The Birth of the School in Iran; Historical Narrative of the Emergence of Modern Education in Iranian Society
Mohammad Hosein Sharifi Saei
Ph.D. of Sociology, University of Tehran, Tehran, Iran. E-mail: [email protected]
Article Info ABSTRACT
Article type:
Research Article
Article history:
Received 10 October 2022 Received in revised form 3
February 2023 Accepted 12 February 2023 Published online 15 March
2023
Keywords:
Dār al-Funūn, Education, elementary school,
Historical Sociology, Qajar era, School.
,
This research has sought to answer the question of what historical period were schools formed in the present form in Iran? Under what social and cultural conditions did these schools emerge? This research has been done by studying and analyzing historical documents and sources. The findings of this research showed that the change from the traditional education system (maktab) to the school-based system in Iran indicated revolutionary changes in educational insights, methods, and worldviews in Iran. The first need for new schools was formed after the Iran-Russia wars. It was for the first time during this period that the idea of the backwardness of Iranians in the strongest possible form, i.e.
military imperialism and the loss of the best lands of Iran by the Russian forces, showed itself. Before that, the purpose of the maktab was to teach the alphabet, recite the Quran, and teach religion. Traditional education (maktab) was for the development of the hereafter, this world. They did not lead to the material development of life. The new schools that had western roots went the opposite way. They were created for the development of material life.
New courses that strengthened material life skills were all included in academic courses for the first time with the emergence of new schools. Finally, the Iranian society, which was on the path of development at the end of the Qajar era, overthrew the traditional education system, which was an anti-development institution, and gradually replaced it with a school- based education system that developed material life skills.
Cite this article: Sharifi Saei, M-H, (2023). The Birth of the School in Iran; Historical Narrative of the Emergence of Modern Education in Iranian Society. Journal for the History of Science, 20 (2), 1-29. DOI: http//doi.org/
10.22059/JIHS.2023.349732.371709
© The Author(s). Publisher: University of Tehran Press.
. DOI: http//doi.org/10.22059/JIHS.2023.349732.371709
یناریا ۀعماج رد نردم شرورپ و شزومآ روهظ زا یخیرات تیاور :ناریا رد هسردم دلوت
فیرش نیسحدمحم ی
یعاس
هعماج یرتکد یسانش
، دکشناد ۀ یعامتجا مولع هاگشناد ،
ناریا ،نارهت ،نارهت همانایار .
هلاقم تاعلاطا هدیکچ
:هلاقم عون ةلاقم
یشهوژپ
رات ی خ رد ی تفا 18 : / 7 / 1401
رات ی خ یرگنزاب 14 : / 11 / 1401
رات ی خ ذپ ی شر : 23 / 11 / 1401
رات ی خ راشتنا 25 : / 12 / 1401
دیلک هژاو :اه
هعماج ،شرورپ و شزومآ یسانش
،هسردم ،راجاق نارود ،یخیرات بتکم هناخ . هک تسا هدوب لاؤس نیا هب خساپ لابند هب شهوژپ نیا
لکش ناریا رد یخیرات ۀرود هچ زا یزورما لکش هب سرادم
نیا ؟دندوب ییاهزاین هچ هب خساپ یپ رد و دندرک روهظ یگنهرف و یعامتجا طیارش هچ رتسب رد سرادم نیا ؟دنتفرگ یخیرات عبانم و دانسا لیلحت و هعلاطم اب شهوژپ
هتفای .تسا هتفرگ ماجنا یم ناشن شهوژپ نیا یاه
زا رییغت هک دهد
بتکم شزومآ ماظن هناخ
شنیب رد یبلاقنا تارییغت زا تیاکح ،ناریا رد روحم هسردم ماظن هب یا شور ،اه
و اه
ناهج ینیب گنج زا دعب دیدج سرادم هب زاین ساسحا ،راب نیتسخن .تشاد ناریا رد یشزومآ یاه و ناریا یاه
شیپ سور
بقع ةشیدنا هک دوب نارود نیا رد راب نیلوا یارب .دمآ مسیلایرپما ینعی نکمم لکش نیرتدیدش هب نایناریا یگدنام
بتکم فده نآ زا شیپ ات .داد ناشن ار دوخ ،سور یاوق طسوت نیمزرس نداد تسد زا و یماظن هناخ
رد ابفلا شزومآ ،اه
مآ .دوب تایعرش میلعت و نآرق یناوخور دح بتکم شزو
هناخ ةعسوت راک هب اهنآ .ایند هن و دوب ترخآ ندرکدابآ یارب یا
یمن یگدنز یدام لاس زا دعب ناکدوک زا یرایسب .دندمآ
بتکم رد لیصحت اه هناخ
یمن یتح اه .دنسیونب همان کی دنتسناوت
هشیر هک دیدج سرادم ام یگدنز ةعسوت یارب اهنآ .دنتفر سکعرب یریسم دنتشاد یبرغ یاه
سورد .دندوب هدش قلخ ید
تراهم هک دیدج یم تیوقت ار یدام یگدنز یاه
سرادم روهظ اب راب نیلوا یارب یگمه درک
نیون .دش یسرد ةمانرب دراو
بتکم شزومآ ماظن دوب هتفرگ رارق هعسوت ریسم رد راجاق نارود رخاوا رد هک یناریا ةعماج ،تیاهن رد هناخ
هک ار یا
ورف دوب هعسوت دض یداهن هب و داهن
هسردم شزومآ ماظن جیردت
تراهم هک ار روحم یم هعسوت ار یدام یگدنز یاه
هب داد
.دناشن نآ یاج
دانتسا : فیرش ی یعاس ، نیسحدمحم ( 1401 .) یناریا ةعماج رد نردم شرورپ و شزومآ روهظ زا یخیرات تیاور :ناریا رد هسردم دلوت ملع خیرات .
، 20 ( 2 ،) 29 - 1 .
DOI:http//doi.org/10.22059/JIHS.2023.349732.371709
:رشان نارهت هاگشناد تاراشتنا هسسؤم .
© .ناگدنسیون
...ناریا رد هسردم دلوت
1
همدقم شیپ شرورپ و شزومآ تسا یعامتجا و یدرف حطس رد هعسوت و دشر یارب یساسا زاین
(
Zhou,
)2021
هزورما . یوق زا یکی و هعسوت دنمتردق کرحم ،شزومآ رازبا نیرت
اه دوبهب و رقف شهاک یارب
تسا تابث و حلص ،یتیسنج یربارب ،تملاس (
Crossley, 2008
) شزومآ . دمآرد رظن زا
،ییاز یهدزاب
یم هئارا ار یتباث و گرزب مهم و دهد
تصرف یربارب نیمضت یارب لماع نیرت تساه
حطس رد .
یدرف ،
یم رقف شهاک و تملاس ،دمآرد ،لغش یاقترا ثعاب شزومآ دوش
طس رد . ح عماوج زین ، رجنم شزومآ
کیرحت هب تدمدنلب یداصتقا دشر
قیوشت ، یروآون
تیوقت و اهداهن یم دوش ار یعامتجا ماجسنا و
یم دوبهب دشخب
(
Craft et al., 2014
) یاقترا . شزومآ
، یم جیورت ار یتیسنج یربارب هب و دنک
نانز و نارتخد یزاسدنمناوت زین هعماج حطس رد
یم کمک دنک
(
Castellsagué & Carrasco,
)2020
یم ناشن اهنیا . رگید هزورما هک دهد
ه ی چ روشک ی امرس نودب ی
ه راذگ ی رد هجوت لباق
شزومآ
امرس ةی ناسنا دوخ ی عسوت هب ة داصتقا یعامتجا و ی تسد تباث
یمن دبای (
Ozturk, 2001
).
