AP DUNG CHI SO HHI TRONG PHAP LUAT VE TAP TRUNG KINH TE TAI HOA KY, LIEN MINH CHAU AU
- MOT SO DE XUAT CHO PHAP LUAT CANH TRANH VIET NAM
Mai Nguyen DUng*
Tdm tat: Di do ludng vi mice do tap trung kinh ti tren mot thi trudng nhdt dinh, ngu&i ta thucmg ditng cdc cdng cu nhu chi sd HHI cM sd C4 hay chi sd Rosenbluth.
Trong sd dd, chi sd HHI (cdn gpi Id Herfindahl Index hay Herfindahl - Hirschman Index) duac su dung rdng rdi hem cd. Tuy nhien, tgi Viet Nam, nghien ciru ve vdn de ndy cdn chua nhieu. Bdi viet cd muc dich, thir nhdt, cung cdp cho ngu&i dpc tdng quan vi chi sd HHI, phdn tich cdng thicc tinh, cdc uu vd nhuac diem cua chi sd ndy; thie hai, gidi thieu vi cae quy dinh lien quan den chi sd ndy & Hoa Ky vd Lien minh chdu Au (EU);
thit ba, trinh bay vd nhdn xet vi viee dp dung chi sd HHI trong phdp lugt Viet Nam ve tap trung kinh ti, vd cudi cung, di xudt mot sd gidi phdp nhdm hodn thien phdp ludt Viet Nam vi chi sd HHI trong viec thdm dinh tap trung kinh te.
Abstract: To measure the level of market concentration in a given market, the HHI index, C4 index, or Rosenbluth index are often be used. Among them, the HHI index (usually referred to as Herfindahl Index or Herfindahl - Hirschman Index) is the most common. However, in Vietnam, literature about this topic is still limited. The purposes of this article are, firstly, to provide readers with an overview of the HHI index, analysis of calculation formulas, advantages and drawbacks of this measure; secondly, to introduce the relevant regulations with respect to this index in the United States and the European Union (EU); thirdly, to present and assess the application of HHI index to market concentration under Vietnamese laws; and finally, to propose .some suggestions to improve Vietnamese legislations regarding the HHI index in the evaluation of economic concentration.
1. T6ng q u a n v l chi s6 H H I cdng nghe^ dat theo ten hai nha kinh t i Chi sd HHI la mdt thudc do v i mftc dd ^gc 0 m s C. Herfindahl (Hoa Ky) yd tdp trang kinh t i gifta cdc doanh nghiep Albert O. Hirschman (Due) vdn Idn ddu tren thi t r a d n g ' , phd biin trong phdp ludt ^ien su dung vac nhftng nam 1940 . Hien v i canh tranh, chdng ddc quyin vd qudn ly ^^y^ ^^i sd ndy dang ngay cdng dugc ghi nhdn trong phdp ludt vd chinh sach ve thi tradng cua nhiiu qude gia vd khu vyc tren
^ Catherine Liston-Hayes, Alan Pilkington, Inventive ' Hpc vien Cao hpc, Dai hoc Utrecht (Ha Lan). Concentration: An Analysis of Fuel Cell Patents, ' Stephen A. Rhoades (1993), The Herfindahl- Science and Public Policy, s6 1 (31)/2004, tr.l5.
Hirschman Index, Federal Reserve Bulletin, s6 ^ Investopedia, HHI, https://www.investopedia.com/
79/1993, tr.l 88. terms/h/hhi.asp, tray cap ngay 19/11/2019.
57
NHA NUdc vA PHAP LUATSd 4/2020
tha gidi nhu Hoa Ky, Lien minh chdu Au, Nhdt Ban, Han Qude...
l.L Cong thirc tinh
Chi sd HHI cua radt thi tradng lien quan dugc xdc dinh bdng tdng binh phuang cua thi phdn cdc doanh nghiep cd tren thi tradng do, cdng thue:
H H I = n i 2 + n i ^ + n k 2 + . . .
Trong dd, n la thi phdn eua mot doanh nghiep trong thi tradng. Vi du, tren thi tradng ban le dien thoai, thi phdn cua doanh nghiep A, B, C, D, E Idn lugt Id 25, 15, 40 va 20% thi chi sd HHI tren thi tradng nay la 2.850. Nhu vdy, neu tren mdt thi tradng dgc quyen chi tdn tai duy nhdt mdt doanh nghiep thi chi sd HHI luc ndy chara ngudng tdi da Id 10.000; ngugc lai, tren radt thi tradng rad d do cd vd sd doanh nghiep (oo) va thi phdn cua mdi doanh nghiep d i u khdng dang ke (xdp xi 0), chi sd HHI luc nay se dat ngudng toi thieu (xdp xi 0).
Trong cac giao dich mua bdn vd sdp nhdp {MSA), cac nha kinh te vd nha lara ludt quan tdra den hai yeu to la chi sd HHI cua thi tradng sau giao dich vd he sd delta cua giao dich. Chi sd HHI nay bang binh phuang cua thi phdn doanh nghiep sau giao dich, cdng vdi binh phuang thi phdn cua cdc doanh nghiep khac co tren thi tradng, xdc dinh bang cdng thuc, vdi m, nj, nk lan lugt Id thi phdn cua cdc doanh nghiep tham gia vdo giao dich sap nhap:
H H I = (ni + nj+ nk+ ...)^ + nx^ + Uy^ + n z 2 + . . .
Delta dupe xdc dinh bang chenh lech HHI gifta doanh nghiep sau va tdng cdc doanh nghiep tham gia vdo giao dich, xdc dinh bang cdng thuc:
A = ( n i + n j + n k + . . . ) ^ - ( n i ^ + n j ^ + n k ^ +
...)
Vi du, tren thi tradng bdn le dien thoai nhu da md td d vi dy trade, doanh nghiep A tham gia vdo giao dich sap nhap vdi doanh nghiep B thi HHI cua thi tradng ban le dien thoai sau giao dich la (25+15)^ + 40^ + 20^ = 3600 vd delta cua giao dich la 3600 - 2850
= 750. Delta trong tmdng hgp cd hai doanh nghiep thara gia giao dich cdn dugc tinh nhanh bdng cdch ldy hai nhdn vdi tich cua thi phdn hai doanh nghiep trudc sdp nhap"*.
