CHAU MY NGAY NAY 49
KINH TE MY LATINH GIAI DOAN 2010-2018
Trircmg Minh Dire*
Le Thi Thu Trang**
Tom tat: Khu vuc My Latinh gdm 33 nu&c vd viing lanh thd chia thdnh 4 tieu khu vuc: Nam My, Trung My, cdc nu&c viing Caribbean vd Mexico. Trinh do vd quy md kinh te ciia cdc nuac My Latinh cd nhiiu khac biit. Mexico vd cdc nu&c Nam My cd trinh do phdt trien kinh ti tuang ddi cao vd quy md l&n han nhiiu so v&i cdc nu&c Trung My vd Caribbean v&i trinh do phdt trien kinh ti con hqn chi khi chii yiu phu thuoc vdo nong nghiep vd khai thdc diiu kiin tu nhien. Thap nien ddu ciia the ky XXI, khu vuc My Latinh cd su tdng tru&ng kinh te tuang ddi tdt mac dii cd dnh huang it nhiiu tie khung hoang kinh te My. Tdc do tdng truang trung binh 1,9%/ndm khd quan han nhiiu so v&i 0,4%/ndm cua 40 ndm trudc do (1980-2000). Din thap nien thic hai ciia thi ky ndy, kinh ti My Latinh khdng cdn giic dugc nhu tru&c mdcd chieu hu&ng di xudng. Bdi viit di cap din mdt sd vdn de ga hdn ciia kinh ti khu vuc trong thai gian tic ndm 2010 den ndm 2018 nhu tdng tru&ng, lam phat, thuong mgi vd ddu tu. Ben canh do la mdt sd ddnh gid vi nguyen nhdn tao nen tinh trang kinh ti khdng dn dinh ciia khu vuc ndy.
Tit khoa: My Latinh, kinh tl, tang trudng, thuang mai, diu tu.
1. Ve tang triiomg
Cd thi nhin xuyen sudt Uch stt v l tang trudng kinh t l cua khu virc diu phu thude vao gia ca hang hda, yiu td bidn dpng hen tuc ciia thj trucmg. Dac biet ddi vdi nhttng qudc gia cd tiep can vdi ngudn tai chinh qudc t l thi nen kinh te cang dl bi tdn thuong. Cu thi, su bung nd cua kinh t l My Latinh ntta sau thap nien 1920, tiip din la su suy thoai sau sic va vd ng eua hiu het cac qudc gia vay ng d My Latinh nhttng nam 1930;
kinh t l bung nd nua sau cua thap nidn 1970 nhuong ehd eho mdt "thap ky mat mat" nhung nam 1980; xu hudng tang trudng ttt nam 1991 bj chan diing bdi khiing hoang tai chinh chau A nam 1997
va Nga nam 1998 lam tang trudng cua khu vuc giam tdi tan ntta thap ky sau dd.
Yeu td tang gia nguyen lieu thue day khu vuc tang trudng tdt ttt nam 2004 din nam 2007 vdi tdc do trung binh khoang gin 6%/ nam. Khi eudc khung hoang kinh t l toan cau xuit phat ttt My nam 2007 lan rdng, kinh te khu vuc Cling cd chieu hudng giam, tang trudng GDP cham mdc xip xi -2% nam 2009.
Khu vuc My Latinh da thu hut nhieu chu y vi ndi len la khu vuc tang trudng manh trong khi My va chau Au cdn dang rit nhiiu khd khan. Nam 2010 vdi mtte tang trudng cao nhit ttt dau the ky din nay vdi quy md kinh te khu vuc dat hon 5 ty USD.
• Tricdng Bai hqc Kinh te - Bai hQC Quoc gia Ha Noi
50 SO 12-2019 CHAU MY NGAY NAY Bilu dd 1: Tang trirong va gia trj GDP hang nam ciia My Latinh (2010-2018)
6.200,00 ,
«.000,00 f J.800,00
s.eoo.oo
J.400.00
5.200,00 ; 1 5-000,00
4.800.00 H - l 4.600.00 \-\
\ 4 4 0 a 0 0
2010 2011 ;oi! :ou 2014 :oi5 ;oi6 2017 2018
1 •"•ODPllriilldo) -•-TilllgUirdiigGDPIA»gatai<<'o)
Nguon: theo so lieu ciia IMM, World Economics Outlook 2019 Ngay sau cu phuc hdi "ngo?n muc"
tang trudng 6,15% nam 2010, kinh t l khu vuc My Latinh budc vao thdi ky giam manh khi tdc do tang trudng ttt 4,6% nam 2011 xudng cdn 2,9% trong giai doan 2012-2013. MOt sd qudc gia ed quy md kinh t l nhd nhu Panama, Dominica, Paraguay van duy tri tdc dp tang trudng 5-6%, cdn cac nen kinh te ldn cua khu vuc nhu Brazil, Venezuela, Argentina, Colombia deu tang trudng cham lai tham chi roi vao tinh trang khung hoang va dinh tre.