هظحلام لباق رایسب دشر ،ریخا ةهد دنچ رد زین یناریا ةعماج ساسا نیمه رب رظنم زا ار یا
یب خرن شهاک .تسا هدرک هبرجت یشزومآ بیرض شیازفا ،ناناوجون و ناکدوک نیب رد یداوس
و نانز نوزفازور روضح ،روشک حطس رد یلاع شزومآ و نایوجشناد دشر ،اهنآ نیب رد یشزومآ حطس رد نارتخد ناریا یملع و یشزومآ هاگیاج یاقترا زا ناشن ،لیبق نیا زا یدراوم و یلیصحت یلاع
.دراد ریخا ةهد دنچ رد نیمه ات میتسه نآ دهاش یناریا ةعماج رد هک طیارش نیا ،لاح نیا اب ،شیپ لاس هاجنپ و دص
یم لاحم یلایخ مه نآ لایخ یتح بلاق رد لیصحت و شزومآ ،ینونک نارود رد .دومن
سرادم
، یئزج
یم دادملق ناکدوک یرورض و ییادتبا قوقح زا تلایصحت ،راجاق نارود رد هک تسا یلاح رد نیا .دوش
هن ،ناکدوک یارب ییادتبا یم دادملق یتلامجت یلااک کی رتشیب هکلب دوبن »یرورض قح« اهنت
هک دش
هرهب نآ زا هعماج یلااب تاقبط ًاتدمع یم دنم
( دندش ،یورسک 1363
: 19 ) ،راجاق نارود رخاوا ات .
مهم بتکم ،ناریا رد یشزومآ داهن نیرت هناخ
بتکم نیا رد یشزومآ تیفیک .دندوب اه هناخ
نانچ اه
هعجاف لاس زا دعب یرایسب دارفا هک دوب راب یمن یتح اهنآ رد لیصحت اه
هداس ةمان هحفص کی دنتسناوت
:ـکن( دنسیونب تلود
،یدابآ 1362 : 12 ؛ هغارم ،یا 1909 : 3 / 9 .)
هب همانرب و سورد اب دیدج سرادم ،راجاق نارود رخاوا زا جیردت .دندش دلوتم ناریا رد توافتم ییاه
ناتسبد« نیمه ،هلاقم نیا رد »دیدج سرادم« زا روظنم ناتسریبد« و »اه
تسا یزورما لکش هب »اه
یم تیلاعف هعماج رد زین نونکا هک هب ار اهنآ ام و دننک
یهیدب یشخب ةباثم
هعماج رد شزومآ نایرج زا
ملع خیرات ،
هرود متسیب هرامش ، مود ،
1401
2
یم دادملق همدقم ناونع هب اهدعب هک یسرادم .مینک
رظن رد یلاع شزومآ و هاگشناد هب دورو یارب یا
نوگرگد ار ناریا رد یشزومآ تیفیک اهنت هن ،راجاق نارود رخاوا رد سرادم نیا روضح .دندش هتفرگ یژولوئدیا ،نآ زا رتارف هکلب درک ناریا رد یشزومآ یاه
روهظ زا شیپ ات .درک رییغت شوختسد زین ار
بتکم ةفیظو ،دیدج سرادم هناخ
تایعرش شزومآ نآ رانک رد و نوتم ندناوخ دح رد ابفلا شزومآ اه
شزرا ةعسوت ًاتدمع اهنآ فده .دوب ةغدغد یلو دوب یناریا ناکدوک ناهذا رد اهنآ تیبثت و ینید یاه
تراهم ةعسوت ،دیدج سرادم ترا یارب ییاه
تراهم ،دوب یدام یگدنز یاق ،یفارغج ،یضایر دننام ییاه
نابز ،بط تفلاخم اب ناریا رد دیدج سرادم روهظ ،لیلد نیمه هب .نآ لاثما و هجراخ یاه
دیدش یاه
هبور ینیگنس و یم روصت نینچ اریز ،دش ور
شرتسگ هب رجنم هعماج رد سرادم شرتسگ هک دش
ناناوجون و ناکدوک نیب رد مسیرلاوکس یم
هب نایناریا و دوش یم تسد زا ار دوخ نید جیردت
.دنهد
هک دندوب نارود نآ رد یحیسم و ییاپورا یاهروشک تاغوس ًابلاغ دیدج سرادم نیا هک ًاصوصخم هب یم ناریا دراو جیردت اب ناریا رد سرادم ةعسوت ،کیژولوئدیا ضراعت زا یحطس نینچ اب .دندش
یتخس یم هارمه یرایسب یاه هب دش
یروط ازریم دننام یدارفا ،ناریا رد دیدج سرادم نایناب نیلوا هک
یم للاح ناشنوخ نتخیر و دندش ریفکت ،هیدشر نسح سرادم نیا سیسأت اب مدرم نید ادابم ات دش
،هیدشر :ـکن( دور داب رب 1370
: 28 .)
.دنتفرگ ندیلاب هب عورش ناریا رد دیدج سرادم ،یعامتجا رفسمتا نینچ رد ا رییغت
شزومآ ز
بتکم هناخ هسردم شزومآ هب یا زین یبلاقنا یاهدمایپ هک دوب ناریا رد یشزومآ بلاقنا یعون ،روحم
.تشاد هارمه هب ترورض هب خساپ رد سرادم نیا هک تسا نیا مهم ةتکن
یفلتخم یعامتجا یاه
بتکم شزومآ ماظن رد ییاهلأخ .دنتفرگ لکش هناخ
زج ییوگ هک تشاد دوجو ناریا رد یا کی اب
شنیب رد یساسا رییغت شور و اه
یم شلات شهوژپ نیا .دوبن حلاصا لباق ،یشزومآ یاه نیا هک دنک
ترورض ةعلاطم ،ساسا نیا رب .دهد رارق رتشیب یواکاو دروم یخیرات لیلحت کی رد ار یعامتجا یاه
ینامز هچ زا یزورما لکش هب سرادم هک تسا لاؤس نیا هب نتفگ خساپ لابند هب رضاح ناریا رد
هچ هب خساپ یپ رد و دندمآرب یگنهرف و یعامتجا طیارش هچ رتسب رد سرادم نیا ؟دنتفرگ لکش ؟دندوب ییاهزاین شهوژپ شور یفیصوت شور زا هعلاطم نیا رد شهوژپ تلااؤس هب خساپ یارب -
هرهب یخیرات درکیور اب یلیلحت
هعومجم ،هنیمز نیا رد .تسا هدش هتفرگ زا یا
همانرفس ۀرود زا یخیرات دانسا و تایرشن ،تارطاخ ،اه
هدش یواکاو و هعلاطم راجاق
،شهوژپ نیا رد .دنا
اب هعجارم هب عبانم« زا یبیکرت
تسد
»لوا عبانم« و
تسد
»مود زا هب ،دعب هب راجاق نارود
عمج هقبط و یروآ یدنب
نیمز رد ینوگانوگ دهاوش و تاعلاطا ة
...ناریا رد هسردم دلوت
3
اریا رد دیدج سرادم روهظ .دیدرگ تردابم ن
و عبانم ،راتشون نیا رد »لوا تسد عبانم« زا روظنم
یم نآ هب کیدزن ای و راجاق نارود رد هک یدارفا زا هک تسا یدانسا هتسیز
ام تسد هب و هدش تبث دنا
باتک .تسا هدیسر یقاب تارطاخ و دانسا ،تایرشن ،اه
هتسد نیا لماش نارود نآ رد نامدرم زا هدنام
یم
« .دنوش عبانم ساسارب هک تسا هدوب ینوگانوگ یلیلحت عبانم و بتک لماش زین »مود تسد عبانم
هدش هتشون راجاق ۀرود زا لوا تسد یم شلات رضاح شهوژپ .دنا
لوا تسد عبانم زا نکمم دح ات دنک
لیلحت و تاعلاطا لیمکت یارب و زاین تروص رد یلو دریگب هرهب دوخ ةعلاطم یارب تسد عبانم هب اه
ود .تسا هدش عوجر زین یخیرات م یم هئارا یخیرات لیلحت کی بلاق رد ناریا رد هسردم دلوت تیاور ،همادا رد زا شیپ هب ادتبا .دوش
بتکم ةطلس نارود و دیدج سرادم روهظ نارود هناخ
یم اه بتکم طیارش و میور هناخ
یسررب ار اه
یم یم شیپ هب سپس و مینک م یتلاوحت هچ مینیبب ات مییآ
.دش ناریا رد دیدج سرادم روهظ هب رجن
بتکم دیدج سرادم زا شیپ نارود ،هناخ تدم هب ،نارود نآ رد شزومآ .تشادن دوجو یزورما ۀویش هب »ناتسبد« ،راجاق نارود رخاوا ات
یم ماجنا فلتخم ۀویش ود هب ًافرص ،لاسدصدنچ هزوح بلاق رد هتسد کی :دش
هک دوب هیملع یاه
هبلط او نآ هب اه یم در
هزوح نیا رد .دندش و هقف لوصا و قطنم ،یبرع وحنو فرص نوچ یسورد اه
یم سیردت نآ لاثما هزوح فده .دش
رسارس رد ینید یاملع شرورپ و یناحور دارفا دیلوت ،هیملع یاه
هزوح نیا زا .دوب روشک ،یورسک( تشاد دوجو دروم دنچ یرهش ره رد اه
1363 : 19 ،رگید عون .)
