ng«n ng÷ §«ng T©y, 2001, tr.198.

nh÷ng ®èi cùc ©m thanh trong ca tõ trÞnh c«ng s¬n

kh«ng trùc diÖn nh¾c ®Õn c¸i chÕt nh­ng l¹i diÔn t¶ xãt xa nçi ®au mÊt con cña bµ mÑ chiÕn tranh nh­: tiÔn con ®i, v« väng, th©n l¹nh, o¸n thï... V­ît lªn trªn ®au

®ín, mÑ l¹i ru con ®Ó tiÔn con vÒ miÒn viªn miÔn, ru con quªn o¸n thï, quªn ¸m ¶nh chÕt chãc cña ®¹n bom:

Lêi ru tiÔn con m×nh ®i Ru hoµi ru ®êi

Ru v« väng trªn m«i Ru th©n con l¹nh Ru o¸n thï ch­a ngu«i.

(Lêi ru ®ªm) T¹ Tþ ®· gäi nh÷ng ca khóc TrÞnh C«ng S¬n lµ "tiÕng ru m¸u lÖ". MÑ ru con ®Ó kh¾c s©u nçi ®au chiÕn tranh. Lêi ru "hai lÇn" (Ngñ ®i con) lµ lêi ru bÊt ®¾c dÜ, lêi ru tuyÖt väng. Mçi lÇn mÑ ru con víi mét môc

®Ých vµ t×nh c¶m kh¸c nhau. Lêi ru ®au

®ín, kh¾c kho¶i ®­a mÑ trë vÒ kÝ øc, vÒ vßng n«i vµ nh÷ng ®iÖu h¸t ru khi con cßn th¬ d¹i. Vµ còng lêi ru Êy, hiÖn t¹i ®ang v¾t c¹n con tim ®Ó ru con m·i m·i ®i vµo giÊc ngñ vÜnh h»ng ë tuæi 20:

Ru con ru ®· hai lÇn

¤i tÊm th©n nµy ngµy x­a bÐ báng MÑ mang ®Çy bông, mÑ bång trªn tay µ ¬i...

Con ngñ, ngñ ®i con (...) Ru con nay ®· phong trÇn

¤i vÕt th­¬ng nµo ®ôc s©u da nång ThÞt x­¬ng ®Çy m×nh, nhäc nh»n kh«ng may Sao ngñ tuæi 20 ?

(Ngñ ®i con) Quª h­¬ng tang tãc, mÑ giµ bÊt lùc vµ mái mÖt khi mÊt niÒm tin vµo ngµy toµn th¾ng, co m×nh ngñ yªn quªn tñi nhôc vµ bu«ng xu«i, ®Ó cho mäi viÖc tù ph¸t triÓn theo chiÒu h­íng tiªu cùc: ®Ó mÆc tÊt c¶ cho câi h­ kh«ng... ë ®©y, nh÷ng c¶m nhËn vÒ quª h­¬ng vµ th©n phËn ®· trë nªn m·nh liÖt h¬n, quÆn th¾t h¬n. Lêi ru sÏ trë thµnh kho¶ng m¬ gióp con ng­êi ngu«i quªn ®i

hoµn c¶nh bÕ t¾c thùc t¹i:

¤i quª h­¬ng ®· lÇm than Sao cßn cßn chiÕn tranh

MÑ giµ hÕt chê mong, ®· ngñ yªn MÑ giµ m·i ngñ yªn

Bu«ng lêi ru cho mu«n n¨m Bu«ng vßng n«i cho h­ kh«ng Cho h­ kh«ng...

(Du môc) Víi TrÞnh C«ng S¬n, ý niÖm lêi ru kh«ng thÓ dµnh riªng cho nh÷ng g× ªm ¸i, ve vuèt mµ cßn chØ nh÷ng d÷ déi, tµn ph¸. ¢m thanh cña ®¹i b¸c sao bçng trë nªn quen thuéc, gÇn gòi, nh­ g¾n liÒn víi ®êi sèng vµ t¹o thµnh nhÞp sèng cña con ng­êi. Ph¶i ch¨ng, chiÕn tranh ®· lµm mßn mái hy väng, lµm ®ê ®Én t©m trÝ, lµm mô mÞ, tª liÖt con ng­êi. Bom ®¹n ®· ru ngñ nh÷ng ng­êi d©n n« lÖ khiÕn hä ®¸nh mÊt c¶m gi¸c sî h·i, mÊt søc ph¶n kh¸ng, ch×m trong th¸i

®é cam chÞu, khoanh tay ®øng nh×n:

§¹i b¸c ®ªm ®ªm ru da thÞt vµng

§¹i b¸c nghe quen nh­ c©u ca dao buån TrÎ con ch­a lín ®Ó thÊy quª h­¬ng.