Nam 2014 khu vuc My Latinh thue su budc vao mdt giai doan khung hoang mdi vdi sir dinh tre nghiem trgng kinh t l d cac nin kinh te dau tau trong khu vuc la Brazil, Venezuela, Argentina,... kem theo dd la tinh ttang lam phat phi ma va thit nghiep khdng thi kiim soat. Tdc do tang trucmg kinh te cua hau bet cac qudc gia khac trong khu vuc deu sut giam.
Tang trudng kinh te ciia ca khu virc My Latinh giai doan 2011-2018 that su am dam vdi muc trung binh 1,3%/nam, tham chi d mttc tang trudng am nam 2016. (Bang 1)
v l tang trudng cd thi thay xu hucjng bien ddng cua khu vuc My Latinh dugc phan anh qua mdt sd nen kinh te tieu bieu sau:
Argentina: ttt nam 2011 tdi nay nen kinh te Argentina van khdng cd nhieu kha quan. Nam 2018, Argentina tang trudng am d muc -2,6% (bang I). Hien tai kinh te Argentina vin dang rit khd khan khi phai "co cau" lai cac khoan ng trudc nguy ca vo ng do tac ddng ttt cac eudc khung hoang tai chinh tiin te.
Tinh trang ddng peso mit gia, va lam phat luon d muc hai con sd (Bang 2), da budc Argentina phai trdng cay vao khoan giai ciiu 57 ty USD ttt IMF dl ciru nen tai chinh trudc bd vuc sup dd.
CHAU MY NGAY NAY S 6 12-2019 51 Bang 1: Toe So phat triln kinh te mgt so nu-dc My Latinh va khu vu-c
giai doan 2011-2018 (%)
Argentina Brazil Chile Colombia Mexico Panama Peru Venezuela My Latinh
2011 6,0 4,0 6,1 7,4 3,7 11,8 6,5 4,2 4,63
2012 -1,0 1,9 5,3 3,9 3,6 9,2 6,0 5,6 2,91
2013 2,4 3,0 4,1 4,6 1,4 6,6 5,8 1,3 2,90
2014 -2,5 0,5 1,8 4,7 2,8 6,0 2,4 -3,9 1,33
2015 2,7 -3,5 2,3 3,0 3,3 5,8 3,3 -6,2 0,32
2016 -1,8 -3,5 1,3 2,0 2,9 5,0 4,0 -16,5 -0,61
2017 2,9 1,0 1,5 1,8 2,0 5,4 2,5 -14,0
1,20 2018
-2,6 1,4 4,0 2,8 2,2 4,6 4,1 -18,0
1,05 Nguon: World Economic Outlook Data base, 2019
Thdi gian qua, Brazil cung lam vao cupe khung hoang kinh t l sau sic khi tdc dp tang trudng giam nhanh k l ttt nam 2011. Quy md kinh te bj thu hep gin 7% tu 1.237 ty USD nam 2014 xudng cdn 1.151,6 ty USD nam 2016 va dang phuc hdi hit sue cham chap.
Venezuela hien la qudc gia dang lo ngai nhit d khu vuc My Latinh: suy sup vl mat kinh t l va khiing hoing ve chinh trj va xa hdi. Nin kinh t l bj phu thude gin nhu hoan toan vao xuat khau dSu da lao ddc manh ke ttt sau mdc gia dau giam nam 2011. Ttt mdc tang tnrdng 5,6% nam 2012 giam xudng chi cdn 1,3% nam 2013.
K I ttt nam 2014 din nay, kinh td Venezuela hoan toan suy sup vdi muc tang trudng am va cang giam sau. Nam 2018, tdc dp tang trudng cua qudc gia nay la -18%. Trong khi lam phat lai tang vdi tdc do phi ma len tdi hang trieu % (Bang 2), khdng thi kiim soat. Tinh trang vac ca bao tai tien di mua hang nhu yiu phim la hinh anh da thudng thay d Venezuela trong thdi gian nay. O Venezuela thue su da lam vao tinh trang khung hoang dang bao ddng khi thieu thdn ca thue phim, thude men va dd diing thiit yeu khac cua ngudi dan trong khi bao luc ngay mdt gia tang.
Bang 2: Ty IS I?m phat cua cac nu-de ABV va khu vye My Latinh (%)
Argentina Brazil Venezuela My Latinh
2011 9,78 6,64 26,09 5,33
2012 10,04 5,40 21,07 4,40
2013 10,62 6,20 43,53
4,55 2014 38,00 6,33 57,31
4,97 2015 26,70 9,03 111,80
6,20 2016 30,00 8,74 254,39 , .4,59
2017 25,68 3,45 1087,52
5,94 2018 31,84 3,67 1.370.000
6,82 Ngu6n:IMF, World Economic Outlook Data base, 2019
52 CHAU M* NGAY NAY 0 ca ba nude Argentina, Brazil va
Venezuela deu cd sir suy giam manh me ve gia tri cdng nghiep, ndng nghiep va dich vu. Nam 2015, 15 trong tdng sd 24 nganh cdng nghiep cua Brazil giam san lugng. Nhilng gia tang it di trong cac nganh luyen quang thep khdng du bu dap sut giam manh trong cdng nghiep d td va may mdc thiet bi. Theo dieu tra ve ehi sd PMI thang 11/2016, Brazil d muc 44,1 thap hem mtte trung bmh 50 (san xuat khdng cd sir thay ddi) nghia la nganh cdng nghigp san xuit cua Brazil dang di xudng.' Ty trpng cac nganh cdng nghiep ddng gdp khoang 22,2% GDP cua Brazil^
suy giam keo theo GDP suy giam theo.