بتکم«
هناخ اه هچب هک دندوب » یم ار ییادتبا نتشون و ندناوخ نآ رد اه
بتکم .دنتخومآ ةمدقم ،هناخ
هزوح هب دورو بتکم زا دعب دنتشاد لیامت هک یدارفا ،عقاو رد .دوب هیملع یاه
دنهدب لیصحت ةمادا هناخ
هزوح دراو ًلاومعم یم هیملع یاه
یم رتلااب یحطس رد ار ینید سورد و دندش سپس و دنتخومآ
هب
یمرد تیناحور توسک بتکم رد ناملعم .دندمآ
هناخ لیصحت و نایناحور نایم زا ًاتدمع زین اه ناگدرک
هزوح ،یفوتسم( دندوب هیملع یاه 1343
: 219 مناخ مه یدراوم رد هتبلا .) شناد دوخ هک یجابلام یاه
یم ناکدوک میلعت هب دنتشاد یرصتخم تلود( دنتخادرپ
،یدابآ 1362 : 12 یا اب .) شزومآ روحم ،همه ن
بتکم رد نیا .دوب تنس و ماکحا یریگارف و یبرع وحن و فرص ،نآرق یناوخور ،ابفلا شزومآ هناخ
یمن یقرف و دوب ناسکی ًابیرقت ،نارسپ و نارتخد یارب تیعضو ،یفوتسم( درک
1343 : 218 - 217 .)
بتکم رد شزومآ هک تسا نآ مهم ةتکن هناخ
یرابجا هن و دوب ناگیار هن اه زا یرایسب .
هداوناخ داوساب هب یترورض و زاین ًاساسا هن و دنتشاد دوخ نادنزرف شزومآ یارب یلوپ هن زین ارقف یاه
یم اهنآ ندش هداوناخ زا یرایسب ،نارود نامه رد اذل .دندید
شیوخ نادنزرف نداتسرف زا مورحم یاه
بتکم هب هناخ یم زیهرپ اه ،یدنوار( دندرک
2535 : 53 ،یورسک ؛ 1363
: 19 رد ،قیرط نیا زا ارقف .)
ملع خیرات ،
هرود متسیب هرامش ، مود ،
1401
4
هنیزه هفرص زین هداوناخ یاه یم ییوج
هداوناخ زا یرایسب .دندرک لیصحت رکف هب هکنآ زا شیب اه
یوزرآ و لامآ ردپ لغش و هفرح موادت .دندوب اهنآ جاودزا ای و لاغتشا لابند هب دنشاب دوخ نادنزرف بسک کی موادت تنس .دوب نارسپ زا یرایسب حاو راکو
لسن رد د راجاق رصع رد هداوناخ فلتخم یاه
هچبرسپ .دوب اپرید و جیار یتنس وا لغش رد ردپ هب کمک و رازاب رد ییوداپ هب یکدوک زا اه
یم لاس رد دنناوتب ات دنتخادرپ اهنآ اذل .دنهد همادا ار هداوناخ یدادجا و ءابآ لغش وا یاج هب ،هدنیآ یاه
هب ار ردپ دزن رد تمحز و راک جنر
بتکم رد شزومآ جنر یم حیجرت هناخ
اهنآ یاقب و تایح اریز ،دنداد
.تشادن اهنآ تایح و یگدنز رد یمیقتسم ریثأت ،شزومآ لیصحت و بتکم جنر و دوب یلوا هب طورشم یریگارف ینعی ،دوب هدنیآ ریسم یاشگهار ردام یگدنز یوگلا یریگدای زین نارتخد دروم رد
شزومآ هناخ یاه هچب ،یراد
د رد نییاپ رایسب نینس رد جاودزا ریسم رد ندش هدامآ یارب یزپشآ و یرا
هداوناخ یارب نارتخد لیصحت و شزومآ اذل .دوب رادروخرب تیمها نیرتلااب زا یکدوک نارود نادنچ ،اه
یمن یقلت دنمشزرا یم غولب نس هب هک نیمه اهنآ هک ارچ ،دش
جاودزا دیاب )غولب زا شیپ هاگ و( دندیسر
یم رک یم رهوش هناخ هب و دند هب زین اجنآ رد .دنتفر
یم دنزرف نیدنچ بحاص تعرس لوغشم و دندش
هناخ یم یرورپدنزرف و یراد ( دندیدرگ
رشن ی ه نابز نانز ، 1338 ش :ق 9 ، 1 .) زا یرایسب همه نیا اب
یم تصرف نارسپ بتکم شزومآ هب یکدوک نارود رد لاسدنچ لقادح هک دنتفای
هناخ یلو دنورب یا
غا تصرف ًلامع ،یکدوک نارود نامه رد ماگنهدوز جاودزا لیلد هب هعماج نییاپ تاقبط زا نارتخد بل
یمن لیصحت شرازگ یخرب ،لیلد نیمه هب .دنتفای
هدرک هراشا یخیرات یاه نانز« تبسن هک دنا
،زلیو( تسا هدوب »هاجنپ هب کی« دودح رد یزیچ ،یرصان رصع رد »داوساب نادرم« هب »داوساب 1368 : 377 نیا یلو ،دوب نییاپ رایسب راجاق رصع رد یمومع داوس هکنیا اب هک تسا نآ یایوگ اهنیا .)
کانفسا و رتدیدش بتارم هب نانز یارب تیعضو .دوب نادرم زا رت
رد
،عقاو یرایسب یارب هداوناخ زا
اه راجاق رصع رد داوس ،
نادنزرف یزومآ
هلوقم و یعرف یا
یب یم دادملق تیمها بتکم شزومآ نایضاقتم نیرتشیب .دش
هناخ یلااب تاقبط راجاق رصع رد یا
هتسباو دارفا رد لاغتشا تیعضو ،یفرط زا .دندوب )ناناگرزاب و نارگناوت ،فارشا و نایعا لماش( هعماج سحا نادنچ هعماج تسدورف تاقبط رد هک دوب داوس زا ینازیم دنمزاین یهاگ ،لااب ةقبط هب یمن سا
.دش
هب یرادباسح لاثم روط لام
هراجتلا هاش رابرد رد یریبد و یناوید لغاشم شریذپ ای و رازاب رد ردپ
هداوناخ هک دوب داوس زا یصخشم دح دنمزاین شزومآ ندنارذگ هب روبجم ار لااب تاقبط یاه
رتشیب یاه
قیمع و یم دوخ نادنزرف یارب رت هداوناخ هک دوب یلاح رد نیا .درک
ه تسدورف و مورحم تاقبط یا
لبطصا یرادهگن نوچ ییاهراک هب هک هعماج و ییاونان ،یزرواشک نوچ یلغاشم ای و هناخرتش و هناخ
هزیگنا رتمک ،دندوب لوغشم نآ لاثما یم یا
هرود یارب یتح ار دوخ نادنزرف هک دنتفای هب هاتوک یا
...ناریا رد هسردم دلوت
5
بتکم ییوگ راجاق رصع رد شزومآ ،یترابع هب .دنتسرفب هناخ
اتسار نیا رد .دوب یتاقبط ییلااک
یم داوساب یدح ات ،اینغا نادنزرف یب ارقف ناکدوک و دندش
یم داوس مظن هک دوب نینچ نیا و دندنام
یم دیلوتزاب راجاق رصع رد یتاقبط لسن رد و دش
یم موادت فلتخم یاه .تفای
مهم همه زا هب ندناوخ سرد ،راگزور نآ گنهرف ،رت
دنز« دوبهب روظنم نادنچ ار »یویند یگ
یمن هتسیاش هب ار نآ و تسناد
یم یقلت وا لوسر و ادخ زا یرود لماع ةباثم رد شزومآ اذل .درک
،یناملاد( دوب دودحم ماکحا یریگدای و نآرق ندناوخ و ابفلا یریگدای هب ًاتدمع زین بتاکم 1378
:
216 شناد ةمه هک دوب نیا یمومع رواب راجاق رصع رد .) ولع هب اه
یم رصحنم یملاسا م زا هک دوش
یارب دیدج فراعم و مولع ذوفن هار یگنهرف نینچ رد اذل .تسا هدیسر تیب لها و ربمایپ نامز شناد ،نزرک( دوب هتسب ًلامع نازومآ 1373
: 637 شزومآ .) یبهذم و ینید یوب و گنر رتشیب اه
یمن یدام یگدنز ةعسوت راک هب نادنچ و تشاد ،یدنوار( دمآ
2535 : 43 تقو فرص ،نارود نآ رد .)