1.2. Ynghia
v i radt kinh te, thdng qua cdc vi du tren cho thdy, chi sd HHI cua mdt thi tradng cdng cao thi muc do tap trang kinh te cua thi tradng dy cdng Idn va tien ddn tdi muc dgc quyin. Ngugc lai, chi sd HHI edng nho cho thdy mpt thi tradng canh tranh cdng tien den ngudng hodn hao. Khi tinh toan HHI, thi phan cua cac doanh nghiep nhd cd th§
dugc bd qua do dnh hudng cua cac doanh nghiep ndy den chi sd HHI cua thi tradng la khong ddng ke. Trong khi do, delta dugc xem Id thudc do hiru ich cho thdy sy thay ddi ve muc dp tap trang kinh tg ma giao dich M&A mang lai^. Trong cdc giao dich nay, HHI ddng vai trd quan trpng trong viec lieu giao dich dd cd dugc ca quan quan ly canh tranh chap nhdn hay khdng, bdi le no la chi sd ban dau khi cac ca quan nay xem xet den sy thay ddi ve cau tnic thi tradng*.
'' Chu thich so 19, European Commission Guidelines on the assessment of horizontal mergers under the Council Regulation on the control of concentrations between undertakings (sau day goi la Huong ddn nam 2004).
^ Doan 16, Huong din nam 2014
^ Bui Nguydn Anh Tuan, Phdn tich kinh ti vi tdc ddng cgnh tranh cua vu viec tdp trung kinh ti (M&A), Cue Canh tranh va Bao ve ngitoi tigu dung, http://www.vca.gov.vn/NewsDetail.aspx?lg=l&Cate ID =371&ID=1288, tmy cap ngay 20/11/2019.
APD^NG CHI SO HHI...
theo ddi tdc ddng tiim tdng cua viec sap nhdp vd mua lai ddi vdi radt ngdnh cdng nghiep. Neu HHI vugt ra khdi ngudng nhdt dinh, CO quan cd tham quyen se tien hanh radt cudc dieu tra chi tiit ddi vdi giao dich nay. Ndi cdch khac, ddy dugc xem nhu mot bien phap dinh lugng md cdc ca quan qudn ly ve canh tranh ed the trich dan de phu quyet mdt giao dich M&A. Ngugc lai, cdc doanh nghiep cd the dua chi sd nay vao lap ludn cua hg de chi ra rdng viec sap nhdp se khdng dan den yeu td doe quyen tren tbi tradng H6n quan^.
Chi sd HHI rat nhay cam ddi vdi tinh trang bdt cdn xiing cua thi tradng. Vi du, tren thi tradng cd ba doanh nghiep vdi thi phdn mdi doanh nghiep la 33% thi HHI Id 3267. Trong khi neu chi cd mdt doanh nghiep chiim linh 99% tbi dudng thi HHI Id 9801. Dac biet, nghien cuu bdi nha kinh ti hpc Morris Adelraan vao nam 1969 cho thdy, ngudi ta cd the de dang tinh todn sd lugng doanh nghiep cdn thiet cd thi phdn bang nhau de cho ra bdt ki mpt HHI nao bdng phep tinh nghich dao cua tich HHI vdi 0.0001^. Diiu ndy se hd trg cdc nha qudn ly trong vi6c diiu tiit va quy hoach tbi tradng d rauc ma hp mong mudn. Vi dy, de dat muc HHI la 1250 thi sd lugng doanh nghiep tren thi tradng cdn cd Id: 1/(1250 x 0.0001)
= 8. Mot uu diim nfta cua chi sd HHI ndm d tinh don gidn, bdi chi can ldy bmh phuang cua thi phan cac doanh nghiep co tren thi
' Corporate Finance Institute, Herfindahl Hirschman Index - HHI, https://corporatefinanceinstitute.com/
resources/knowledge/finance/herfindahl-hirschman- index-hhi/, tmy cap ngay 20/11/2019.
^ Adelman, M A, Comment on the "H"
Concentration Measure as a Numbers-Equivalent, The Review of Economics and Statistics, so 51 (I)/1969,tr.99.
trudng (cho phep bd qua cac doanh nghiep nhd), ben canh do, lugng dft lieu eho phep tinh ndy khdng nhieu (bien chi bao gdm thi phan). Tuy nhien, ddy cung lai chinh la nhugc diem bdi nd khdng tinh den su phftc tap cua cdc thi tradng khac nhau theo each cho phep danh gia chinh xdc cdc dieu kien trong thi tradng do Id canh tranh hodc dgc quyen^. Ngoai ra, chi sd ndy qua phy thugc bdi viec dya tren thi phdn eua doanh nghiep tren mot tbi phdn lien quan, vdn dugc tinh todn dya tren thi phdn sdn phdm lien quan va thi phan dia ly lien quan. Viec sai lam trong xac dinh thi phdn co the lam cho rauc dich ban ddu cua viec tinh todn HHI Id khdng the dat dugc.
2. Viec dp dung chi so HHI trong phap luat ve tap trung kinh te d Hoa Ky va Lien minh chau Au
2.L Tgi Hoa Ky
Tai Hoa Ky, tu nam 1982, Bp Tu phdp (DOJ) da dua chi sd vi HHI trong Hudng dan ve sdp nhdp {Merger Guidelines, sau day ggi la Hudng ddn nam 1982), thay the cho chi sd ve tap trung kinh te {Concentration Ratio - CR), vdn dugc su dyng tu nam 1968^". Din nay, chi sd nay vdn tiip tuc dugc sii dung trong Hudng dan vi sdp nhdp "ngang hang" phien ban mdi nhdt (2010) {Horizontal Merger Guidelines, sau ddy ggi Id Hudng ddn nara 2010) ban hdnh bdi DOJ vd Uy ban thuang raai Lien bang (FTC). Theo do, uu diim cua viec sft dung HHI dugc DOJ khdng dinh: "Khdng gidng nhu viec tinh todn ty le tap trung kinh
'Xem chii thich 3.
"* Stephen Calkms, The New Merger Guidelines and the Herfindahl-Hirschman Index, California Law Review, s6 2 (71)/1983,tr.402.
59
NHA NUdc vA PHAP LUATSO 4/2020 te dua vdo bdn edng ty nhu truyin thong, HHI phdn dnh cd su phdn bd vi thi phdn cua bdn cdng ty hdng ddu vd cdu true cua thi tru&ng ben ngodi bdn cdng ty dd. Nd cang ddnh gid diing dup-c sice dnh hudng cho thi phdn cua cdc cdng ty Idn, phii hap vdi tdm quan trpng cua hp trong bdt ky hdnh vi thdng ddng ndo (niu cd)"''.