Khd khan nhit la Venezuela khi nen kinh tl chii yiu dua vao ngudn dau md, san lugng khai thac bj thu hep va gia dau Cling khdng cd sir biln ddng nhieu. San lugng 3,4 trieu thung/ngay trong nam 1998 chi cdn 2,1 trieu thung/ngay trong nam 2017 da cit giam dang ke ngudn thu cho nen kinh tl Venezuela.
Ngoai cac nen kinh te nhd nhu Dominica hay Panama ed tdc do tang trucjng tren 4%/nam, cac qudc gia khac, cung chi d mttc tang trudng cham.
2. V e thu'o'ng mai
Tien trinh cai each kinh t l d cac nude My Latinh bao gdm cac cai each kinh t l vi md va thue diy hdi nhap kinh t l quoc te, tang cudng xuat khiu ttt nhttng nam 1990 da tao nen mdt mang ludi lien kit, lien minh, hdi nhap kinh t l kha day dac trong khu vuc va qudc tl. Hiu nhu cac qudc gia My Latinh diu la thanh vien cua WTO, hay td chuc kinh te khu vuc nao dd, hoac cd cae thda thuan nhu FTA, CPTPP. Hgi nhap kinh te thue diy tdc dg xuat khau trong giai doan 2004-2007 tang manh so vdi nhung nam trudc dd dat trung binh khoang 16%/nam. Tuy nhien giai doan 2007-2009, thuang mai khu v^rc suy giam nghiem trpng khi xuat khau giam tdi gan 15% nam 2009. (Bieu dd 2) Bieu do 2. Toe do tang trvdng xuat khau va nhap khau hang nam
cua My Latinh giai doan 2005-2018 (%)
t i l l lilll.
.2005-Ki
. l ^ l j l t
4 20a5-2006-K»07-- 2m 20 la -2Oii~2au-i0ii-2(U4- iDii-aDi6-20i7-J:oi«-
• Tinglnicirvj,*!^ t\mg noaA'M'n •TSnglrLrorgHKhBnghOflfScftvi Nguon: IMF, World Economic Outlook Database, 2018
CHAU MY NGAY NAY SO 12-2019 ' 53 Tuy nhien, sau mdt nam tang tnrdng
xuat khiu hom 20% (nam 2010), tang trudng thucmg mai My Latinh lai suy giam 6 nam lien tiip tir nam 2011 din nam 2016 va mdi cd diu hieu tang trong hai nam gin day la nam 2017 va nam 2018. Xuat khiu trung binh giai doan 2011-2018 chi dat 3,34%/nam, nhap khiu dat 2,8%/nam. Tang trudng xuit nhap khiu vdi GDP cua khu vuc kha tuong ddng khi ciing biln dgng giam va mdi tang trong nam 2017 la 4,11% va nam20I81a3,62%.
Co ciu xuit khiu eua cac nude trong khu vuc khdng cd nhieu thay ddi trong ca thap ky gan day: chu yiu vin la xuit khau hang hda thd va sa chi thude Imh vuc ndng nghi?p va khai khoang nhu:
quang sit, ddng, diu thd, diiu nanh, mia dudng, va mgt sd cac thue phim khac.
Trong dd cac mat hang ndng nghigp thue phim ehilm 12,9%, khai khoang va diu md chiim 27,9%, san pham chi biln chiim 59,2%^ Cac mat hang xuit khiu cd ham lugng cdng nghe cao va trung binh ehilm khoang 35% trong khi hang nguyen lieu thd va hang sa che ttt nguyen lieu thd chiem hon 40%.
Trong khu vuc My Latinh cd thi thiy xuit hien ba lo?i hinh xuit khau:
xuit khiu hang san xuit chi tao, xuat khiu tai nguyen thien nhien, xuit khau djch vu. Mexico xuit khiu cac mat hang san xuit chi tao cd ham lugng cdng nghe cao hon cac qudc gia khac.
Vi vay, xuit khiu tai nguyen va hang
ndng nghiep chi chiem khoang 20% gia tri xuat khau. Mdt sd qudc gia nhd d Trung My nhu Panama hay Honduras tap trung xuat khau djch vu van tai va tai chinh, Cuba va Dominica phat trien dich vu du Heb. Cac nude Nam My chu ydu la xuat khau tai nguyen nhung cung cd su da dang gitta cae qudc gia. Brazil la qudc gia vtta tang cucmg xuat khau san phim che tao, vua diy manh xuat khau ngudn tai nguyen (chu yeu la sat va dau nanh). Cac qudc gia Nam My giap Thai Binh Duong ttt Venezuela den Chile thi phu thude nhiiu hen vao xuat khau cac san pham khi ddt, dau thd va khoang chat (nhu dau d Venezuela, Colombia, Bolivia; ddng d Chile, Liti d Bolivia, vang va ddng d Peru, quang sit d Brazil). Cac qudc gia Nam My khac chu yeu xuat khau cac san pham ndng nghiep.