یم هدرمش دنسپان یویند یگدنز هار رد شزومآ و لیصحت یارب یاج هب هک دوب یمولع رب دیکأت .دش
رصع زا »هملک کی« باتک بحاص هلودلاراشتسم ،لیلد نیمه هب .دنک دابآ ار ناسنا ترخآ ،ایند یم یرصان سرادم ،ناریا رد هچرگا« تفگ
1
ولع لیصحت و تسا رایسب یم م
داعم یارب زا اما دننک
،هلودلاراشتسم( »شاعم یارب زا هن ،تسا 1287
.)هماع قوقح زا مهدزون ۀرقف شخب ؛ق
شزومآ ،نارود نآ رد تراهم تیوقت هب رجنم هک نردم یاه
یویند و یداصتقا یگدنز یاقترا و اه
ق نارود شزومآ رد یهاگیاج چیه ًلامع ،دوشب روشک رد عیانص شرتسگ و دارفا هک ارچ ،تشادن راجا
هصرع نیا رد صصخت یملعم هن نینچ اب یملعم رگا هن و دهد شزومآ یکدوک هب هک تشاد ار اه
یگژیو یم ادیپ ییاه یم هزاجا زین دش
اهنآ هب ار »مدرم یایند« یدابآ یارب »نردم ملع« هک تفای
یم نینچ رگا و ؛دهد شزومآ یم هجاوم یفلتخم تارطخ اب درک
هتا دننام دش داسف هب نوچ یتاما
ماهتا نیا .یملاسا ةعماج رد داسف شرتسگ ای و ناملسم ناکدوک ندناشک یم اه
رطخ یتح تسناوت
تنس یخرب هک یتلاکشم .دشاب هتشاد هارمه هب ار ملعم ناج نداد تسد زا و ریفکت بصعتم نایارگ
هسردم نیلوا ،هیدشر نسح ازریم یارب وخ دندروآ دیدپ ،ناریا رد نردم زاس
تیاور یبوخ هب د نینچ رگ
،هیدشر :ـکن( دوب راجاق ۀرود رد یتیعضو 1370
لاس ات .) نسح ازریم ،مدرم زا یخرب و نیسدقم ،اه
هب تسا هدرک سیسأت نارسپ یارب ییاپورا سرادم کبس هب دیدج ةسردم هکنآ مرج هب ار هیدشر ةباثم
یم دادملق سجن و رفاک یدرف ،ینامرک ملاسلاا مظان( دندرک
1376 : 431 هک دوب نانچ تیعضو نیا .)
.دوب یرارف اهلاس ات هیدشر لیلد نیمه هب .دندوب هدرک للاح مه ار شنوخ نتخیر ،یدراوم رد یتح
___________________________________________________________
1 هزوح هب هراشا ًاتدمع ،»سرادم« زا روظنم اجنیا رد . بتکم و هیملع یاه
هناخ .نردم ییادتبا سرادم هن و تساه
ملع خیرات ،
هرود متسیب هرامش ، مود ،
1401
6
شزومآ ،یفرط زا بتکم یاه
هناخ هرود زین راجاق رصع رد یا ناکدوک زا یرایسب .تشاد هاتوک یا
ف اب ،شزومآ لاس راهچ ای هس زا دعب تلاح نیرتهب رد هدرخ یریگار
یم اهر ار بتکم یداوس .دندرک
1
هب نارسپ ،نآ زا دعب یم راک طیحم دراو تعرس
جاودزا دیاب یکدوک نینس نامه رد زین نارتخد .دندش
یم ( دندرک ،آوفلاوید 1371
: 192 ؛ ،سیار رویلوک 1383
: 99 بتکم رد شزومآ فده .) هناخ
ًافرص زین اه
.دوب )نتشون ًامازلا هن و( نوتم »ندناوخ« دح رد یسراف یابفلا ،تایعرش ،نآرق یریگدای رد
بتکم هناخ اه تراهم یتح
« نتشون
» هداد شزومآ ىمن
زیچ همه و دش
.دوب ىهافش اذل
هب و ملق و ذغاک
و ملق یاهرازبا ین رگید وبن ىزا بتکم نیا رد ناملعم یخرب یتح .د هناخ
تراهم زا زین دوخ ،اه
تلود( دنهد دای مدرم ناکدوک هب ار نآ دنهاوخب هکنآ هب دسر هچ دندوب مورحم »نتشون«
،یدابآ
1362 : 12 یم هداد شزومآ یصاخ »نارسپ« هب ًافرص نتشون تراهم .) یم هک دش
هب هدنیآ رد دنتساوخ
ت ای یرابرد یلغاشم رایسب زین دارفا نیا ۀدع .تشاد زاین نتشون تراهم و ییاناوت هب هک دنزادرپب یراج
یم مه ار »نتشون« تراهم ،نوتم »ندناوخ« ییاناوت رانک رد یسک رگا .دوب دودحم راختفا اب تخومآ
یم دوخ مان یولج رد ار »ازریم« ناونع یزارفارس و یم هژیو یماقم و نأش وا هب هک تشاذگ
داد
زرک(
،ن 1373 : 637 دوجو نانآ یارب یصاخ یداصتقا راک و لاغتشا تصرف هکنآ لیلد هب زین نارتخد .)
یمن هداد شزومآ اهنآ هب ًاساسا زین نتشون تراهم اذل ،تشادن صاخ ًافرص نتشون تراهم هک ارچ ،دش
یم هدنیآ رد هک دوب ینارسپ نآ تاموزلم زا ،نتشون تراهم هک دنوش یلغاشم دراو دنتساوخ
تیاور .دوب
:تسا هدش تبث نارود نامه تایرشن رد راجاق رصع رد اهنآ تیعضو زا نانز زا یخرب یم بتکم هب یگلاس جنپ نس زا ار ام میدوب اهنآ نارتخد ام هک ام ناردپ .دنتشاذگ
هن مه نآ
مه ة
ُن .ًاتردن هکلب ،ار نارتخد یم هک هلاس ه
نوریب بتکم زا میدش یم نام
رگا .دندروآ باتک
یم یم طخ ای میناوخب میتسناوت ریغت لامک اب نامزیزع ناردپ میسیونب میتسناوت
، ملق و باتک
یم رود هب و هتسکش و هدرک هراپ ،هتفرگ نامتسد زا ار طخ رتخد دراد ینعم هچ هک دنتخادنا
دشاب هتشاد
؟!
یم رگم
ُم دیهاوخ دیوشب یشن یفاک دیناوخب نآرق دیناوتب هک دح نیمه ؟!
.تس
م یم نامگ مه ریغص لافطا ا نیمه دیاب عقاو هک میدرک
( دشاب روط رشن
ةی ندمت ، 1325 ق :
ش 12 ص ، 3 .)