(§¹i b¸c ru ®ªm) Víi Ph¹m Duy - nh¹c sÜ cña Rong ca, ThiÒn ca, vµ §¹o ca th× lêi ru còng lµ mét hµnh ®éng mang môc ®Ých t­¬ng tù nh­

lêi ru cña TrÞnh C«ng S¬n: ru ®Ó t×m quªn, ru quªn ®au ®ín mÊt m¸t cña chiÕn tranh, ru ®Ó tù ®­a m×nh vµo mét câi m¬ mµ ë ®ã kh«ng cßn tiÕng sóng:

MÑ n¨m m­¬i tuæi chiÕn tranh Con hai m­¬i tuæi, Hoµ b×nh vÒ ch¬i Tõ l©u sóng næ vang trêi

H«m nay im lÆng cho ®êi ngÈn ng¬

MÑ t«i giÊc ngñ khã kh¨n

X­a nay ru mÑ b»ng toµn ®¹n bom MÑ ¬i ! GiÊc ngñ muén mµng Con xin ru mÑ mét ngµn lêi ru (...) Tõ nay giÊc ngñ thanh b×nh

Con chia cho mÑ méng lµnh, méng ngoan (...)

nguyÔn thÞ bÝch h¹nh

Méng kh«ng m¸u ®æ, x­¬ng tµn M¬ trong giÊc ngñ mét ®µn trÎ th¬...

(Ph¹m Duy - Ru mÑ) Ph¹m Duy ®em lêi ru ®Õn cho Con Ng­êi cã c¶m gi¸c ®­îc an ñi, n©ng ®ì,

«ng ru nh÷ng phËn ng­êi ®au khæ trong chiÕn tranh, c¶ trong hoµ b×nh, ru ng­êi

®ang t×m ®Õn ng­ìng cöa cña "c¸i chÕt tuyÖt vêi" mµ d­êng nh­ nã ®· ë ®©y, chê

®îi con ng­êi tõ hµng ngh×n n¨m tr­íc:

Ru ng­êi thiªm thiÕp n»m im g­¬ng mÆt s¸ng

Ru hån trong tr¾ng nh­ bÐ lóc s¬ sinh Ru lßng ªm Êm, ru tÊm th©n yªn lµnh Ru ng­êi ®ang chÕt trong hoµ b×nh hay chiÕn tranh.

(Ph¹m Duy - Ru ng­êi hÊp hèi) Cßn TrÞnh C«ng S¬n th× ®· chøng kiÕn cuéc chiÕn 20 n¨m ®æ bãng tèi trªn phËn ng­êi, nh÷ng mÊt m¸t, nh÷ng ®æ vì ch×m ngËp. Hoµ b×nh vÒ trªn quª h­¬ng, tiÕng sóng th× ®· døt mµ ©m thanh cña cuéc sèng vÉn im l×m, bëi n¬i ®©y ®· kh«ng cßn Con Ng­êi ®Ó "V©y phñ quanh ®êi tiÕng nãi yªu th­¬ng". ¤ng l¹i ®Ó cho Con Ng­êi tù ru dç m×nh, s­ëi Êm ®¬n c«i, quªn ®i hoµn c¶nh thùc t¹i:

§ªm nay hoµ b×nh kh«ng nô c­êi trªn m«i Nh×n quanh em kh«ng ai cßn l¹i

Kh«ng ai cßn l¹i

Ru ®ì t×nh ng­êi cho cã ®«i

(Sao m¾t mÑ ch­a vui) Lêi ru gióp ta quªn ®i nh÷ng ­u phiÒn cña cuéc sèng, giôc gäi nh÷ng tÊm lßng s­ëi Êm cho nhau, quªn ®êi nguy khèn, quªn "®ªm sóng ®¹n, s¸ng m­a bom", quªn ®i viÔn c¶nh mai ®©y ph¶i xa l×a thiªn ®­êng mÆt ®Êt nµy:

H·y ru nhau trªn nh÷ng lêi giã míi H·y yªu nhau cho g¹ch ®¸ cã tin vui H·y kªu tªn nhau trªn ghÒnh d­íi b·i Dï mai n¬i nµy ng­êi cã xa ng­êi.