Trong Hudng ddn nam 1982, DOJ ghi nhdn: HHI trong mot thi tradng se dugc phdn thanh ba vung vdi mftc do tap trang khdc nhau la khdng tap trang (HHI dudi 1000), tap trang vfta phai (HHI tft 1000 din 1800) va tdp trung cao (HHI tren 1800).
Cung theo Hudng ddn nay, khi xet den cdc vy sap nhdp "ngang hang"^^, DOJ se tien hdnh xem xet cd miic do tap trang thi tradng sau sdp nhdp (HHI) vd sy gia tang raue do tap tmng do sdp nhdp (he sd delta cua giao dich). Ca quan ndy gidi thich rang, he sd delta la quan trgng, bdi du vi^c sap nhdp giua cdc doanh nghiep nhd cdng lam tdng miic do tap trang kinh te, nhung nhiing tdc dgng ve ban che canh tranh cua chung Id khdng dang ke, hon nua, ddi vdi mdt so thi tradng tap tnmg, viee sdp nhdp cd thg lam tang hieu qud kinh te theo quy md (economic of scale).
Ba nguong tap trung kinh ti duac de cap trong Hudng ddn ndm 1982 la:
(i) Chi sd HHI cua thi tradng sau sdp nhdp dudi 1000: Cdc thi tradng trong khu vuc nay thudng duge coi la khdng tap trang bdi cd it nhdt 10 cdng ty cd quy md tuong
" Hucmg din nam 1982.
•^ Sap nhap ngang hang, theo Huong din nam 1982 dinh nghia, la sir sap nhap giita cac cong ty nam trong ciing mpt thi truong san pham hen quan va thi tmong dia ly lien quan.
duang. Do do, DOJ se khdng thdm dinh ede vy sdp nhdp d nhdra ndy.
(ii) Chi sd HHI cua thi frudng sau sap nhdp tu 1000 din 1800: Cdc thi trudng trong khu vyc nay trdi tu rauc khdng tap trang cho din tap trang cao, ed nguy co tac ddng tieu cue din tinh canh tranh eua thi tradng, do dd, DOJ se xet den he sd delta:
- Niu delta dudi 100: DOJ se khdng thdra dinh vy sdp nhdp;
- Niu delta h-en 100: DOJ se xem xet cdc yeu td khdc de quyet dinh cd thdm dinh vy sdp nhdp hay khdng.
(iii) Chi sd HHI cua thi tradng sau sap nhdp tren 1800: Cdc thi tradng dugc coi la tap trang cao dp vdi khdng qud sdu edng ty cd quy md tucmg duong. Cac vy viec tap tnmg kinh te trong nhdm nay cd khd ndng lam gidm ddng ke mftc dp canh tranh eo trSn thi tradng va DOJ se xem xet cac cdu hdi cd lien quan den viec sdp nhdp ndy, dya theo he sd delta:
- Neu delta dudi 50: DOJ se khdng thdm dinh vy sap nhap;
- Niu delta tu 50 din 100: DOJ se xem xet cdc yeu td khac de quyet dinh cd thdm dinh vy sdp nhdp hay khdng;
- Niu delta trSn 100: DOJ se thdm dinh vu sap nhdp do.
Hg sd delta la 50 hay 100 dugc DOJ tinh todn dya tren sy thay ddi ve thi phdn sau sdp nhdp. Cy the, neu hai doanh nghiep cd 5% thi phan mdi doanh nghiep sap nhap thi delta la 50, niu hai doanh nghiep ed 7%
thi phdn mdi doanh nghiep sap nhdp thi delta Id 100'^
'^ George Georgiadis, Module 7: FTC / DOJ Merger Guidelines, https://www.kellogg.northwestem.edu/fa
AP DUNG CHI SO HHI..
Cdc mue tren vdn dugc gift nguyen trong H u d n g dan v i sap nhdp "ngang hang"
ban hdnh nam 1992, sua ddi nam 1997 (sau day ggi Id Hudng ddn nam 1992). Tuy nhien, den Huang ddn ndm 2010, ba muc tap trung kinh ti dd cd sir thay ddi, cu thi:
(i) Chi sd HHI cua thi tradng sau sap nhap dudi 1500: Cac thi tradng trong khu vyc ndy dugc coi la khdng tap trung va DOJ khdng phdn tich chuyen sdu cdc vy sdp nhdp d nhdm ndy.
(ii) Chi sd HHI cua thi trudng sau sdp nhdp tu 1500 d i n 2500: Day Id thi trudng tap trang vfta phdi, vd ngudng delta 100 dugc sft dyng nham danh gia cd hay khdng viec cdn phai phdn tich chuyen sdu mot vy sdp nhdp.
(iii) Chi sd HHI cua thi tradng sau sdp nhdp tren 2500: Ddy Id thi tradng tap trang cao do. Cung nhu cdc Hudng dan trade do, DOJ va FTC ciing chia ra ba rauc delta nhung cd sy khac biet ve con sd:
- N i u delta dudi 100: DOJ vd FTC se khdng thdm dinh vu sap nhdp;
- N i u delta tft 100 d i n 200: DOJ vd FTC se xem xet lieu cdc hanh vi tap trang nay co khd ndng gay ra mdi quan tam canh tranh dang ke hay khdng vd thudng se dugc dugc xem xet ky ludng.
- Neu delta tren 200: Dugc xem la cd kba nang tang cudng sue manh thi tradng va cac CO quan se tien hanh tham dinh vu sap nhdp.
Khdng nhung vdy, FTC va DOJ, trong Hudng ddn nam 2010, nhdn manh rang tuy muc dp tap trang kinh te cang cao thi cdng
culty/georgiadis/Teaching/Ec73 l_Module7,pdf, tmy cap ngay 22/11/2019.
dan den cdc lo ngai ve canh tranh, nhung cdc ngudng HHI nay khdng phdi nhdm myc dich cftng nhac khi xem xet hay phan biet cac vu viec tap trang kinh te. Thay vao do, nd cung cap mot phuang thftc d i xdc dinh mot sd vy viec sap nhdp co hay khdng khd ndng lam tang mdi lo ngai den viec ban che canh tranb va lam tang cac anh hudng kiim ham len thi tradng. HHI sau sdp nhap cdng cao vd delta cang Idn thi kha nang xudt hien cac tac dgng tieu cue ddi vdi vdi canh tranh cang Idn vd trong tradng hgp ndy, cdc co quan se yeu cdu thera thdng tin de tiin hdnh phan tich vd thdm dinh giao dich tap trang kinh te ndy.