بتکم ماظن هناخ
بتکم .دوب راجاق هرود ِناریا رد یتنس شزومآ ماظن ،یا هناخ
یمومع ۀویش ود هب اه
یم هرادا یصوصخ و .دش
یارب یصوصخ عون و نایعا و فارشا( هعماج یلااب تاقبط نادنزرف
)ابجن
بتکم نیا .دوب هناخ
هرهب اب و اینغا ةناخ رد ًاتدمع اه یم اپرب »هناخرس ملعم« زا یریگ
تلود( دش ،یدابآ
___________________________________________________________
1 بتکم شزومآ ۀرود هتبلا . هناخ
ینلاوط و رتشیب هعماج رتلااب تاقبط یارب یا هب هاگ و دوب رت
یم مه لاس هد ،یفوتسم :ـکن( دیسر
1343 : 218 .)
...ناریا رد هسردم دلوت
7
1362 : 14 یدح ات و ندناوخ داوس هویش نیمه هب زین اهنآ نارتخد و نایرابرد نادنزرف زا یرایسب .)
هناخ رد ار نتشون بتکم یمومع عون .دندوب هتخومآ دوخ یاه
هناخ ه ناکم .دوب مدرم هدوت یارب زین ا
بتکم نیا هب .دوب ناملعم هناخ ای و دجاسم ًاتدمع ،هناخ
بتکم رد شزومآ ،یلک روط هناخ
شور اب اه
بتکم رد ییاغ فده .دوب یتنس هناخ
اب طابترا یارب هک دوب نتشون و ندناوخ دح رد شزومآ ًافرص اه
هب رازاب ای رابرد هداوناخ .دیآ راک
ف یزیچ اه یمن نآ زا رتار
نادنچ مه نتشون تراهم یتح .دنتساوخ
یمن تیوقت شناد ،شزومآ زا یراظتنا نینچ اب .دش
بتکم رد نازومآ هناخ
یبرجت مولع و یضایر اب هن اه
یم انشآ نادنچ هن .یعامتجا تاعلاطم و یفارغج اب هن و دندش
تراهم نادنچ یم یگدنز یاه
و دنتخومآ
یزیچ رنه و گنهرف زا هن یمرد
بتکم مومع هک ارچ ،دنتفای هناخ
یلقادح شزومآ یعون لابند هب ،اه
،یفوتسم( دندوب نآرق ندناوخ و یسراف یابفلا شزومآ دح رد 1343
: 220 زا لیلد نیمه هب .)
شزومآ .دوبن یربخ نردم یاه یم ناکدوک هب دمآراکان و یملعریغ یشور اب ار یسراف یابفلا کدوک هکنآ زا شیپ .دنتخومآ
نا
هب دنناوتب و یدعس ناتسلگ و نآرق ناکدوک هب دنوش انشآ فورح هاگیاج و یسراف یابفلا اب یفاک ۀزادنا
یم نآ لاثما ،یدنوار( دنتخومآ
2535 : 43 .دوب نآرق ساسا رب یسراف یابفلا شزومآ دنیارف ،عقاو رد .)
شزومآ سپس ای یدعس راثآ نوچمه یبدا نیگنس و هتسجرب راثآ اب اه
سمخ ة ماظن لاثما و یوجنگ ی
یم لیمکت نآ و تخس ،ناکدوک زا یرایسب یارب ار شزومآ ،بتک نیا ندوب نیگنس و لیقث .دیدرگ
یم راوشد ،یورسک( درک
1363 : 19 ،یملعریغ شزومآ شور نیا اب یسراف تایبدا و نابز نتفرگارف .)
یم هجاوم لکشم اب ار شزومآ دنیارف م ار بلاطم یتخس هب ناکدوک و تخاس
ی ناریدم اذل .دنتخومآ
بتکم هناخ هیبنت لامعِا هب دنهد رییغت ار دوخ تیبرت و میلعت شور هکنآ یاج هب اه مسج رب دیدش یاه
یم یور کلف و بوچ قیرط زا ناکدوک ناج و یم روبجم ار اهنآ و دنروآ
ار یسرد بلاطم هک دندرک
یطوط یب و راو یکیزیف هیبنت اذل .دننک ظفح زا دنمهفب هکنآ
ییادج یشخب کلف و بوچ اب زا ریذپان
بتکم شزومآ هناخ
،یدنوار( دوب راجاق دهع رد یا 2535
: 43 ،یناملاد ؛ 1378
: 218 ماظن ماجرف .)
بتکم شزومآ هناخ
یب شرتسگ ،ناریا رد یا .دوب هعماج حطس رد لهج و یداوس
نیز هغارم نیدباعلا یا
رد س ی تحا مان ة هاربا ی م ب ی گ د دوخ شزومآ ةبرجت ، یم حرش نینچ ار هناخ بتکم ر
نآ دمایپ هک دهد
:دوبن داوس شیازفا ًلامع بتکم هار لاس تشه ناملسم ؟ملعم هچ و ؟تیبرت هچ و ؟بتکم هچ یلو مدومیپ هناخ
لهج اب هدادن صیخشت »اب« زا ار »فلا« هک بتاکم نینچ لیصحت رد !دنیبن رفاک ،دونشن اس رد و هدمآ نوریب لاس تشه زا دعب بکرم لهج نیا رد مه رهدلادبا بتاکم نآ تملظ ةی
ملع خیرات ،
هرود متسیب هرامش ، مود ،
1401
8
نآ تسین دوخ سفن شیپ ام تملام بابسا یلیخ هک یزیچ .درب مهاوخ رس هب ینادان و هغارم( »تسین درف هب رصحنم هدنراگن !تسا دایز هدنب لاثما هک تسا ،یا
1909 : 3 / 9 .)
یم ناشن تیعضو نیا بتکم هک دهد
هناخ یمن راجاق نامز رد اه تسناوت
و داوس شرتسگ هب دن
،دشن ساسحا دیدج مولع هب زاین هک ینامز ات یلو دننک ینایاش کمک هعماج حطس رد یمومع شزومآ بتکم رییغت هب زاین هناخ
هرود زا لاح نیا اب .دشن داجیا زین اه روشک یملع ةعسوت ترورض هک دعب هب یا
همدقم ناونع هب(
هزات ،دش ساسحا )روشک تینما ظفح یارب یا هک دنتفایرد نامکاح نامز نآ رد
بتکم .دش نارحب زاف دراو مکاح یشزومآ ماظن اذل و تسین اهنآ یاهزاین یوگخساپ ،هناخ
نایناریا یرادیب زاغآ و یماظن مسیلایرپما هبور نیمز برغم ندمت اب ناریا هک ینامز ات فعض هجوتم دشن ور
بتکم شزومآ قیمع یاه هناخ
یا
رود رخاوا رد .دشن دوخ گنج ریگرد ناریا ةعماج هاش یلعحتف نا
رد .دش سور یاوق اب هلاسدنچ یاه
لاس نیا لاس هب طوبرم لوا ۀرود .دش سور یاوق اب گنج هرود ود ریگرد ناریا اه یاه
1184 ات
1192 »ناتسلگ« نیگنن ةماندهع لیمحت اب و دروخ تسکش یتخس هب ناریا یاوق هک تسا یسمش
( 1192 ا .دیسر نایاپ هب )ش گنج مود ۀرود هک ارچ ،دوبن هار نایاپ نی
،دندیسر هار زا تعرس هب اه
گنج لاس نیب رد هک ییاه یاه
1204 ات 1206 هک تفرگرد سور یاوق و یناریا یاوق نیب یسمش
تخس یتسکش ،نایناریا یارب نآ ماجرف دهع لیمحت و لبق زا رت
همان نیگنن یا ینعی ،ناتسلگ زا رت
»یاچنامکرت« ةماندهع (
1206 .دوب نایناریا هب )ش
گنج یگشیمه نتفر تسد زا نآ ةجیتن هک ییاه
بوغرم زا یرایسب نیمزرس نیرت
،ازریم سابع ،نارود نآ رد .دوب ناریا برغ لامش و لامش یاه
سور اب گنج رد نایناریا یاوق ۀدنامرف و ناریا دهعیلو یم هچره هک ،اه
یم هتسب رد هب دز اب و دروخ
ًافرص یدربن ره
نیمزرس یم تسد زا ار یرتشیب یاه هب تاراپانب نوئلپان ۀدنیامن ربوژ هک یماگنه ،داد
تسکش تلع هک دیسرپ روتارپما ۀدنیامن زا یگدنامرد رس زا دمآ ناریا و تسیچ نایناریا یپ رد یپ یاه
هدرک یهابتشا هچ اهنآ هبور دوخ خیرات رد یتحاضف نینچ اب هک دنا
هدش ور
؟دنا
یمن مناد ییاپورا امش هک یتردق نیا تسیچ هدرک طلسم ام رب ار اه
؟ و ام فعض بجوم و
؟هچ امش یقرت
هب و ندرک حتف و ندیگنج نونف رد امش دیرحبتم هیلقع یاوق مامت ندرب راک
هطوغ لهج رد ام هکنآ لاح و هب و میرو
یم رظن رد ار هیتآ تردن .میریگ
و تیعمج رگم
لصاح ا نیمز قرشم تورث و یزیخ هب امش هب ندیسر زا لبق هک باتفآ ای ؟تسا رتمک اپورا ز
یم ام ت ،دبات أ هک ییادخ ای ؟تسامش رس زا رتمک ام رس رد شدیفم تاریث شتمحر
عیمج رب
یرترب ام رب ار امش هتساوخ ،تسا ناسکی ملاع تارذ یم
یمن نامگ ؟دهد فرح یبنجا .منک
زب
!ن ه ار نایناریا هک منکب دیاب هچ نم وگب و
ایش
؟میامن ر ،ربوژ(
1322 : 95 .)