(H·y yªu nhau ®i)

TrÞnh C«ng S¬n ®· ph¸t hiÖn ra nh÷ng chiÒu kÝch siªu viÖt cña ®êi ng­êi: Ngµn n¨m mét lêi ru. Ru em m·i ngµn n¨m ®Ó

®­a em vµo mét câi ®êi thÇn tiªn bay bæng cña kiÕp ng­êi, ru cho em quªn giËn hên,

®­a em tíi miÒn hoan ca:

Ru m·i ngµn n¨m, dßng tãc em buån Bµn tay em n¨m ngãn ru trªn ngµn n¨m Trªn mïa l¸ xanh

Ngãn tay em gÇy nªn m·i ru thªm ngµn n¨m.

(Ru em tõng ngãn xu©n nång) HoÆc ®«i khi l¹i ru cho chÝnh nh÷ng muén phiÒn, ®au ®ín Êy m·i ngñ yªn, ru cho nh÷ng tµn phai ®i vµo giÊc ngñ quªn l·ng, ®Ó "tuæi buån" sÏ nh­ chiÕc l¸ mong manh - giã m·i cuèn ®i vÒ n¬i cuèi trêi:

Em gÇy ngãn dµi Lêi ru miÖt mµi Ngµn n¨m ngµn n¨m Ru em muén phiÒn Ru em b¹c lßng

(Tuæi ®¸ buån) T×nh yªu võa lµ "mËt ngät" n©ng con ng­êi ta bay bæng trªn ®«i c¸nh thÇn tiªn, võa lµ "mËt ®¾ng" d¾t con ng­êi ta vÒ vïng bi lôy. Em xa t×nh råi, t×nh tan biÕn vµ vì tung nh­ nh÷ng bät sãng lµm t«i l¹i muèn ru t×nh, ru ®ín ®au ngñ yªn, ru b·o tè ngu«i ngoai, ru nçi buån ph«i phai.

TrÞnh C«ng S¬n so s¸nh nçi buån víi "giät m¸u" cho thÊy ®©y lµ nçi buån tõ trong t©m, nçi buån khiÕn con tim ph¶i nhá lÖ:

Tr¨ng treo ®Çu con sãng Tan theo chót t×nh v¾ng Lµm sao ru ®­îc t×nh v¬i (...) Buån nh­ giät m¸u

LÆng lÏ n¬i nµy.

(LÆng lÏ n¬i nµy)

§«i khi, lêi ru l¹i ®­a em vµo mét câi

®êi méng ¶o, ®­a em t×m ®Õn víi nh÷ng niÒm vui, niÒm hi väng bÐ nhá, mÆc dï ®«i lóc còng giËt m×nh nhËn ra nh÷ng "chua xãt t×nh trÇn":

nh÷ng ®èi cùc ©m thanh trong ca tõ trÞnh c«ng s¬n

T«i ru em ngñ mét sím mïa ®«ng Em h«n mét nô hång, hái th¨m vÒ giät n¾ng T«i ru em ngñ h¹ còng võa sang

Em h«n lªn tay m×nh, ®Ó chua xãt t×nh trÇn.

(T«i ru em ngñ) Trong mét thÕ giíi cã qu¸ nhiÒu nh÷ng buån phiÒn nµy, nÕu ®­îc lùa chän mçi ngµy mét niÒm vui th× TrÞnh C«ng S¬n kh«ng thÓ kh«ng lùa chän cho m×nh mét lêi ru con ªm dÞu. Lêi ru dÉn con ®i vµo mét câi ®êi th­êng nh­ câi ®êi méng, dç dµnh giÊc ngñ th¬ ng©y:

Mçi ngµy t«i lùa chän mét lÇn th«i Chän tiÕng con nhÑ b­íc vµo ®êi...

(Mçi ngµy t«i chän mét niÒm vui) Khi tr¶ lêi pháng vÊn nãi vÒ nh÷ng khóc ru cña m×nh, TrÞnh C«ng S¬n ®· cho r»ng: "Ru nh­ thÕ kh«ng ph¶i lµ ru em, mµ thùc chÊt lµ t«i tù ru t«i, tù ru ®Ó thanh läc t©m hån kh«ng v­¬ng mét chót o¸n hên nµo cho dï bÞ phô rÉy"⁽³⁾. Ho¸ ra, ru em l¹i lµ ru dç chÝnh m×nh. Nãi nh­ t¸c gi¶

TrÇn H÷u Thôc, Em ë ®©y lµ ng«i vÞ chØ ng­êi t×nh, cã thÓ cô thÓ, cã thÓ t­ëng t­îng, còng cã thÓ chØ lµ mét kh¸i niÖm, mét bãng d¸ng, mét h×nh ¶nh thuÇn tuý t­ëng t­îng. Em cã thÓ lµm cho cuéc t×nh bay ®i, nh­ng t«i ®· m­în em lµm c¸i cí ®Ó ru dç, thanh läc t©m hån m×nh khái nh÷ng gi»ng xÐ ®au ®ín:

Ru em phô rÉy trong ta Ru em mÖt l¶ c¬n ®au Ru em vÒ gi÷a chiªm bao...