Ngoai viec xdc dinh HHI trong cdc vy viec sap nhdp "ngang bdng", tft nara 1984, DOJ cftng ghi nhdn ve chi sd HHI trong Huang ddn ve sdp nhdp "khdng ngang hdng " (Non-horizontal Merger Guidelines, sau ddy goi Id Hudng ddn ndm 1984)^'^.
Theo do, radt so tradng hgp lien quan den HHI dugc Hudng ddn ndy quy dinh nhu sau:
- DOJ se thdm dinh vd phan tich ve vy viec khi doanh nghiep thyc hien hdnh vi
"thdu tdm" (khdng phdi doanh nghiep "bi thdu tdm") boat ddng trong mot thi tradng cd HHI tren 1800.
- DOJ se thara dinh vd phan tich ve cdu true va bieu suit cua thi tradng so cap'^ khi HHI d thi tradng do tren 1800.
^'' Sap nh§p khong ngang hang, theo Huong dan nam 1984 dinh nghia, la su sap nhap giila cac cong ty khong nSm trong cung mot thi tmong hen quan '^ ThuSt ngu thi tmong so cap {primary market) dupe Huo^g dhi nam 1984 dinh nghia la thi tmong ma cac m6i quan tam ve canh tranh dang dupe xem xet, va thuat ngu thi hucmg thiJr cSp {secondary market) la thi tmong li6n k6 v6i thi tmong so dp.
61
NHA NUdc VA PHAP LUATSd 4/2020 - DOJ se thara dinh vd phdn tich vi tinh nguyen ven cua thi tradng hay khd ndng loai bd ngudi mua cua cac vu viec sap nhdp tren thi tradng bdn le theo "hang dgc"'^ neu HHI cua doanh nghiep tren thi tradng
"upstreara" tren 1800.
2.2. Tgi Lien minh chduAu Vao nara 2004, Uy ban chau Au (EC) da ban hanh Hudng ddn ve ddnh gid cdc vu viec sdp nhap "ngang hdng" theo Quy che cua Hdi ddng chdu Au ve Idem sodt tap trang kinh te gifta cdc chii the kinh doanh {Guidelines on the assessment of horizontal mergers under the Council Regulation on the control of concentrations between undertakings, sau ddy ggi la Hudng ddn nam 2004). Hudng dan ndy da nhdc din chi sd HHI nhu radt cdng cu nhdm cung cdp thdng tin hiiu ich ve tinh hinh canh tranh trong mpt thi tradng nhdt dinh''. Tucmg tu Hoa Ky, EC eung chia danh gia mot vu viec tap trang kinh te dya tren ba muc HHI cua mdt thi tradng, tuy nhien cdc thdng sd gifta chdu Au va Hoa Ky lai khdng gidng nhau, cu the:
(i) Chi sd HHI cua thi tradng sau sap nhdp dudi 1000: EC khdng xdc dinh cdc mdi quan ngai ve canh tranh.
"^ Tuy Huong dan nam 1984 khong dua ra dinh nghia the nao la sap nhap theo "hang doc", nhung co the hieu day la su hcfp nhat hay sap nhap ciia hai hoac nhieu cong ty tham gia 6 cac giai doan khac nhau trong chuoi cung iing voi ciing mpt san phim hay dich vu. Thi truang ma doanh nghiep hoat dpng 0 phia tmoc trong chuoi (vi dy Cung cSp nguyen vat lieu) duoc gpi la thi tmong "upstream", nguoc lai, thi hircmg ma doanh nghiep hoat dpng 6 phia sau trong chu6i (vi du: San xuat hay phan ph6i hang hoa) duac gpi la thi truong "downstream".
'^ Doan 16 Huong dan nam 2004.
(ii) Chi sd HHI cua thi tmdng sau sdp nhdp tu 1000 din 2000:
- Niu delta dudi 250: EC se khdng xde dinh cdc mdi quan ngai vi canh tranb, tru khi vy viec dd roi vao mdt hay mdt sd tradng hgp dac biet dugc EC chi ra;
- Neu delta tren 250: EC se xdc dinh eac mdi quan ngai vi canh tranh.
(iii) Chi sd HHI cua thi tradng sau sap nhdp tft 2000 trd len: Cung tuong tu nhu mftc tren nhung nguang delta gidm cdn 150.
Mdt sd tradng hgp dac biet da de cap d tren dugc EC md td lien quan din cdc hi$u ling khong phdi hgp (vi dy: Niu mot trong cac cdng ty cd thi phdn tmdc sdp nhap vugt qud 50%), nhung bdu het dugc quy dinh de giai quyet cdc lo ngai ve hieu iing phdi hgp (vi dy: Neu xudt hien sy dang ke ve sd hftu cheo, neu cd bang chftng thdng ddng...).
Sau Hudng dan ndm 2004, vao nam 2008, Uy ban chdu Au ban hdnh hudng dan tuang ty ddi vdi eac vy viec sdp nhdp
"khdng ngang hdng" {Guidelines on the assessment of non-horizontal mergers under the Council Regulation on the control of concentrations between undertakings, sau day ggi la Hudng dan nam 2008). Ben canh chi ra cdc tdc ddng tich cyc Idn tieu cyc tiem nang cua cae vu viec sdp nhap "khdng ngang bdng", Hudng ddn da nhdc den HHI nhu mdt edng cy khi ddnh gid vi thi phdn va muc dp tap trang kinh ti cua giao dich. Cu the, khi doanh nghiep sau sdp nhdp cd thi phdn d radi thi tradng lien quan dudi 30% va chi sd HHI d cdc thi tradng dd dudi 2000 thi EC khd cd thi tim thdy cdc lo ngai ve hieu ftng phdi hgp vd khdng phdi hgp trong canh tranh. Diiu ndy ddng nghia vdi viec Uy
AP D IING CHI SO HHI..
ban da vach ra radt "vung an todn" ddi vdi cdc vu sap nhdp khdng ngang hdng khi ddp ftng dieu kien neu tren. Diim can luu y d ca Hudng ddn nam 2004 vd 2008 la viee EC khang dinh, vdn di xem xet cdc mdi quan ngai ve canh tranb dua tren chi sd HHI hay he sd delta chi la mdt dau hieu ban ddu. Chung khdng lam phdt sinh gia dinh ve sy tdn tai hodc khdng tdn tai nhiing quan ngai dd (chi Id dieu kien edn, khdng la dieu dien du)'^.