...ناریا رد هسردم دلوت
9
گنج نامه للاخ زا هولج نیتسخن هک دوب هیسور و ناریا یاه
بقع یاه زا ناریا دیدش یگدنام
تخس بلاق رد مه نآ ،داد ناشن ار دوخ یبوخ هب دنمتردق یاهروشک دورو ینعی نکمم لکش نیرت
نیمزرس هب یماظن مسیلایرپما هب ،عیاقو نیا زا دعب .ناریا یاه
ردت یارب تفرشیپ و هعسوت هشیدنا جی
بقع نیا میمرت ،یناوضر( دش حرطم یدج روط هب یناریا نارکفنشور و نامکاح نایم رد یگدنام
1345 : 8 یم ار نارود نیا .) دادملق یناریا ةعماج رد یهاوخددجت نارود و نایناریا یرادیب زاغآ ناوت
،تیمدآ( درک 1340
: 22 عی نارود نامه رد ازریم سابع .) لاس رد ین
1190 لسن نیلوا ،ش یاه
هب و دننک ذخا اهروشک نآ زا ار دیدج نونف و مولع ات دندش مازعا روشک زا جراخ هب یناریا نایوجشناد دیدج مولع هب یبایتسد اب ییاپورا یاهروشک هک دوب نیا رب یساسا ضرف ،نارود نآ رد .دنروایب ناریا ییاناوت نینچ هب هک دوب هزوح رد ییاه
یاه هتفای تسد یماظنریغ و یماظن ماگنهدوز توف زا دعب .دنا
اپورا هب لیصحت یارب فارشا و نایعا تاقبط زا ناناوج زا یدادعت زین هاشدمحم ۀرود رد ،ازریم سابع ،هنطلسلاربخم تیاده( دنتفر 1329
: 88 لسن .) نیمز برغم اب ههجاوم رد یناریا نایوجشناد ةیلوا یاه
یاقم و اهنآ تفرشیپ و شزومآ ترورض هب ،نایناریا یتسدورف اب نآ ةس
یپ شیپ زا شیب ،نردم یاه
غراف زا دعب نایوجشناد نیا .دندرب لاس رد ناریا هب تشگزاب و فلتخم مولع رد یلیصحتلا
،دعب یاه
هنیمز .نونفلاراد هسردم ینعی ،دندرک مهارف ار ناریا رد یلاع شزومآ ةسسؤم نیلوا زاس
یشزومآ نامتفگ روهظ نونفلاراد دلوت ؛دیدج
شزومآ هب زاین ساسحا بقع نیا شهاک یارب دیدج یاه
تامادقا یخرب هب رجنم ،میظع یگدنام
هعسوت مهم .دش هاش نیدلارصان نارود لیاوا رد روحم لاس رد نونفلاراد سیسأت ،راک نیرت
1230
نیا یرادهگن و تخاس ةنیزه .دوب وا مظعاردص ،ریبکریما تسد هب یسمش یرجه
طسوت هسردم
هرود رد .دش نیمأت یمومع ةنازخ زا و تلود ،تشادن دوجو ناریا رد ییادتبا ةسردم چیه هک یا
یلاع شزومآ ةسسؤم نیلوا عقاو رد هکلب دوبن مه ناریا رد ییادتبا ةسردم نیتسخن یتح ،نونفلاراد شناد .دوب روشک رد نردم ناکدوک هسردم نیا نازومآ
7 ناوج هکلب دندوبن هلاس نا
14 ات 16 دندوبهلاس
،قیدص(
1355 : 175 شناد .) فلتخم تاقبط زا ناکدوک ای یداع مدرم نادنزرف هسردم نیا نازومآ
هاش ،روشک فارشا و نایعا هقبط زا هدش نیچلگ نادنزرف اهنآ بلغا هکلب دندوبن مه هعماج و ناگداز
تسد ،نایرابرد یلاع نارسفا ،تکلمم ناراکردنا
یامن و ارفس ،هبتر تیاده( دندوب هاش ناگدن
،هنطلسلاربخم 1329
: 86 ،زلیو ؛ 1368 : 376 هاگیاج لیلد هب دندوب هتسناوت نامز نآ ات هک دارفا نیا .)
ملعم قیرط زا و دوخ یتاقبط هب ار نتشون و ندناوخ داوس هناخرس یاه
ۀدامآ نونکا ،دنزومایب یبوخ
فده .دندوب روشک رد یلاع شزومآ ةسسؤم نیلوا هب نتفر
شزومآ نیا زا نونفلاراد ةسردم رد اه
ملع خیرات ،
هرود متسیب هرامش ، مود ،
1401
10
یناریا ناسدنهم و ناکشزپ نینچمه و یرگشل و یروشک نابصنم نابحاص زا یدیدج لسن تیبرت ،یناملاد( دوب 1378
: 218 .)
یم ناشن نلاصحم یماسا رورم ،نیا رب هولاع هسردم نونفلاراد هک دهد
و دوب نارسپ یارب یا
تعا( دوبن یهار نآ هب ار نارتخد ،هنطلسلادام
1367 : 1087 - 1096 ،نونفلاراد هب دورو یارب اذل .)
هرود رد ًاصوصخ یم لامعا »یتاقبط ضیعبت« مه ،نآ ةیلوا یاه
مه و )لااب تاقبط نادنزرف طقف( دش
رد نآ ظفح و یتاقبط ماظن دیلوتزاب هب یعون هب هسردم نیا عقاو رد .)نارسپ طقف( »یتیسنج ضیعبت«
یم نماد روشک رچ ،دز
نونفلاراد رد هک دنتشاد قح روشک فارشا و نایعا تاقبط ناناوج ًافرص هک ا
هزوح رد و دننیبب شزومآ لاس رد دارفا نیمه اذل ،دنوش صصختم یا
بصانم نیرتلااب ،دعب یاه
یم لاغشا زین ار یروشک و یرگشل روما ،یزاسوراد ،یکشزپ نوچ یفلتخم مولع ،نونفلاراد رد .دندرک
،یضایر ،یماظن
نابز و یمیش ،کیزیف ،یسدنهم و یسیلگنا ،هسنارف ،یناملآ( فلتخم یجراخ یاه
یم سیردت )یسور ،شگورب( دش
1374 : 93 مه و یناریا دیتاسا نایم زا مه نونفلاراد ناسردم .)
یم باختنا یجراخ دیتاسا هتشر یخرب رد ،لاح نیا اب .دندش
اپورا زا دیتاسا یگمه ،یکشزپ دننام اه
دندوب هدمآ
یم نیب نیا رد هک کلاوپ رتکد هب ناوت
1
رمیلش رتکد ،شیرتا زا 2
وبلآ رتکد و دنله زا 3
زا
،دوگلا( درک هراشا ناملآ 1352
: 716 - 718 ناناوج زا رفن اهدص ،نونفلاراد تیلاعف ههد دنچ لوط رد .)