(Ru em) Lêi ru em mµ cã thÓ thùc chÊt lµ ru m×nh kia ®· ®Èy c¸c ®èi thÓ cña lêi ru vµo mét c¶m gi¸c ªm ®Òm, ®­îc n©ng niu, chia sÎ:

Ru em t×nh khi nhí Ru em t×nh lóc xa Ru em bay l¸ nhá Rông ®Çy mét mïa thu

(Ru t×nh) Vµ lêi ru cña TrÞnh C«ng S¬n kh«ng chØ

®­a con ng­êi ta vµo kho¶ng m¬, gióp hä ngu«i quªn ®i thùc t¹i, mµ lêi mÑ ru con ªm dÞu nh­ suèi t­íi cßn gãp phÇn lµm dÞu

®i ý nghÜa gay g¾t cña sù ra ®êi, bëi ë thêi

®iÓm míi sinh ra, con ng­êi d­êng nh­

cßn ch­a ý thøc ®­îc vÒ sù ra ®êi cña m×nh, ch­a biÕt ®­îc sù xuÊt hiÖn cña m×nh trªn ®êi lµ sù khëi ®Çu cho mét chuçi khæ ®au liªn tiÕp:

Thuë mÑ ru, mÑ ru con ngñ Con ngñ trªn m©y

Con ngñ trªn m©y TiÕng khãc ban ®Çu

Ban ®Çu cßn ®au, cßn ®au, cßn ®au.⁽³⁾ (Lêi mÑ ru) Nh­ng nçi ®au nµo råi còng ®­îc xoa dÞu bëi lêi ru cña mÑ, t­íi ®Ém bëi t©m hån mÑ nh­ c©u ca dao dÞu ngät ®i vµo ®êi con:

TiÕng ru mÑ h¸t nh÷ng n¨m x­a M·i lµ lêi ca dao bèn mïa.

(T×nh yªu t×m thÊy) Nh­ vËy, lêi ru trong ca khóc TrÞnh C«ng S¬n ®· v­ît ra khái vai trß vèn cã cña nã: ru ngñ - ®Ó ®¶m nhiÖm mét vai trß lín h¬n: ru dç, ®éng viªn, an ñi, chia sÎ, gióp con ng­êi t¹m thêi quªn ®i nh÷ng ¸m ¶nh buån ®au cña phËn ng­êi, g¾ng g­îng v­¬n lªn trong cuéc sèng, t¹o ra nh÷ng niÒm vui sèng cho m×nh. Nh÷ng khóc ru nµy gÇn nh­ ®· trë thµnh T©m ca, ®Ó thÓ hiÖn nh÷ng t©m nguyÖn nhá bÐ nh­ng ®Çy tinh thÇn nh©n v¨n s©u s¾c cña TrÞnh C«ng S¬n ®èi víi con ng­êi, ®èi víi cuéc ®êi.

Mét d¹ng ©m thanh thø hai cã tÇn sè xuÊt hiÖn kh¸ nhiÒu trong c¸c ca khóc TrÞnh C«ng S¬n lµ tiÕng sóng. TiÕng sóng, tiÕng ®¹i b¸c, ®¹n ph¸o, tiÕng háa ch©u...

®· trë thµnh mét thø ©m thanh ¸m ¶nh nhÊt trong c¸c ca khóc ph¶n chiÕn cña TrÞnh C«ng S¬n, ph¶n ¸nh møc ®é khèc

(3) NguyÔn Quang S¸ng, Paris - tiÕng h¸t TrÞnh C«ng S¬n, Nxb. T¸c phÈm míi, 1990, tr.88.

nguyÔn thÞ bÝch h¹nh

liÖt cña cuéc chiÕn tranh mang tÝnh tÊt yÕu lÞch sö cña mét d©n téc bÞ ¸p bøc.

Trong bèi c¶nh cuéc chiÕn tang th­¬ng Êy, TrÞnh C«ng S¬n xuÊt hiÖn b»ng sø mÖnh cña mét ng­êi nghÖ sÜ, víi l­¬ng t©m cña mét con ng­êi mang tr¸i tim nh©n ¸i, ®·

thÓ hiÖn sù dÊn th©n b»ng ©m nh¹c, víi mong muèn kªu gäi hßa b×nh ngay tõ chÝnh nçi tuyÖt väng cña chiÕn tranh.