3. Viec ap dung chi s6 HHI trong phap luat Vi§t Nam ve tap trung kinh te va m&t sd nhdn xet
3.1. Quy dinh trong Lugt Cgnh tranh nam 2004 vd cdc van ban hudng ddn thi hdnh
Ludt Canh tranh ndm 2004 va cac van ban hudng ddn thi hanh khdng dp dung viec tinh todn chi sd HHI trong cdc giao dich tap tmng kinh ti ma tiep can theo hudng chia ra ba ngudng rieng biet theo thi phan ket hgp cua cdc doanh nghiep thara gia tap tmng kinh ti tren thi tnrdng lien quan la: (I) Tren 50%, (2) Tu 30% din 50% vd (3) Dudi 30%. Ddi vdi ngudng thu nhdt, cdc giao dich tap tmng kinh te trong nhdra nay se bi cdm, tru tradng hgp dugc mien tru'^. Ddi vdi ngudng thu hai, dai dien hgp phap cua cdc doanh nghiep phai thdng bao cho co quan qudn ly canh tranh tmdc khi tien hanh tap tmng kinh te^". Ddi vdi ngudng thu ba, cdc doanh nghiep nay khdng phdi thdng bao vdi CO quan qudn ly canh tranh khi tap tmng kinh te^'. Cac ngudng tren se khdng dp
'* Doan 21 Huong dSn nam 2004.
'^ Diiu 18 Luat Canh tranh nam 2004.
^^ Khoan 1 Di6u 20 Luat Canh tranh nam 2004.
^' Khoan 1 Di^u 20 Luat Canh tranh nam 2004.
dung ddi vdi cac doanh nghiep sau tap trang kinh t§ vdn thod man dieu kien doanh nghiep nhd vd vfta theo quy dinh cua phdp ludt. Thi phan ket hgp dugc dinh nghia la tdng thi phdn tren thi tmdng lien quan cua cdc doanh nghiep tham gia vdo thoa thudn tap trang kinh te^^. Mpt diem dang quan tara la khi tap trung kinh te rai vao nguang thu hai, tiic tft 30% den 50%, viec xem xet cua CO quan qudn ly canh tranh ddi vdi tap trang kinh te chi la lieu viec tap tmng do cd rai vao tradng hgp bi cam (tbi phdn ket hgp tren 50%) hay khdng^-*. Ngoai ra, Nghi dinh sd 116/2005/ND-CP cua Chinh phu quy dinh chi tiet thi hdnh mdt sd dieu cua Ludt Canh tranh, trong do phdn ve tap trung kinh te khdng di sdu vao cdc ngudng nay rad chi quy dinh rd hon ve thu tuc va lara rd cdc thudt ngft da tdn tai trong ludt.
Cd the nhan xet, viec quy dinh ve cdc nguang tap trung kinh te nhu Ludt Canh tranh nam 2004 va cdc van ban hudng ddn thi hanh cdn cd radt sd diem han che. Thie nhdt, CO quan qudn ly ve canh tranh khong that su ddnh gid vi yeu to kinh te vd tdc ddng din thi tmdng trong tap tmng kinh te ma chi di lam rd vdn dS: Thi phdn cdc ben Id bao nhieu vd roi vdo ngudng nao trong ba muc neu tren. Cac cdu hdi ddng le phdi tra Idi nhung khdng dugc 1dm rd: Lieu giao dich dd cd anh hudng din thi tradng hay khdng? Niu cd tac dgng thi do Id tich cyc hay tieu cyc? Cdc tradng hgp miin tru da bao gdm hit cac tac dpng tich cue md viee tap trang kinh ti mang lai hay khdng?
Ngay cd khi trdi qua qud trinh kiem tra hd so tap tmng kinh ti, cac vdn de tren cung
^^ Khoan 6 Dih 3 Luat Canh tranh nam 2004.
^^ Khoan 1 Diau 23 Luat Canh tranh nam 2004.
63
NHA NlfCIC VA PHAP IUAT SO 4/2020
khong duac the hien. Thu hai, viec quy dinh theo ba nguong da de cap khong phan anh dugfc dSy dti tinh trang bat can xiing tren thi tmong nhu viec quy dinh theo chi s6 HHI. Co nhung truang hgfp ma a do, phan tich kinh tk chi ra nSu co giao dich tap trung kinh te thi anh huong ciing idiong dang kl din thi truang lien quan. Vi du, trong mpt thi truang co doanh nghiep A chiSm 50% thi phjn cung 50 doanh nghiep, m6i doanh nghiep chiem 1% thi phan thi viec tap trung kinh tS giila doanh nghiep A vai mot trong 50 doanh nghiep neu tren ciing khong dan den tac dong nghiem trong d6i vai thi truong, du bi cim theo quy dinh cua Luat Canh tranh nam 2004. Khdng nhimg the, co mot so giao dich the hien tinh tap trung kinh tS cao, nhung co quan quan ly vl canh tranh lai khdng the ngan can hay tac dpng. Vi du, tren thi truong ban le dien thoai da mo ta a phin 1.2, niu doanh nghiep A thuc hien hanh vi sap nhap vai doanh nghiep B thi doanh nghiep mai se CO thi phin kit hop la 40%. Xet din quy dinh ciia Luat Canh tranh nam 2004, giao dich nay cin phai thong bao, nhung se duac CO quan quan ly canh tranh xac dinh khong thupc truang hpp bi cim. Tuy nhien, niu ap dung viec tinh toan chi so HHI se cho thiy, HHI cua thi trudng ban le di$n thoai sau giao dich la 3600 va delta cua giao dich la 750, vuat xa cac nguang cua Lien minh chau Au va Hoa Ky vl thi tmong CO tinh tap trang cao, liic nay, giao dich do se doi hoi qua trinh tham dinh va phan tich ky luong.
3.2. Quy dinh trong Luat Canh tranh nam 2018 va cac vdn ban huong din thi hanh
Lult Canh tranh nam 2018 da co each tiip C£in vl tap trang kinh tl khac so voti Luat Canh tranh 2004, trong do co nhieu dilm quan trpng thi hien su thay dpi trpng tu duy cua cac nha lam luat. Tuy nhien, hi$n nay, cac nghi dinh huiing din Luat nay van dang a giai doan du thao. Do do, tac gia dua tren van ban du thao Nghi dinh quy dinh chi tilt va huong din thi hanh mpt s5 diSu cua Luat Canh tranh dupe dang tai tren website cua Cue Canh tranh va Bao ve nguai tieu diing (sau day gpi la Du thap Nghi dinh) it danh gia^"^.