Bang 3 cho thiy su phu thude (ty le
%) cac nhdm hang xuat khau cua mdt sd nude My Latinh, trong dd nhttng qudc gia xuit khiu phu thude rat ldn vao ngudn tai nguyen nhu Venezuela 92,7%, Bolivia 95,9%, Ecuador 93,8%, Peru 88,2%, Chile 87%,... BChi so sanh vdi cac nude dang phat trien khac thi ty le tai nguyen thien nhien Irong xuat khiu cua khu vuc cao hon muc trung binh (55% so vdi 37,8% nam 2003). Xuit khiu cua khu vuc tang ddng nghia vdi viec tang khai thac va san phim khdng cd nhiiu gia trj gia tang hem la cac san phim cd ham lugng cdng nghe.
52 CHAU MY NGAY NATL d ca ba nude Argentina, Brazil va
Venezuela deu cd sir suy giam manh me ve gia trj cdng nghiep, ndng nghiep va dich vu. Nam 2015, 15 trong tdng sd 24 nganh cdng nghiep cua Brazil giam san lugng. Nhirng gia tang it di trong cac nganh luyen quang thep khdng du bu dap sut giam manh trong cdng nghiep d td va may mdc thiet bi. Theo dieu tra ve chi sd PMI thang 11/2016, Brazil d muc 44,1 thip hem mttc trung bmh 50 (san xuat khdng cd sir thay ddi) nghia la nganh cdng nghiep san xuat cua Brazil dang di xudng.' Ty trgng cac nganh cdng nghiep ddng gdp khoang 22,2% GDP cua Brazil^
suy giam keo theo GDP suy giam theo.
Khd khan nhit la Venezuela khi nen kinh te chu yeu dua vao ngudn dau md, san lugng khai thac bj thu hep va gia diu ciing khdng cd sir biln ddng nhieu. San lugng 3,4 trieu thung/ngay trong nam 1998 chi cdn 2,1 trieu thung/ngay trong nam 2017 da cat giam dang ke ngudn thu cho nen kinh t l Venezuela.
Ngoai cac nen kinh te nhd nhu Dominica hay Panama ed tdc do tang trudng tren 4%/nam, cac qudc gia khac, ciing chi d mttc tang trudng cham.
2. Ve thirong mai
Tien trinh cai each kinh te d cac nude My Latinh bao gdm cac cai each kinh te vl md va thue day hdi nhap kinh te qudc te, tang cudng xuit khiu ttt nhttng nam 1990 da t?io nen mdt mang ludi lien ket, lien minh, hdi nhap kinh te kha day dac trong khu vuc va qudc te. Hau nhu cae qudc gia My Latinh deu la thanh vien cua WTO, hay td cbtte kinh t l khu vue nao dd, hojc ed cac thda thuan nhu FTA, CPTPP. Hdi nhap kinh te thue diy tdc do xuat khiu trong giai doan 2004-2007 tang manh so vdi nhttng nam trudc dd dgt trung binh khoang 16%i/nain. Tuy nhien giai doan 2007-2009, thuong m?i khu vy:c suy giam nghiem trgng khi xuat khau giam tdi gin 15% nam 2009. (Bilu dd 2) Bieu dd 2. Toe dp tang tru-dng xuat khau va nhap khau hang nam
cua My Latinh giai doan 2005-2018 (%)
,1.1 jj I ._L:lii
5 -2005^006-i007-200a-Mg)-^Oia-2011 2012 2 U U - i 0 a 4 - i 0 l 5 - a O i 6 - 2 0 i 7 - 2 0 i 5 -
•Ib '• •
• TAng ttw6r*]>i< h a w j - l o a f e h v u •TSnglivdnaMK riQng hijadicfivu
Nguon: IMF, World Economic Outlook Database, 2018
CHAU MY NGAY NAY • 53 Tuy nhien, sau mdt nam tang trudng
xuit khiu ban 20% (nam 2010), tang trudng thuong mai My Latinh lai suy giam 6 nam lien tiip ttt nam 2011 den nam 2016 va mdi cd dau hieu tang trong hai nam gan day la nam 2017 va nam 2018. Xuat khau trung binh giai doan 2011-2018 chi dat 3,34%/nam, nhap khau dat 2,8%/nam. Tang trudng xuit nhap khau vdi GDP cua khu vuc kha tuang ddng khi cung biln ddng giam va mdi tang teong nam 2017 la 4,11% va nam 2018 la 3,62%.
Ca cau xuat khau cua cac nude trong khu vuc khdng cd nhiiu thay ddi trong ca thap ky gan day: chu yiu vin la xuat khiu hang hda thd va sd che thude linh v\tc ndng nghiep va khai khoang nhu:
quang sit, ddng, diu thd, dau nanh, mia dudng, va mdt sd cac thue pham khac.
Trong dd cac mat hang ndng nghiep thue pham chiem 12,9%, khai khoang va dau md chiem 27,9%, san pham che biln ehilm 59,2%'. Cac mat hang xuat khiu cd ham lugng cdng nghe cao va trung binh chiim khoang 35% trong khi hang nguyen heu thd va hang so che ttt nguyen lieu thd chiim hen 40%.