Tõ x­a tíi nay, trong v¨n häc trong n­íc còng nh­ trªn thÕ giíi, ©m thanh cña tiÕng sóng - khi ®· trë thµnh h×nh t­îng nghÖ thuËt, ®Òu ph¶n ¸nh tÝnh chÊt man rî cña c¸c cuéc chiÕn ®Ém m¸u, tè c¸o téi

¸c cña mét phÝa g©y chiÕn nµo ®ã, qua ®ã lªn tiÕng ®ßi hßa b×nh, ®ßi quyÒn sèng cho con ng­êi, ®Æc biÖt lµ nh÷ng ng­êi d©n kh«ng thuéc phe ph¸i chÝnh trÞ tham chiÕn. Trong ca tõ TrÞnh C«ng S¬n, sù xuÊt hiÖn cña ©m thanh tiÕng sóng xuÊt hiÖn trë ®i trë l¹i nh­ mét biÓu t­îng cña sù thøc tØnh tr¸i tim vµ l­¬ng tri con ng­êi, gióp hä nhËn diÖn râ bé mÆt tµn khèc cña chiÕn tranh vµ hµnh ®éng.

Nhµ nghiªn cøu Bïi VÜnh Phóc trong chuyªn luËn TrÞnh C«ng S¬n - Ng«n ng÷

vµ nh÷ng ¸m ¶nh nghÖ thuËt ®· chØ ra r»ng trong cuéc hµnh tr×nh lµm ng­êi cña TrÞnh C«ng S¬n, cã rÊt nhiÒu nh÷ng ¸m

¶nh ®êi th­êng ®eo b¸m nh­ ¸m ¶nh chiÕn tranh, ¸m ¶nh vÒ sù c« ®¬n; ¸nh ¶m vÒ sù phô rÉy, ¸m ¶nh vÒ cuéc chia tay lín víi cuéc ®êi,... nh÷ng ¸m ¶nh nµy soi chiÕu vµo câi v« thøc cña TrÞnh C«ng S¬n vµ trë thµnh nh÷ng ¸m ¶nh nghÖ thuËt, vµ ¸m ¶nh lín nhÊt trong «ng lµ ¸m ¶nh vÒ cuéc chiÕn tang th­¬ng vì n¸t trªn quª h­¬ng ViÖt Nam.

ChiÕn tranh ViÖt Nam hiÖn lªn trong c¸c ca khóc TrÞnh C«ng S¬n qua ©m thanh cña tiÕng sóng, bom ®¹n vµ nh÷ng hËu qu¶ ghª gím cña nã ®èi víi thiªn nhiªn vµ con ng­êi. TiÕng sóng ®· trë thµnh biÓu

tr­ng tiªu biÓu cho møc ®é tµn khèc cña cuéc chiÕn, xuÊt hiÖn ë 13/228 ca khóc, chiÕm tØ lÖ 5,7%, víi nh÷ng biÕn thÓ lµ ©m thanh vµ h×nh ¶nh cña c¸c lo¹i vò khÝ h¹ng nÆng: bom, ®¹i b¸c, sóng, ®¹n, m×n,... ®­îc m« t¶ kÕt hîp víi c¸c ®éng tõ chØ sù tµn ph¸ d÷ déi, ®ét ngét vµ tµn khèc nh­: vang Çm, trót xuèng, ch¸y ®á, nung kh«, ph¸, gÇm thÐt, n¸t tan,... tiÕng sóng trong ca tõ TrÞnh C«ng S¬n mang ý nghÜa biÓu tr­ng tiªu biÓu: tè c¸o chiÕn tranh vµ

®¸nh thøc nh÷ng t©m hån méng mÞ trong cuéc chiÕn tö sinh.

TrÞnh C«ng S¬n lín lªn b»ng tuæi cña chiÕn tranh nªn «ng thÊu hiÓu c¶m gi¸c cña nh÷ng con ng­êi trÎ tuæi, mang trong m×nh ®Çy kh¸t väng vµ m¬ ­íc l¹i chØ biÕt song hµnh cïng sóng vµ ®¹n trong tay.