هداوناخ غراف هسردم نیا زا هعماج ذفنتم یاه هب دارفا نیا .دندش لیصحتلا
وت جیردت هزومآ دنتسنا و اه
،قیدص( دنهد هعاشا هعماج طسوتم و لااب تاقبط نایم رد ار نیمز برغم دیدج فراعم 1355
: 175 .)
هرود رد زین دارفا نیمه یم لدب روشک رد هدمع بصانم نابحاص و ترادص هب ًابلاغ دعب یاه
.دندش
هب کیدزن هک هاش نیدلارصان 50
لاس رد ،درک تموکح نیا رب لاس یاه
سیسأت ییادتبا
یم اجنآ هب دیدزاب یارب بلغا و تشاد یناوارف هجوت و هقلاع هسردم نیا هب ،نونفلاراد یدح هب ،تفر
هرود رد هک دوخ وا و دوب هاش صخش تسد هب هسردم رد نلاصحم باختنا یتح ،نونفلاراد ةیلوا یاه
شزومآ تفرشیپ ۀوحن رب میقتسم تراظن
،ییامغی( تشاد نونفلاراد رد اه 1348
: 223 .) هاش نیدلارصان
یم هزیاج ار ناملعم و نلاصحم هویش هب ار اهنآ و داد
یم قیوشت فلتخم یاه و تامادقا هکنآ ات درک
لامجدیس تاغیلبت رگیدکی موزلم و مزلا ار »یدازآ« و »ملع« هک ناخ مکلم ازریم و یدابآدسا نیدلا
یم رارق شک رد شزومآ شرتسگ هک درک کانساره ار روشک هاش ،دنتسناد یم رو
رد یرام نوچمه دناوت
یدازآ یادن و دز دهاوخ هبرض وا هب یزور هک دوش هاش نیتسآ هاش و یهاوخ
دنلب روشک رد ار یزیتس
یور و هاش ۀدیقع رییغت هب رجنم ،تیعضو نیا اذل .دنک دش نونفلاراد زا هناکولم تیامح زا وا ینادرگ
___________________________________________________________
1. Dr. Polak 2. Dr. Shlimmer 3. Dr Albo
...ناریا رد هسردم دلوت
11
،دیما گرزب(
1335 : 30 .) تسآ ات نونفلاراد سیسأت زا لکش ةنا
هاجنپ هب کیدزن ،هطورشم شبنج یریگ
تفلاخم ناملسم نارسپ و نارتخد یارب دیدج سرادم سیسأت اب ،نارود نیا رد .دیشک لوط لاس یم هسردم نونفلاراد هک یلاح رد ،دش ریاس یلو دوب ،ابجن و فارشا ةقبط ،هعماج صاوخ یارب یا
ندوب مورحم هسردم نیا رد لیصحت قح زا هعماج تاقبط ههد ات ،همه نیا اب .د
سیسأت زا دعب اه
ماظن رب ینتبم ،ناکدوک ییادتبا لیصحت یارب بلاغ یشزومآ ماظن نانچمه زین نونفلاراد بتکم هناخ هسردم و دوبن یربخ نآ ریگارف لکش هب دیدج سرادم زا و دوب یا نارود رد یزاس
نیدلارصان یسایس و یعامتجا تارییغت زا هاش ساره لیلد هب هاش
چیه هب ، .تفاین یصاخ شرتسگ هجو
لکش ،دیدج یشزومآ نامتفگ شرتسگ ناتسبد نیلوا یریگ
ناریا رد نردم یاه
ناتسبد« نیلوا ،میرذگب هک نونفلاراد زا ای و هاش طسوت هن ،ناریا رد یزورما لکش هب »نردم یاه
هب هکلب ،یناریا ناگبخن سیسأت هسنارف و سیلگنا ،اکیرمآ زا یبهذم ناغلبم نامه ای اهرنویسیم ةلیسو
لاس رد ییاکیرمآ یبهذم غلبم نیدنچ راب نیلوا یارب .دندش 1835
اب قباطم 1214
ش یناتسبد ،یسم
فاصنا( دندرک سیسأت هیمورا رد هسلاکراهچ ،روپ
1346 : 433 نردم شزومآ مه سرادم نیا فده .)
ییاکیرمآ هک یتقو لیلد نیمه هب .تیحیسم غیلبت مه و دوب ،هیمورا رب هولاع دنتشاد دصق اه
هسردم یسأت اب طرش نیا هب ًافرص تقو تلود ،دننک سیسأت زین نارهت رد هنارتخد یا ةسردم س
،دیهان( دننکن مان تبث ار یناملسم رتخد چیه هسردم نیا نلاوؤسم هک درک تقفاوم ییاکیرمآ 1360
:
14 هدمآ سرادم نیا هک دوب نیا رب هماع رواب .) نیح رد تیحیسم نییآ زا ینمض تاغیلبت اب ات دنا
یلد نیمه هب .دننک بیغرت تیحیسم هب ار ناملسم نارتخد ،ییادتبا سورد شزومآ هداوناخ ،ل
یاه
یمن سرادم نیا هب ار دوخ نادنزرف ههد نیدنچ ات ناملسم ،زلیو( دنداتسرف
1368 : 203 و 205 ؛
،یرافآ 1385 : 239 تیلقا نایم زا ًاتدمع سرادم نیا رد نلاصحم ساسا نیا رب .) ناریا یبهذم یاه
تیلقا ،سرادم نیا رانک رد هتبلا .دندوب )یتشترز و یدوهی ،یحیسم(
ذم یاه ،نارود نامه رد یبه
،دیهان( دندوب هدرک ریاد زین ار دوخ هب صوصخم هنارتخد سرادم 1360
: 16 ،نزرک ، 1373 : 648 .)
مهم زا .دندرک سیسأت هسردم دنچ و اسیلک نارهت رد زین نایوسنارف ،هاش نیدلارصان ۀرود رد نیرت
یم ناریا رد نایوسنارف سرادم ازلا ةسردم و سنایلآ ةسردم هب ناوت
تسیر ،یناملاد(درک هراشا اه
1378 : 224 هب ،ناییاپورا نادنزرف رب هولاع زین سرادم نیا رد .) ًاتدمع هک یناریا نارتخد یخرب جیردت
تیلقا زا ،دیهان( دنزادرپب لیصحت هب دنتسناوت دندوب ینید یاه 1360
، 14 سرادم نیا نارود نآ رد .)
یگنرف طسوت هک نردم یم سیسأت روشک رد اه
،دش یمن شرتسگ و هعسوت نادنچ هک ارچ ،دنتفای
تیلقا ناکدوک نینچمه و دنتشاد دودحم یتیعمج ،سرادم نیا یلصا نایرتشم ناونع هب یبهذم یاه
بتکم ماظن قیرط زا و دنتشادن ار سرادم نیا هب دورو قح ًاتدمع زین ناملسم هناخ
شزومآ یا
ملع خیرات ،
هرود متسیب هرامش ، مود ،
1401
12
یم ب نردم سرادم نیا زا یدودحم دادعت هچرگ .دندید یلو تشاد دوجو ناریا رد ناکدوک شزومآ یار
لاس رد هطورشم بلاقنا نامز ات ًلامع 1285
ار یملاساریغ سرادم هب دورو قح ناملسم نارتخد ،
تخس نیا .دنتشادن یریگ
.تفای شهاک ،یجیردت دنور کی رد هطورشم بلاقنا یزوریپ زا دعب اه 1
ناتسبد نیلوا روهظ تمواقم و ناریا رد یموب یاه
نآ هیلع رب اه
ناتسبد نیلوا زا دعب ههد راهچ ،ناریا مدرم ةماع یارب و نایناریا دوخ طسوت ،یزورما ۀویش هب اه
لاس دودح رد ینعی نونفلاراد 1266
( ش 1305 ،هیدشر( دندش ریاد )ق 1370
: 28
2 .) ناتسبد نیا هک ،اه
ناتسبد« یگمه رعم یزیربت نسح ازریم طسوت ادتبا دندوب »هنارسپ یاه
و زیربت رد »هیدشر« هب فو
لاس رد سپس طسوت مدرم ةماع یارب سرادم نیلوا تقیقح رد .دندش سیسأت نارهت رد دعب یاه
( دش سیسأت هیدشر رشن
ةی برت ی ت ، 1325 ش ،ق 59 ، 1 کلم ؛ ،هداز 1383 : 117 تعرس ردقچره .)