Trong khu virc My Latinh cd the thiy xuat hien ba loai hinh xuit khiu:
xuit khiu hang san xuit chi tao, xuat khiu tai nguyen thien nhien, xuat khau dich vu. Mexico xuit khau cac mat hang san xuit chi tao cd ham lugng cdng nghe cao hon cac qudc gia khac.
Vi vay, xuit khiu tai nguyen va hang
ndng nghiep chi ehilm khoang 20% gia tri xuat khiu. Mdt sd qudc gia nhd d Trung My nhu Panama hay Honduras tap trung xuat khiu djch vu van tai va tai chinh, Cuba va Dominica phat triln dich vu du lich. Cac nude Nam My chu yeu la xuat khiu tai nguyen nhung cung cd sir da dang gitta cac qudc gia. Brazil la qudc gia vtta tang cudng xuit khiu san pham chi tao, vtta diy manh xuit khiu ngudn tai nguyen (chu yeu la sit va dau nanh). Cac qudc gia Nam My giap Thai Binh Duang tu Venezuela den Chile thi phu thude nhieu hon vao xuat khau cac san pham khi ddt, dau thd va khoang chit (nhu diu d Venezuela, Colombia, Bolivia; ddng d Chile, Liti d Bolivia, vang va ddng d Peru, quang sat d Brazil). Cac qudc gia Nam My khac chu yeu xuit khiu cac san phim ndng nghiep.
Bang 3 cho thay sir phu thude (ty le
%) cac nhdm hang xuat khau cua mgt sd nude My Latinh, trong dd nhttng qudc gia xuat khau phu thude rat ldn vao ngudn tai nguyen nhu Venezuela 92,7%, Bolivia 95,9%, Ecuador 93,8%, Peru 88,2%, Chile 87%,... Khi so sanh vdi cac nude dang phat triln khac thi ty le tai nguyen thien nhien trong xuat khau cua khu vue cao hem mttc trung binh (55% so vdi 37,8% nam 2003). Xuit khiu cua khu vuc tang ddng nghia vdi viec tang khai thac va san phim khdng cd nhiiu gia tri gi^ ' t a g ban la cac san phim cd ham lugng cdng nghe.
54 SO 12-2019 CHAU MY NGAY NAY Bang 3: Ty 16 cac mat hang tai nguyen trong xuat khau ciia My Latinh
va mgt so nude trong khu vu-c
Bern vi tinh: % Quoc gia
Argentina Bolivia Brazil Chile Colombia Ecuador Peru Venezuela Cuba Mexico Panama My Latinh Cac nuoc dang phat trien
Nhien li^u 2003
17,1 33,3 5,2 2,7 37,2 43,2 7,4 78,9
1,1 11,2
8,1 15,2 17,9
2013 4,6 53,8
7,4 0,9 66,8 56,5 13,0 91,4 9,4 12,8 21,9 20,5 23,1
Khoang chat 2003
3,4 16,7 9,1 42,3
6,2 0,4 53,7 5,5 35,0
1,3 2,0 7,3 4,4
2013 5,6 23,8 18,1 59,0 5,1 2,7 58,1 1,0 19,7 4,6 4,7 13,6
6,7
Nong nghiep 2003
50,5 33,1 33,1 36,7 22,9 46,3 22,3 1,7 46,0
6,0 32,3 20,7 8,8
2013 54,8 18,3 37,4 27,1 11,4 34,5 17,1 0,3 30,6
6,6 15,8 21,8 8,0
TSng 2003
71,0 83,1 47,4 81,7 66,3 89,9 83,4 86,2 82,1 18,5 42,4 43,1 31,1
2013 65,0 95,9 62,9 87,0 83,3 93,8 88,2 92,7 59,8 24,0 42,5 55,9 37,8 Nguon: UNCTAD
Cac nen kinh te khu vuc My Latinh phu thude nhieu vao xuat khau nguyen lieu va tai nguyen thien nhien do dd thiiu tinh bin vung. Khi gia nguyen lieu, gdm khoang san va diu md, tren thj trucmg the gidi lao ddc ttt nam 2011 din nam 2018 da khiin cac nen kinh t l trong khu vuc nay bj anh hudng nang ne.
Cung vdi ty le san pham gia cdng, lap rap cao, gia trj kim ngach xuat khiu gia tang khdng nhieu da lam giam hieu qua cac hoat dgng xuat khau, cac nha xuit khiu My Latinh ludn rai vao tmh the bat Igi trong diiu kien thi trudng the gidi bit dn, gia hang nguyen lieu, luong thirc, thue phim bi suy giam. Vj the cua nhiiu nude My Latinh tren thj trudng qudc t l bj dao ddng chu yeu vi trong diiu kien tiin bd khoa hpc cdng nghe
phat trien nhanh chdng hien nay, ca cau hang xuat khiu cua khu vuc nay lai thieu vang hoac cd it san phim ham luong khoa hgc, cdng nghe cao.