Mpt s6 dilm moi noi bat co the ke den nhu sau: Thir nhdt, Luat Canh tranh nam 2018 khong cfaig nhic xac dinh cac tmcmg hop tap trung kinh tl bi cim dua tren thi phin kit hop nhu Luat cii. Cu the, Luat chi cim khi doanh nghiep thuc hien tap trung kinh tl gay tac dpng hoac co kha nang gay tac dpng han chi canh tranh mpt each dang kl tren thi traomg Viet Nam". D I giai thich thi nao la "gay tac dong hogc co khd ndng gdy tdc dong hgn che cgnh tranh mot cdch dang ki tren thi tru&ng Viet Nam", Luat khong cimg nhic dinh nghia ma doi hoi mpt qua trinh danh gia tac dSng hoac kha nang gay tac dpng^*" duoc thuc hien boi Uy ban Canh tranh qu6c gia dua tren cac tieu chi nhu: Thi phin k6t hop, miic dp tap trung kinh tl, m6i quan he cua cac doanh nghiSp tham gia vao giao dich, lai the canh tranh...
^^ Cue Canli IraDh va Bao ve ngucri tieu dung, '"Layy kiin dong gop 3di v&i du thdo Nghi dinh quy dinh chi tiit vd hudng ddn thi hdnh mot sd diiu ciia Ludt Canh tranh", iittp://www.vca.gov.vn/NewsDetail.
aspx?lg=l&CateID=l&ID-3961, truy cap ngay 18/11/2019.
^' DiSu 30 Luat Canh tranh nam 2018.
2* Dieu 31 Luat Canh tranh nam 2018.
APDUNG CHISOHHl...
Thu hai, quy dinh vi cae ngudng thdng bdo tap trung kinh ti da cd sy thay ddi, khdng chi don thudn dua vao mdt yiu td ma cdn nhieu yiu td khac, nhu tdng tai sdn, tdng doanh thu trSn thi tradng Viet Nara, gid tri giao dieh hay thi phdn kit hgp cua cac doanh nghiep thara gia tap tmng kinh ti^^.
Thic ba, ludt nhdn raanh vdo khdu thdm dinh trong tap tmng kinh ti trade khi tiin hdnh ra quyet dinh bao gdm hai budc Id thdm dinh so bg vd thdra dinh chinh thftc, ciing nhu xac dinh eac tac ddng tich eye va tieu cue cua hdnh vi tap trung kinh te.
Trong Du thdo Nghi dinh, lan ddu tien chi sd HHI da dugc de cap. Cy thi, khodn 2 vd khoan 3 Di8u 30 da nhdc din HHI mdt cdch gidn tiep khi quy dinh ve cac tradng hgp rad Uy ban Canh tranh qude gia tiin hanh thdm dinh so bp viec tap tmng kinh ti theo quy dinh tai khodn 1 Dieu 36 cua Ludt Canh tranh nam 2018 vd thdng bao tap tmng kinh te:
- Thi phdn ket hgp cua cac doanh nghiep tham gia tap tmng kinh te tu 20% trd len tren thi trudng lien quan vd tdng binh phuong thi phdn cua cdc doanh nghiep sau tap trang kinh te tren thi tradng lien quan thdp hon 1800.
- Thi phdn ket hgp cua cdc doanh nghiep tham gia tap trang kinh te tft 20% trd len tren thi tradng lien quan, tdng binh phuong thi phdn cua cac doanh nghiep sau tap trang kinh te tren thi tmdng lien quan trSn 1800 va mftc tang tdng binh phuang thi phdn cua cdc doanh nghiep tren thi tmdng lien quan trade va sau tap trung kmh te thdp han 100.
Ludt Canh tranh nam 2018 da tiip thu phdp ludt cua cac quoc gia tren the gidi, nhdt la Hoa Ky vd EU, khi xay dung cdc ngudng HHI va delta trong viec thdm dinh so bg tap trang kinh te. Cd thi thdy, nhiing quy dinh ndy da dugc nha lam ludt xdy dyng tren nguy6n tdc kit hgp tu duy kinh ti va tu duy phap ly trong kiem sodt viec tap trang kinh te^^ Tuy nhien, vdn cdn mot sd thieu sdt va bdt cap cdn hoan thien:
Thu nhdt, quy dinh cua phdp ludt Viet Nam ve chi sd HHI nhin chung cdn so sdi.
Cu the, khi so sdnh vdi Hoa Ky hay EU, Dy thao Nghi dinh chi quy dinh hai ngudng (dudi 1800 va tren 1800) thay vi ba ngudng (tap tmng thdp, tap tmng trung binh va tap trang cao). Dieu nay khien eho viec thdra dinh cac giao dich tap trung kinh te neu ed gifta eac doanh nghiep tren tbi tradng ma d do HHI dudi 1000 trd nen khong cdn thiet.
He sd delta cung ehi dugc nhac den trong tradng hgp HHI d thi tmdng do tren 1800.
Thu hai, tu ngft tai mot sd dieu de gdy nhdm Idn, nhu Dieu 30 Du thao Nghi dinh:
"fTv ban Cgnh tranh qude gia tiin hdnh thdm dinh sa bd viee tap trung kinh ti theo quy dinh tgi khodn 1 Diiu 36 cua Ludt Cgnh tranh vd thdng bdo tap trung kinh ti".
Tuy nhien, khai niera "thdng bdo tap trung kinh ti" la gi lai chua dugc Dy thao Nghi dinh gidi thich, lieu do Id: (i) Thdng bdo ket qua cua qud trinh thdm dinh sa bd viec tap trang kinh ti, hay (ii) Niu mot giao dich roi vao ngudng do thi Uy ban se tien hdnh
" Khoan 1 DiSu 29 Dir thao Nghi dinh.
^^ D6 Khac Tat Hung, Vu Dieu Thao, "Ludt Canh tranh 2018' Khi tu duy kinh ie kit hgp ciing tir duy phap ly", Dien dan va doanh ngtiiep, http://entemews.vn/luat-canh-tranh-2018-khi-tu-duy- kinh-te-ket-hop-cung-tu-duy-phap-ly-135404.html, truy cap ngay21/ll/2019.