Trong nh¹c phÈm cña «ng, ta nhËn thÊy h×nh ¶nh cña mét ®Êt n­íc r¸ch t¶ t¬i, kh«ng hy väng vÒ ngµy t¸i thiÕt, nh÷ng t×nh tù d©n téc th× tan vì. Nh÷ng ¸m ¶nh ghª khiÕp vÒ "nçi nhí th©n thÓ" cña nh÷ng ng­êi tµn phÕ cho thÊy râ bi kÞch cña phËn ng­êi trong chiÕn tranh. H×nh ¶nh "chiÕc xe l¨n" lµ biÓu t­îng bi kÞch cña nh÷ng sè phËn bÊt h¹nh, nã t­¬ng øng víi ý nghÜa cña "nô tµn", cña nh÷ng "r¹ng ®«ng ch­a kÞp lín", vµ lµ cña chÝnh tuæi trÎ ViÖt Nam:

Tuæi trÎ ViÖt Nam ngåi vµo chiÕc xe l¨n Trªn chiÕc n¹ng mét r¹ng ®«ng ch­a kÞp lín

Trong hy väng ®· cã nô tµn.

(Tuæi trÎ ViÖt Nam) Trªn mét ®Êt n­íc kh«ng cßn tù do th×

bÇu trêi vµ mÆt ®Êt lóc nµo còng d­ tiÕng bom ®¹n. Nh÷ng c¸i chÕt bÊt chît, "ch¼ng hÑn hß" kh«ng hiÕm gÆp:

Ng­êi con g¸i mét ®ªm qua lµng

§i trong ®ªm, ®ªm vang Çm tiÕng sóng Ng­êi con g¸i chît «m tim m×nh

Trªn da th¬m vÕt m¸u loang dÇn.

(Ng­êi con g¸i ViÖt Nam da vµng)

nh÷ng ®èi cùc ©m thanh trong ca tõ trÞnh c«ng s¬n

¢m thanh cña tiÕng sóng ®· trë nªn quen thuéc vµ trë thµnh mét phÇn kh«ng thÓ thiÕu trong nhÞp ®iÖu cuéc sèng, nã nh­ ®iÖu ru trÇm thèng ®Çy n­íc m¾t. Nãi nh­ t¸c gi¶ NhËt LÖ th× TrÞnh C«ng S¬n

"kh«ng nh»m miªu t¶ t­êng thuËt chiÕn tranh mµ vÏ ra nh÷ng phãng x¹ cña chiÕn tranh"⁽⁴⁾. Víi h×nh ¶nh "Em bÐ lo· lå khãc tuæi th¬ ®i", TrÞnh C«ng S¬n ®· chuyÓn t¶i vµo ®ã tiÕng nãi phÉn né cña hµng triÖu con tim ®èi víi tÝnh chÊt phi nh©n tÝnh cña cuéc chiÕn:

GhÕ ®¸ c«ng viªn dêi ra ®­êng phè Ng­êi giµ co ro chiÒu thiu thiu ngñ Ng­êi giµ co ro buån nghe tiÕng næ Em bÐ lo· lå khãc tuæi th¬ ®i...

(Ng­êi giµ em bÐ) Sù kh¸c biÖt cña chiÕn tranh ®· lªn ®Õn

®Ønh ®iÓm khi ®¹i b¸c n· vÒ thµnh phè

®Òu ®Æn hµng ®ªm. Bøc tranh ViÖt Nam lµ nh÷ng b·i ®æ n¸t. TÊt c¶ ®Òu vì vôn, hoang tµn, thÞt x­¬ng nhÇy nhôa:

Hµng v¹n tÊn bom trót xuèng ®Çu lµng Hµng v¹n tÊn bom trót xuèng ruéng ®ång Cöa nhµ ViÖt Nam ch¸y ®á cuèi th«n (...) Tõng vïng thÞt x­¬ng cã mÑ cã em.

(§¹i b¸c ru ®ªm) Kh«ng chØ më ra vÕt th­¬ng ng­êi, vÕt th­¬ng nh©n lo¹i trong chiÕn tranh, c¸c ca khóc cña TrÞnh C«ng S¬n cßn v­¬n tíi mét tÇm cao h¬n, ®ã lµ tiÕng kinh cÇu cho nh÷ng linh hån ®au khæ siªu tho¸t:

§¹i b¸c nh­ kinh kh«ng mang lêi nguyÖn TrÎ th¬ quªn sèng, tõng ®ªm nghe ngãng...