Ben canh dd, thuang m^i dich vu hien dai (bao gdm vien thdng, may tinh va djch vu thdng tin; cac djch vu tai chinh, bao hiem, quyen tac gia,...) toan cau tang trung binh la 6,7%, so vdi 4,5% cho cac djch vu truyen thdng tu nam 2005 din nam 2016 so vdi 3,9%
cho hang hda. Tuy nhien. My Latinh chua thue su nhap cupe vdi san choi nay. Xuat khau dich vu cua khu vuc hien cdn dang d muc khiem tdn ca ve loai hinh va tang trudng. Nam 2016 xuat khau djch vu khu vuc My Latinh chi chiem 3,1% thi phan toan cau so vdi 6% xuat khau hang hda.'
CHAU MY NGAY NAY SO 12-2019 55
Ddi tac thuang m?i chu yeu cua cac qudc gia My Latinh la Trung Qudc, My, EU, Nhat Ban, Han Qudc va An Dp. Sir gia tang quan hd kinh te vdi nhttng thi trucmg mdi ndi d chau A, dac biet la Trung Qudc, da thiic day su tang trudng tai cac nude ddi tac, nhd vao nhu ciu khdng ngimg ldn manh v l ndng nghiep va nguyen lieu thd ttt qudc gia nay. Phat trien quan hd vdi cac nude dang phat triln md ra nhieu ea hgi cho thuong mai My Latinh hon la chi phu thude vao cac ddi tac truyen thdng ttt Bic My va chau Au.
Theo Id trinh md cua ttt nhttng nam 80 - 90 cua t h i ky XX va chu ddng xuc tiin nhiiu hiep dinh thuang m?i tu do nhttng nam diu thi ky XXI My Latinh ngay nay bao gdm nhttng nen kinh t l md va hdi nhap sau rgng vdi kinh te the gidi hon rit nhiiu so vdi 20 nam trudc.
Mdt phin ddng gdp la do tien bd trong tang trudng kinh t l ciia cac nude trong khu vuc nhung nam gan day. Tuy nhien, cdn nhiiu tdn tai trong van de phat triln bin vttng va ham lugng "tri tue" trong ca ciu hang hda dich vu xuat khiu cua khu vuc.
Cac nude Nam My xuit khiu chu yiu la tai nguyen thien nhien. Nhitag nam gin day cac nin kinh t l nay thu dugc Igi nhuan ldn nhd con "khat" hang hda tai nguyen tu cac qudc gia chau A. Tuy nhien ca ciu hang xuit khiu nay khdng ed nhiiu gia tri gia tang vi vay ma cd ket ndi yiu vdi thj tnrdng thi gidi (nghia la ehilm gia trj thip trong chudi gia trj
thuong mai qudc te) va rat dl bi "tdn thuong" khi gia ca hang hda giam vi nhieu nguyen nhan khach quan.
Cac nude Trung My va Mexico cd hang hda xuat khiu vdi ham lugng
"cdng nghe cao" nhieu hon cac nude Nam My. Hg phu thude chu yiu vao thj trudng My nhung gan day ciing dang gap phai su canh tranh quyet liet ttt cac nude chau A tren thj trudng nay. Ben canh dd cac nude Trung My ciing dang md rdng xuat khau nhd nhu cau gia tang ttt thj trudng Trung Qudc va mdt sd nude chau A.
3. Ve diu ta true tiip nirde ngoai Mdt trong nhiing ngudn luc phat trien dau the ky XXI cua cac qudc gia trong khu vuc la ngudn vdn dau tu true tiep nude ngoai (FDI). Sau 5 nam giam lien tuc, nam 2017 FDI vao My Latinh da tang trudng trd lai. Tuy nhien gia trj ddng vdn chua bang muc nam 2015.
FDI cd vai trd het sue quan trpng vdi nin kinh te cac qudc gia My Latinh vi ehilm tdi 3,6% GDP (sa vdi muc trung binh ciia the gidi la 2,5%)^.
Cac nude hut vdn FDI nhieu nhat trong khu vuc la Brazil, Mexico, Colombia, Chile, Peru va Argentina.
53% ddng vdn FDI vao My Latinh den ttt EU tap trung d khu vuc Nam My vdi ngudn tai nguyen dau md va cac loai quang ddi dao. 23% ddng vdn FDI vao My Latinh din ttt My, chu yeu tap trung vao Mexico, Trung My va Caribbean.
13% tdng vdn FDI la dau tu ndi khdi
56 S6 12-2019 CHAU Mi NGAY NAY nghia la cac nude trong khu vuc vdi din ttt cac nude phat triln va dang phat nhau, trong dd cac nude diu tu chu yeu triln d chau A nhu Nhat Ban, Han la Brazil, Mexico va Chile. 10% cdn lai Qudc, Trung Q u d c '
Bilu dd 3: Ddng FDI vao My Latinh tir 2010-2018 (ty USD - %)
2010 2011 2012 2013 20J4 2015 2016 2017 201S n^MLT -a-NamMy —<r~TrungMy ——VungCa6be Nguon: UNCTAD 2017 va 2019
FDI vao My Latinh phan lein dd vao khu vuc Nam My vdi ngudn tai nguyen diu md va khoang san ddi dao va nganh cdng nghiep che tao tucmg ddi phat trien d Brazil. Tiep theo la cac nude Trung My trong do ndi bat la Mexico, cac qudc gia cd quy md kinh te nhd d khu vuc Caribbean nhan dugc it nhat, chu yeu vao mdt sd nganh djch vu tai chinh, du Ijch va ca sd ha tang.