65
NHA NUdc VA PHAPLUATSd
thdng bao vd bdt ddu qua trinh tap trung kinh te. Khoan 1 Diiu nay quy dinh: "77J/
phdn kit hap cua cdc doanh nghiip tham gia tap trung kinh ti thdp han 20% tren thi tru&ng liin quan". Vd ly d chd, n i u hiiu theo tu ngft, viec sdp nhap cua hai nha hdng tai mot dia phuang cung cdn phdi thdng bdo cho Uy ban Canh tranh qude gia (!?). Diiu 31 cung khiin ngudi dpc phdn van: "fTy ban Cgnh tranh quoc gia thdng bdo cho doanh nghiep nop hd sa viec tap trung kinh ti phdi thdm dinh chinh thicc neu viec tap trung kinh te khdng thude trudng hap duac phep thuc Men theo quy dinh tgi Dieu 30 cua Nghi djnh nay vd cd khd ndng gdy tdc ddng hgn chi cgnh ti-anh ddng ki tren thi tru&ng Viet Nam". Cdn luu y Id, Dieu 30 Dy thao Nghi dinh chi quy dinh ve cac trudng hgp thdm dinh so bp viec tap trung kinh te, chu khdng quy dinh ve viec cd hay khdng viec cho phep thyc bien tft co quan quan ly canh tranh, phdi chang dieu nay ddng ngbia vdi viec cac tmdng hgp neu rai vdo Dieu 30 d i u dugc phep thyc hien hay cdc giao dich se chi trai qua tham dinh chinh thftc neu khdng roi vdo cdc tradng hgp d Dieu 30 (du v i logic, viec tham dinh chinh thuc chi xay ra sau qud trinh thdm dinh so bg).
Thic ba, du Dy thao Nghi djnh cd nhac d i n HHI va he sd delta mdt each gidn tiep, nhung lai khdng quy dinh ro cdch tinh chi sd ndy, ma chi la "tdng binh phuang thi phdn cua cdc doanh nghiep sau tap trung kinh ti trin thi trudng lien quan" va "mice tdng tdng binh phuang thj phdn ciia cdc doanh nghiep tren thi trudng lien quan trudc vd sau tap trung kinh te". Viec dp dyng phdp ludt trong tmdng hgp ndy trd nen m o hd, bdi viec tinh todn tdng binh phuang
Id viec tinh toan dya tren mdi thi phdn cua doanh nghiep tham gia vdo giao dich tdp tmng kinh ti, hay cua ca thi tradng? Neu viec tinh todn dya tren cd thi tradng, lieu co cdn phai thu thap toan bd thi phan cua cac doanh nghiep cd tren thi tmdng do hay khong? Do la radt s i vdn d i cdn de ngd ma Du thdo Nghi dinh chua nhac den.
4. Mdt s i a i xudt nhdm hoan thien phap ludt Viet Nam v i chi s6 HHI trong viec thdm dinh tdp trung kinh te
Dya tren viec danh gid cdc quy dinh trong phap luat ve tap trang kinh te d Hoa Ky, EU vd Viet Nam, trong bdi ednh gdp y cho Dy thdo Nghi dinh, ben canh mdt so han che da neu khi quy dinh ve chi sd HHI, tdc gid CO radt sd gdp y va de xuat nhu sau:
4.1. Xay dung ca s& khoa hoc ve kinh te trong viec xdc dinh cdc chi sd HHI phu hop vdi thuc tien Viet Nam
Hien nay, du da de cap den chi sd HHI, nhung each tiep can cua Viet Nam lai khdc so vdi Hoa Ky hay EU (hai nguang thay vi ba ngudng, he sd delta chi dugc de cap trong tradng hgp be so delta tren 1800).
Tuy nhien, khdng the tira thdy bat ki mot gidi thich nao phu hgp ve viec ddnh gid tinh hieu qua kinh te cho quy dinh ndy. Ben canh do, chung ta vdn phdi nen ddt cdu hdi, lieu cd nen dp dyng cdc nguang nhu Hoa Ky hay chdu Au khdng? Cdc ngudng do cd phu hgp vdi thi tmdng Viet Nara chua, hay Id can dieu chinh? Neu dp dyng thi se dp dung theo tieu chuan cua Hoa Ky hay chdu Au?
Trong bdi canh nen kinh te dang phat triin cua Viet Nara, vdn de nay ddi hdi khdng chi cdc phan tich ve phdp ly ma con ddc biet can thiet cdc phdn tich kinh te. Vi du, d EU, de hieu rd hon ve cac mftc HHI vd delta, EC
APDUNG CHISOHHL..
da phdn tich radt sd lugng Idn ede quyit dinh trong qua khu cua minh vd tdng hgp thdng tin vi thi phdn cua nhiiu doanh nghiep tren cdc thi tradng lien quan. Phdn tich thuc hien trong cdc tradng hgp: (i) Tdt ca cdc vu viec ma EC cho rdng cd sy ddc quyen, (ii) Tdt ca cac vu viec md EC chdp nhdn cdc bien phdp khdc phuc trong qud trinh diiu tra giai doan I (Phase I investigation) fren co sd cd phdt sinh nghi ngd nghiem trgng, (iii) Tdt ca cdc vy viec da gidi quyit trong nam 2002. Tdng cdng, phdn tich da dua tren dft lieu tu 1231 thi tradng cua 207 vu viee^^.
4.2. Phdn biet chi s6 HHI trong sdp nhap "ngang hdng" vd "khong ngang hdng"
Hien nay, Dy thdo Nghi dinh khi quy dinh vi chi sd HHI chi nhdc din cdc vu sap nhdp ngang hdng: "Tong binh phuang thi phdn cua cdc doanh nghiep sau tap trung kinh ti tren thi tru&ng lien quan". Diiu ndy ddng nghia vdi viec chi sd HHI se khdng ddng vai trd la rapt yeu td khi xem xet cac vu sdp nhdp "khdng ngang hang", luc nay cac tieu ehi khac se dugc dp dung nhu: (i) Thi phdn ket hgp cua cdc doanh nghiep thara gia tap trang kinh te thdp ban 20%
tren thi trudng lien quan, (ii) Doanh nghiep sau tap trang kinh te khdng thudc nhdra 5 doanh nghiep cd thi phan tft 85% trd len tren thi trudng lien quan, hay (iii) Cac doanh nghiep tham gia tap tmng kinh te cd
^' Vincent Verouden, "The role of market shares and market concentration indices in the European Commission's Guidelines on the assessment of horizontal mergers under the EC Merger Regulation", Department of Justice, https://www.just ice.gov/atr/role-market-shares-and-market-concentra tion-indices-european-commissions-guidelines-asses sment, truy c?p ngay 22/11/2019.