(§¹i b¸c ru ®ªm) Sèng m·i trong ®au ®ín, tr¶i nghiÖm m·i cïng nh÷ng mÊt m¸t, hy väng m·i råi vì méng,... cuèi cïng, TrÞnh C«ng S¬n ®· t×m

®Õn con ®­êng tù gi¶i tho¸t cña ThiÒn. Sö dông liªn tôc nh÷ng ®éng tõ cÇu khiÕn

"xin cho", «ng ®· ch¾p tay cÇu nguyÖn cho m×nh ®­îc siªu tho¸t nh­ kiÕp m©y, ra khái câi ®êi triÒn ph­îc, bay tíi nh÷ng

vïng trêi kh«ng cßn ®¹n bay, kh«ng cã nh÷ng c¬n ¸c méng hµnh h¹ lÝ trÝ:

Xin cho t«i yªn ngñ mét ngµy Xin cho ®ªm kh«ng cã ®¹n bay Xin cho chim gãp nh¹c vÒ trêi Xin cho t«i lµ kiÕp cña m©y Xin cho t«i ra khái cuéc ®êi.⁽⁴⁾

(Xin cho t«i) T¸c ®éng tiªu cùc cña chiÕn tranh kh«ng chØ n»m ë nh÷ng thø cã thÓ quan s¸t ®­îc (cöa nhµ ch¸y, x¸c ng­êi, thÞt x­¬ng), mµ nã cßn tµn ph¸ c¶ nh÷ng g× Èn s©u trong t©m hån con ng­êi: Tr¸i tim bÞ nung kh«, tinh thÇn bÞ v¾t kiÖt. Nh÷ng c¸i mÊt trong chiÕn tranh nµy lµ kh«ng thÓ bï ®¾p: quª h­¬ng, t×nh ng­êi, ng­êi t×nh, nô c­êi:

T«i mÊt trong chiÕn tranh nµy Bao nhiªu bao nhiªu nô c­êi

Em tõ Hµ Néi cã bao giê ®­îc yªn vui Bao n¨m löa khãi nung kh« tr¸i tim yªu ng­êi

Mét bia quanh ®©y ch«n theo nh÷ng cuéc t×nh t«i.

(T«i ®· mÊt) Nh÷ng bµi ca cña TrÞnh C«ng S¬n cßn gãp phÇn thøc tØnh con ng­êi khái sù vong th©n vµ thøc tØnh l­¬ng tri thêi ®¹i,

®¸nh thøc nh÷ng con tim cßn thê ¬, bµng quan tr­íc thêi cuéc:

H·y sèng giïm t«i H·y nãi giïm t«i H·y thë giïm t«i

Cßn thÊy g× ngoµi bom löa ®¹n Anh chÞ nµy!

Sao vui mõng lµm ng­êi cói xin?

(H·y nãi giïm t«i) Tõ sù thøc tØnh, TrÞnh C«ng S¬n cßn th«i thóc ý chÝ, kªu gäi tranh ®Êu:

Xin anh chÞ h·y vïng lªn

§êi sèng nµy ®Çy bãng tèi (...)

(4) NguyÔn Träng T¹o - NguyÔn Thôy Kha - §oµn Tö HuyÕn, Mét câi TrÞnh C«ng S¬n, Nxb. ThuËn Hãa, 2004, tr.150.

nguyÔn thÞ bÝch h¹nh

D©n ta thÒ quyÕt lßng gi÷ n­íc Dï trªn vai ®êi sèng nhäc nh»n Dï ®¹n bom ®ªm ®ªm gÇm thÐt.

(§õng mong ai, ®õng nghi ng¹i)

§Êu tranh ®Ó kh«ng bao giê cßn ph¶i chøng kiÕn nh÷ng c¸i chÕt th­¬ng t©m cña ®ång lo¹i, nh÷ng c¸i "chÕt hai lÇn"

thËt sù phi lÝ vµ bÊt c«ng:

Mét ngµy mïa ®«ng Trªn con ®­êng mßn Mét chiÕc xe tang Tr¸i m×n næ chËm Ng­êi chÕt hai lÇn ThÞt da n¸t tan.

(Ngô ng«n mïa ®«ng) Gi¸o s­ Vâ Xu©n H©n trong bµi viÕt TrÞnh C«ng S¬n - §o¸ hoa v« th­êng ®· so s¸nh TrÞnh C«ng S¬n víi thiªn tµi ©m nh¹c ng­êi §øc Beethoven. Hai nghÖ sÜ sèng ë hai thÕ hÖ kh¸c nhau, hai quèc gia kh¸c nhau, chÞu ¶nh h­ëng cña hai nÒn v¨n ho¸ kh¸c nhau, nh­ng cã cïng chung mét nçi ®au chiÕn tranh vµ tõng chøng kiÕn nh÷ng nçi ®au cña ®ång lo¹i ngay trªn quª h­¬ng m×nh. V× vËy nh÷ng tæn th­¬ng vÒ mÆt t©m lÝ, tinh thÇn ®· kÕt tô vµ th¨ng hoa thµnh ©m nh¹c bÊt tö. ¤ng viÕt: "§èi víi phµm nh©n, ®au khæ lµm cho t©m hån b¨ng ho¹i. Nh­ng ®èi víi TrÞnh C«ng S¬n vµ Beethoven, ®au khæ lµ thuèc bæ cho s¸ng t¹o. Thay v× tµn lôi nh­ cá sa m¹c, víi hä, ®au khæ ®· ®¬m hoa, khai qu¶