Thdi gian trudc nhimg nam 2010, khu vuc My Latinh da cd hai lan sdng gia tang FDI la nhimg nam 1990 va nhttng nam diu thi ky XXI. Lan sdng thtt nhat la do cd nhttng bien ddi manh me ve chinh sach khi tu do hda, tu nhan hda
kinh te, thu hut vdn dau tu vao cac nganh nghe san xuat, bao hd thj trudng ndi dja. Lan sdng thu hai dugc hudng Igi ttt gia hang hda nhien lieu the gidi gia tang dan tdi tang diu tu cho nganh khai khoang. FDI do vao nganh cdng nghiep khai khoang da giup nganh nay phat trien va tang trudng kinh tl khu vuc khi phai ddi phd vdi khung hoang tai chinh tir My nam 2007. Tuy nhien, khi budc sang thap ky thu hai cua thi ky XXI, khi gia nguyen lieu thd giam, nhu cau nhap nguyen lieu cua Trung Qudc giam ciing lam giam xuat khiu dan tdi dau tu khdng hieu qua cao. Ca ciu ddng vdn FDI cd su thay doi tu nam 2010:
CHAU MY NGAY NAY S 6 12-2019
ty le vdn FDI trong lihh vuc nguyen lidu thd ttt mttc trung binh 18% giai doan 2010-2015 xudng cdn 13% nam 2016.
Cung thdi gian dd FDI cho nganh san xuit tang 40% va djch vu tang 47%.
Ddng vdn diu tu true tiip tap trung nhiiu han vao nganh nang lugng tai tao, vidn thdng va cdng nghidp d td. Cac lihh vuc nay d My Latinh lan lugt chiem 17%, 2 1 % va 20% dau tu toan cau vao khu vuc* Nang lugng tai tao mdt lan ntta chiem ty trpng ldn nhat vdi gan mgt phan nam ciia tat ca cac khoan dau tu dugc cdng bd, vdi muc dp tap trung cap d Chile va Mexico.
4. Sanh gia tinh hinh va xu hirdng Cd thi ndi ttt nam 2011 din nay, kinh tl khu vuc My Latinh vin dang cdn nhieu khd khan khi tang trudng suy giam, mgt sd nin kinh te ldn trong khu vuc vin dang trong tinh trang khung hoang, lam phat dmh tre, xuat khiu va vdn diu tu true tiip nude ngoai cung suy giam ho^c chttng lai. Cd thi ke den mdt sd nguyen nhan chinh tao nen tinh trang kinh t l My Latinh hien nay nhu yiu to bdi canh the gidi va khu vuc, yiu td gia ca nguyen lieu cua thi gidi, hay cae yiu td ben trong nhu md hinh kinh tl va each thue diiu hanh kinh te cua cac qudc gia trong khu vuc, cac vin de chinh trj ndi bd.
Su yiu kem trong qua trinh phuc hdi kinh t l cua My Latinh mdt phin la do mdi trudng qudc t l khdng thuan loi.
Cuge khiing hoang tai chinh toan cau
nam 2008 dan ddn suy giam d hau bet cac nude tren the gidi dac biet ddi vdi nhirng nen kinh t l ldn nhu My, Nhat, EU. Nhttng khd khan ve tai chinh ciia cac td chuc, doanh nghiep, cua chu dau tu nude ngoai trong diiu kien khiing hoang tai chinh la khdng nhd, dieu nay lam anh hudng true tiep din ngudn vdn dau tu nude ngoai vao khu vuc My Latinh, theo xu hudng giam ve sd lugng va quy md vdn. Qua trinh nay cung anh hudng khdng nhd ddn cac boat ddng dau tu; san xuat kinh doanh trong nude lien quan den vdn dau tu nude ngoai. Thdng qua dd, tac dgng true tiep den tdc do tang trudng va phat triln ciia nen kmh te. Theo dd khung hoang nay se gian tiep anh hudng tdi he thdng tai chinh tidn tS va boat ddng cua he thdng ngan hang cac nude My Latinh khi ddng vdn dau tu gian tiep giam manh; Cac boat ddng diu tu, hen ket gdp vdn mua cd phan cua cac nha dau tu chiln luge vao he thdng ngan hang trong nude giam va ban che ban; Nhung bien ddng cua lai siiat, gia vang, ddng dd la My... tren cac thi trudng tien te the gidi.trong dieu kien khiing hoang thudng bien ddng nhanh, hen tuc va khd du bao. Dieu nay tao mdi trucmg cho cac hoat ddng dau co, va tac ddng anh hudng nhat dinh den tM trudng tien te, thj trudng ngoai hdi...
Dac biet nha nhap khau ldn nhat nguyen lieu thd tu My Latinh la Trung Qudc tang trudng dang cham lai khien cho xuit khiu cua khu vuc giam manh.
Ddng thdi, yiu td giam gia nguyen heu
58 CHAU MY NGAY NAY
tu dau lua tdi cac mat hang khoang san, ndng san ttt nam 2014 cang lam cho thuong mai va dau tu true tiep vao khu vuc trong tinh trang khdng kha quan.