quan he vdi nhau trong chudi sdn xuat, phdn phdi, cung ftng ddi vdi mot loai hdng hda, dich vy nhdt dinh hoac ngdnh, nghe kinh doanh cua eac doanh nghiep tham gia tap tmng kinh te la ddu vdo cua nhau hoac bd trg cho nhau cd thi phdn thdp ban 20% tren tung thi tradng lien quan^". Cac yiu td ndy da phdn nhdn manh vdo cac vy sdp nhdp
"ngang hdng", trft yeu td cudi cung dp dung trong cac vu sap nhdp "hang dgc". Tuy nhien, tren thyc ti, tai Hoa Ky va EU, trong cdc hudng ddn ve sap nhap "khdng ngang hang", ngudi ta chia ra lam hai loai la sdp nhdp "hdng dpc" (vertical) gifta hai hay nhieu doanh nghiep "upstream" vd
"downstream", ciing nhu sdp nhdp nhdm (conglomerate) gifta hai hay nhiiu doanh nghiep khdng co sy lien quan theo "hang ngang" hay "hdng dpc". Thyc ti, d cdc vy sap nhdp ndy vdn cd cdc moi quan ngai vi canh tranh nhu kim ham dau vao (input foreclosure) lam gia tang chi phi cho ddi thu
"ngang hang", kim ham khdch hang (consumer foreclosure) lam gidm phuc lgi khdch hang (consumer welfare), thyc hien cdc hanh vi nhu bd bugc (tying and bundling) Idm giara khd nang lya chgn cua khdch hang, dieu ndy dac biet dung neu mdt trong cdc doanh nghiep tham gia vy sap nhdp Id doanh nghiep dgc quyen hay thdng linh thi tradng. Ben canh do, cdn tdn tai ede hieu ung khdng phdi hgp khi cac doanh nghiep khac tren cdc thi tradng lien quan, sau khi sdp nhdp, cd the tham gia vao cdc thod thudn nham han che canh tranh, tu dd phd hdng cdu tnic thi tmdng. Tai Hoa Ky vd EU, nhu da phan tich, chi sd HHI van dugc dua vao ddnh gia trong cdc tradng hgp nay.
^° Khoan 5 Dieu 30 Dir thao Nghi dinh.
67
NHA NUdc VA PHAPLUATSd 4/2020
Do do, tac gid di xudt dua chi sd HHI vao xem xet trong tdt cd cdc loai giao dich ("ngang hang" vd "khdng ngang hang"), nhung d mdi loai thi cd cdc ngudng HHI vd delta khdc nhau.
4.3. Nang cao trinh dp vd kien thuc trong viec xdc dinh thi phdn vd thi trudng lien quan
Mot uu diem da dugc nhac den cua chi sd HHI la sy nhay cam ddi vdi tinh trang bat cdn xung cua thj tradng, nhung cung ddn tdi mot hieu ftng phy Id viec tinh todn thi phdn cftng rdt quan trgng, bdi Ie 1%
chenh lech ve thi phdn cd the ddn den sai sd len den hdng tram. Vi dy, tren mot thi tradng cd hai doanh nghiep nam gift Idn lugt la 90% va 10% thi HHI la 8200, nhung niu la 91% vd 9% thi HHI Id 8362. Nhu vdy, khdu xdc dinh thi phdn Id cyc ki quan trgng. Ben canh do, viee xde dinh tbi tmdng lien quan eftng la then chdt, bdi le, neu xac dinh qua rdng se ddn den viec bd sdt cdc giao dich tap trung kinh te gdy ra tdc dgng tieu cyc den thi tradng, nhung neu xde dinh qud hep thi se la rao can eho doanh nghiep vd tao ra cac chi phi khdng dang cd lien quan den thu tuc hdnh chinh. Dieu nay ngdy cang cdp thiet trong bdi cdnh nen "kinh t§
sd", cd sy giao thoa manh me gifta cdc loai hinh trayin thdng va phuang thuc mdi hay khai niem radi, cung nhu sy bung nd eua intemet, kinh doanh true tuyen vd todn edu hod, ddn din viec rdt khd khan trong xdc dinh thi tradng san phdm lien quan va thi tradng dia ly lien quan. Ldy vi dy ve vy sdp nhdp "dmh dam" gifta Grab va Uber tai thi tmdng Ddng Nam A, trong dd cd Viet Nara.
Niu xdc dinh ddy la "don vi kinh doanh van tdi" thi se bao gdm cd ede loai hinh taxi
trayen thing nhu Vmasun, Mai Linh, cdn xera ddy la "don vi cung cdp phdn mem ket ndi gifta hdnh khach va Idi xe" thi thi tradng se bi thu hep di ddng ki. Thyc ti, diiu nay dd ddn din viec ed nhiiu cudc tranh lu^n tren cdc phuang tien thdng tin dai chung^'.
Do do, cdn ndng cao ca vi trinh dp Idn kien thftc trong khdu xac dinh thi ph^^ ^^ ^^
tradng lien quan, nhdt la yeu td kinh te, phdp ly va cdng nghe.
Ket lu^n
Chi sd HHI ddng vai tro quan trgng trong viec xdc dinh rauc do tap trang kinh te tren thi tmdng lien quan, bdi nd nhay cdra khi thi trudng ed bdt ky sy thay doi vS tbi phdn. Tai Hoa Ky vd EU, chi sd nay cung vdi he sd delta dd dugc ghi nhdn trong viec ddnh gid mftc do tap trang kinh te trong ede giao dich t^p trang kinh tS
"ngang hang" va "khdng ngang hdng". 6 Viet Nam, Idn ddu tien Dy thao Nghi dinh hudng ddn Ludt Canh tranh ndm 2018 da ghi nhdn ve phuang thuc ndy, tuy nhien, viec quy dinh vdn cdn so sdi vd ma hd, c6 the ddn den tinh trang hieu sai vd bdt nhat trong viec dp dyng phap ludt. Do do, tac gid de xudt radt sd sua ddi va gidi phap nbam hodn thien phdp ludt Viet Nam nhu:
Xdy dyng ca sd khoa hgc kinh te phu hgp vdi tinh hinh cua ddt nude, phdn biet chi sd HHI trong cdc loai sap nhdp cftng nhu nhdn raanh va ndng eao chuyen mdn trong viec xdc dinh thi tradng lien quan.
^' Hoang Diing, "San chdt cua Grab Id kinh doanh v4n tdi hay phan mim kit noi?", Ddn tri, https://dan tri.com.vn/xa-hoi/ban-chat-cua-grab-Ia-kinh-doanh- van-tai-hay-phan-mem-ket-noi-2018II28193142552 .htm, tmy cap ngay 04/12/2019.