cho nghÖ thuËt, nh÷ng hoa qu¶ t­¬i m¸t, dÞu ngät lµm cho ®êi nhÑ nçi trÇn ai. Hä lµ b×nh minh cña cuéc ®êi, cña vò trô"⁽⁵⁾. Mét tê b¸o n­íc ngoµi ®· vÏ TrÞnh C«ng S¬n nh­ mét con chim bÞ nhèt trong mét c¸i lång. TrÞnh C«ng S¬n ph¶i sèng trèn chui trèn lñi ®Ó kªu ®ßi hßa b×nh⁽⁶⁾. TrÞnh C«ng S¬n còng tù vÝ m×nh nh­ mét con chim nhá: "T«i chØ lµ con chim nhá, ngøa cæ hãt ch¬i trªn ®Çu nh÷ng ngän lau". Vµ con chim Êy ®· cÊt lªn nh÷ng tiÕng hãt k× l¹,

nã cã kh¶ n¨ng cøu rçi khi con ng­êi ta ë bªn bê vùc cña tuyÖt väng; nã gióp con ng­êi nhËn râ bé mÆt tµn ¸c cña chiÕn tranh; nã thøc tØnh l­¬ng tri vµ tr¸ch nhiÖm c«ng d©n; nã ®¸nh thøc nh÷ng tr¸i tim ®ang lÇm ®­êng l¹c lèi trë vÒ. Cã ai ®ã

®· cho r»ng: "TrÞnh C«ng S¬n lµ mét loµi chim l¹ mµ vµi thÕ kØ míi xuÊt hiÖn mét lÇn" - qu¶ ®óng nh­ vËy.⁽⁵⁾

TµI LIÖU THAM KH¶O

1. Jean Chevalier Alaingheerbrant (2002), Tõ ®iÓn biÓu t­îng v¨n ho¸ thÕ giíi, Nxb

§µ N½ng.

2. Hoµng Phª (chñ biªn) (2004), Tõ ®iÓn tiÕng ViÖt, Nhµ xuÊt b¶n §µ N½ng, tr.836.

3. Bïi VÜnh Phóc (2008), TrÞnh C«ng S¬n - Ng«n ng÷ vµ nh÷ng ¸m ¶nh nghÖ thuËt, Nxb V¨n ho¸ Sµi Gßn.

4. NguyÔn Träng T¹o – NguyÔn Thôy Kha - §oµn Tö HuyÕn (2001), TrÞnh C«ng S¬n - mét ng­êi th¬ ca, mét câi ®i vÒ, Nhµ xuÊt b¶n ¢m nh¹c, Trung t©m v¨n hãa ng«n ng÷ §«ng T©y, tr.198.

5. NguyÔn Träng T¹o – NguyÔn Thôy Kha - §oµn Tö HuyÕn (2004), Mét câi TrÞnh C«ng S¬n, Nhµ xuÊt b¶n ThuËn Hãa, tr.150.

6. Hoµng Phñ Ngäc T­êng (2005), TrÞnh C«ng S¬n vµ c©y ®µn Lya cña Hoµng tö bÐ, Nhµ xuÊt b¶n TrÎ, tr.66.

7. NguyÔn Quang S¸ng (1990), Paris - tiÕng h¸t TrÞnh C«ng S¬n, Nhµ xuÊt b¶n T¸c phÈm míi, tr.88.

8. Böu ý (2003), Mét nh¹c sÜ thiªn tµi, Nhµ xuÊt b¶n TrÎ, tr.150.

9. http:// www.tcs-home.org

10.http://www.tcs-home.org/ban-be/

pham-van-dinh/thu-muc-ca-khuc-trinh- cong-son.

(5) http:// www.tcs-home.org

(6) Hoµng Phñ Ngäc T­êng, TrÞnh C«ng S¬n vµ c©y ®µn Lya cña Hoµng tö bÐ, Nxb. TrÎ, 2005, tr.66.