Hon the ntta md hinh kinh te d nhieu nude ldn trong khu vue bde Id nhieu yeu kem tao nen nhitag khd khan vl kinh tl trong bdi canh hien nay. Vdi md hinh nay, cac qudc gia phai ludn duy tri tdc do tang trudng cao de tao ngudn luc eho cae chuang trinh kinh te - xa hdi mang tinh phu thude vao nha nude. Khi yeu td ben ngoai tac ddng tieu cue tdi tang trucing, cac phan ttng chinh sach, d^c biet ddi vdi nhttng qudc gia mang tinh bao hg cao nhu cac nude Argentina, Brazil, Venezuela (ABV), thudng la cham tri, khdng phu hgp vdi quy luat thi trucmg se tao ra rat nhieu van de kinh te khac la lam phat va that nghiep. Khi dd nen kinh te rai vao tr^ng thai lam phat dmh tre rit khd giai quyit.
Dgng luc kinh te trong khu vuc thdi gian qua la hdi nhap cung gap nhieu yeu kem do cd khung hoang ttt cac thanh vien va yiu td ndi bd cua cac td chuc hdi nhap nhu MERCOSUR hay CARICOM.
Ben canh cae nguyen nhan ve kinh t l thi khung hoang chinh tri cang lam team trgng ban tinh trang tang trudng thap, tham chi lam phat dinh tre cua cac qudc gia ABV. Bilu tinh phan ddi Chinh quyin Tdng thdng Manduro d Venezuela, "lat dd" Tdng thdng Russeff d Brazil hay chuyin ddi chinh phu ttt canh ta sang canh httn d Argentina va
nhiiu nude trong khu vuc diu dat cac nude My Latinh trudc nhttng thach thue ldn. Cin phai tao dn djnh v l chinh trj thi mdi ed thi tao mdi trudng cho tang trudng kinh tl.
Trong tuong lai, cac yeu td tac ddng tdi kinh te khu vuc nhu bdi canh qudc te, khu vuc, tang trudng kinh te ciia cac nude ldn (ddi tac cua My Latinh), yiu td gia ca nguyen heu the gidi, xu hudng hdi nhap,... deu cd nhttng bien ddng khd ludng. Kinh te thi gidi dac biet la cac nude ldn nhu My, cae nude EU,Trung Qudc tang trudng cham keo theo nhu cau hang hda nhap khiu ttt My Latinh giam, dau tu vao khu vue ciing se chua cd dot pha. Ben canh dd, gia dau va gia nguyen lieu thd mdi tang ttt cudi nam 2016 lai dang cd xu hucmg giam. Chii nghia bao hd gia tang cung vdi nhitag yeu td bat djnh trong thuong mai ttt phia My deu cd tac ddng tieu cue tdi tang trudng kinh te My Latinh.
Ben canh dd cung xuat hien cac yiu td mang tinh tich cue nhu giam eang thing ve tai chinh, dac biet la Argentina vdi cac hd trg ttt IMF, vdn diu tu FDI giam biit ttt linh vuc khai thac tai nguyen chuyen sang cac lirih vuc ddi hdi cdng nghe cao ban nhu san xuat d td, nang lugng tai tao; cac lien kit trong khu vuc dugc lam mdi va eimg cd hen nhu khdi Lien minh Thai Binh Duong (PA) vdi MERCOSUR, lien kit kinh t l cua ndi khdi vdi the gidi nhu CPTPP, cac FTA giua EU vdi MERCOSUR va PA,... Brazil dang cd nhimg cuge cai each
CHAU MY NGAY NAY SO 12-2019 59
kinh td sau rdng xem xet va ea cau lai nhitag tap doan nha nude dd so da "gdp phan" pha buy tang trudng kinh te nhitag nam qua.
Vi vay trong tucmg lai gin, kinh t l My Latinh cd thi se kha quan ban 9 nam vua qua. Tuy nhien, sir ky vgng khdng qua ldn vi cdn nhieu rao can va yeu td bat Igi. Them vao do, khu vuc van tdn tai nhitag van de kinh te khd giai quyet trong ngan ban nhu tinh hinh va tucmg lai kinh t l cua Venezuela, nen kinh te ldn ciia khu vuc nhu Brazil, Argentina cdn nhieu bit dn. Kinh te My Latinh chua thi dn dinh trpng dai han neu cac qudc gia My Latmh chua xac dinh dugc nhimg chinh sach dung dan.
md hinh phu hgp, ma chi chay thep md hinh kinh t l phu thude tai nguyen va tinh de tdn thuong bdi nhttng xao trdn ve chinh tri •
Chii thich:
1. http://en.mercopress.com/2015/ll/04/brazil-s -industrial-output-falls-for-a-fourth-straight- month-in-september-l0.9-in-twe!ve-months 2. https://www.cia.gov/Iibraxy/publications/the-
world-factbook/geos/br.html 3. ECLAC Bulletin no.l9, 2015 4. Ocampo, Jose Antonio. 2017 5. ECLAC, 2017
6. Theo s6 lieu cua FocusEconomics.com nam 2017
7. ECLAC, 2018, 2015
8. Theo so lieu cua FocusEconomics.com nam 2017