بتکم رد یسراف یابفلا یریگدای هناخ
نامز و دنُک اه د رد دنیارف نیا ،دوب رب
ناتسب هیدشر هک دیدج یاه
ناتسبد نیا .دوب باتشرپ و عیرس ،دوب هدرک سیسأت هویش هب اه
ناکدوک شزومآ هب نردم یا
یم هب ،دنتخادرپ ةچب هام هس تدم فرظ هک یروط
7 یم نتشون و ندناوخ ،هلاس ،ینادوجآ( تخومآ
1386 : 265 تنس نویناحور یخرب یارب ،ناکدوک یریگدای تعرس زا دح نیا .) نابحاص و ارگ
بتکم هناخ اب هلباقم هب ،ریفکت حلاس اب دندرک یعس اهنآ اذل ،دوبن دنیاشوخ ًلاصا نارود نآ رد اه
رد .دش بیرخت زیربت رد وا ةسردم و دش رجنم هیدشر ریفکت هب ،یتیعضو نینچ .دنورب دیدج سرادم نارود نامه ملاع زا یکی هدش تفگش رد نادرگاش تفرشیپ زا هک ینایامن
فلاخ ار هسردم ندوب ،دوب
تلوهس و تعرس نیا هب هک یناگوابون :دومرف دنتساوخ ار تلع وا زا نوچ .درک ملاعا عرش یمارف ار یگرزب نآ هب بلاطم یور رفک هب و تشگ دنهاوخرب نید زا اهدعب ًاملسم ،دنریگ
،هیدشر( دروآ دنهاوخ 1370
: 32 .)
دش ثعاب ناکدوک یریگدای تعرس ،همه نیا اب
هب مدرم هک ناتسبد زا جیردت
ۀرود رد هنارسپ یاه
،هنطلسلاربخم تیاده( دنبای جاور اهنآ و دننک لابقتسا هاش نیدلارفظم 1329
: 11 ناتسبد نیلوا .)
___________________________________________________________
1 دلوتم دوخ هک ،یناریا رادمان رعاش ،یماصتعا نیورپ ،لاثم یارب . 1285
لاس رد .دوب زیربت رد 1303
نارهت رد ییاکیرمآ هسردم زا
غراف ،دادماب( دش لیصحتلا 1347
: 55 .)
2 هتبلا . لاس رد هیدشر طسوت ناریا رد ار هنارسپ ةسردم نیلوا سیسأت ،یورسک دمحا 1275
یم ،یورسک( دسیون 1363
: 38 رد .)
نیلوا هیدشر ،نآ زا شیپ لاس دنچ رد هک ارچ ،»ناریا« رد هن و دش ریاد »نارهت« رد هیدشر طسوت هنارسپ ةسردم نیلوا لاس نیا وب هدرک سیسأت »زیربت« رد ار نیون ةسردم ،هیدشر :هب دیرگنب( د
1370 : 39 نویناحور و بلاط تفلاخم لیلد هب هسردم نیا هتبلا .)
یب ماهتا و ذوفن بحاص یرارف زیربت زا زین هیدشر و دش لیطعت یدنا و لاس کی زا دعب ،وا ریفکت و هیدشر هب اشحف جیورت و ینید
،نامه( تشگ 1370
: 28 لاس ات .) ،مدرم زا یخرب و نیسدقم ،دعب اه هب ار هیدشر نسح ازریم
یم سجن و رفاک یدرف هباثم .دنتسناد
...ناریا رد هسردم دلوت
13
لاس رد ،نارهت رد یزورما کبس هب و نردم 1275
،هیدشر( دش سیسأت 1370
: 39 لاس ات .) 1279
،
ناتسبد دادعت هب هنارسپ یاه
21 سر ددع ینعی ،دی 17
و تختیاپ رد ناتسبد 4
،زیربت یاهرهش رد
،یورسک( تشر و رهشوب ،دهشم 1363
: 38 شناد دادعت .) رب غلاب ،سرادم نیا رد نازومآ
1300 رفن
لضفا( دوب هدش ،کلملا
1361 : 382 ناتسبد نیلوا .) کمک اب هکلب تلود دورو اب هن ،ناریا رد اه
یاه
هنیزه و هتخاس یمدرم أت نآ یاه
یم نیم لضفا( دش ،کلملا
1361 : 382 ار دوخ تلود ،نارود نآ رد .)
هسردم یلوتم یمن یمومع شزومآ و یزاس
»یتلود ةسردم« مان هب یزیچ ،نارود نآ رد اذل .تسناد
.دندوب یصوصخ ،سرادم ةمه و تشادن دوجو 1
لاس رد هطورشم بلاقنا نامز ات 1285
سرادم ،
طاقن رد نارهت زا رتارف ،هنارسپ هک دوب یرهش رتمک هک یروط هب ،دوب هتفای شرتسگ روشک فلتخم
،یورسک( دشاب هتشادن نارسپ یارب دیدج ناتسبد ود ای کی لقادح 1363
: 39 تسا یلاح رد نیا .)
لاس ات هک 1285
هنارتخد ةسردم چیه ، ،نامه( دشن سیسأت ناریا رد یا
1363 : 266 .)
هسردم ،لاح نیا اب سپ یارب یتح دیدج یاه
تفلاخم اب مه نار ،املع یخرب طسوت رایسب یاه
بتکم نابحاص هناخ
یم هجاوم یبهذم مدرم ۀدوت یتح و اه تفلاخم نیا .دش
سرادم سیسأت یارب اه
هب هنارتخد هب نتفر رصع نآ رد مکاح تنس نارادفرط و نویناحور یخرب .دوب رتدنت و رتدیدش بتارم
یمن زیاج ار دیدج سرادم آ اریز ،دنتسناد
یم دادملق نامیا فعض و هدیقع یتسس لماع ار ن دندرک
،قیدص(
1340 ؛ 14 شناد هب سرادم نیا اریز ؛) یم یبرجت مولع و یضایر دننام دیدج یاه
دنتخادرپ
بتکم رد هک دوب یلاح رد نیا .تشادن یورخا و ینید یوب و گنر چیه هک شزومآ رب هولاع ،هناخ
رب زین ابفلا شزومآ یتح ،ینید ماکحا بتکم نامه رد ناکدوک ات دوب یبهذم بتک و نآرق ساسا
هناخ
سونأم و انشآ بهذم اب
،یفوتسم( دنوش 1343
: 218 - 217 لاس رد لیلد نیمه هب .) هک هیلوا یاه
یم سیسأت ناریا رد دیدج سرادم بیرخت ار دیدج سرادم نیا زا یرایسب یبهذم نابصعتم ،دندش
یم و برض اب زین ار ناملعم و دندرک یم هیبنت یعرش دح یارجا یتح و متش
لامج( دندرک ،هداز
1378 :
52 .) ًافرص نردم ییادتبا سرادم ،نیا زا شیپ ات .تشاد زین یرگید لیلاد دیدج سرادم اب تفلاخم
یم سیسأت ناریا رد یبهذم یاهرنویسیم طسوت زا ینمض فده هرود نآ مدرم هاگن رد هک دش
م غیلبت و جیورت ،سرادم نیا سیسأت هب مدرم هاگن ،لیلد نیمه هب .دوب ناناملسم نایم رد تیحیس
یمن سرادم نیا هب ار دوخ نادنزرف و دوب یفنم دیدج سرادم نیا ،یرافآ( دنداتسرف
1385 : 239 .)
لیصحت و شزومآ زا دیدج نییآ نیا نارادفرط ،هیباب ةقرف روهظ اب و هاش نیدلارصان ۀرود رد نینچمه ___________________________________________________________
1 . کی هکلب دوبن ییادتبا ةسردم کی ،نونفلاراد هک دش روآدای هرابود زین ار هتکن نیا دیاب ،دوب ءانثتسا هیضق نیا زا نونفلاراد هتبلا
.تشاد یجراخ یدیتاسا یتح هک دوب نارود نآ رد یلاع شزومآ ةسسؤم
