M O T S O V A N D E C d B A N V A C O C H E B A O D A M T H I / C T H I STJONG MAI - MINH CHI*
I. Mot so van dd co1 ban ve quyen con ngirdi va phat trien con ngirdi
Neu coi Quydn con ngudi la nhung quydn ca ban ma moi ngudi dan ddu duqc hudng nhu nhau tren tu each la mot con ngudi va Phat tridn con ngudi la su md rdng ca hqi va nang cao nang luc cho con ngudi thi cd thd ndi ring giua vide thuc hien quydn con ngudi va thuc hien muc tieu phat tridn con ngudi cd r i t nhidu diem chung duqc chia se.
Khi phat tridn con ngudi va quydn con ngudi tidn bd (duqc thiic day manh me hon) chiing se ciing cd cho nhau - tang cudng kha nang cua con ngudi va bao yd cac quydn va tu do ca ban cho ho. Phat tridn con ngudi la nen tang dd cdng nhan quyen con ngudi va quydn con ngudi la co sd dd phat tridn con ngudi mdt each day dii.
Chinh vi su lien he chat che nay nen khi ndi tdi mot sd van dd ca ban vd quydn con ngudi va phat tridn con ngudi, it nhat cd thd neu ra 3 van dd ca ban la muc tieu chung, nguyen tac va ca chd dam bao thuc hien nhung muc tieu chung nay.
1. Muc tieu dugc chia se giiia quyen con ngudi vd phdt trien con ngudi
Thd hien tap trung nhat su chia se vd muc tieu giua Quydn con ngudi va Phat trien con ngudi chinh la Bao cao Phat tridn con ngudi nam 2000 (Human Development Report 2000). Trong bao cao cd tieu dd la Quyen con ngudi vd Phdt trien con ngudi (Human Rights and Human Development) nay, muc tieu chung duqc chia se giua hai pham trii duqc neu ra mot each cd dong gdm 7 muc tieu sau.
1) Quydn con ngudi va phat trien con ngudi cung nham ddn muc tieu thuc hien sir binh dang cho con ngudi, do la vide bao dam cho con ngudi khong bi doi x i i phan biet trong tiep can ca hqi va nang cao nang luc v i b i t ky ydu td nao nhu su khac biet vd nam ntr, dan tqc, virng mien, giai tang, trinh dd hoc v i n , van hda, ton giao....
2) Quydn con ngudi va phat tridn con ngudi cung n h i m ddn viec dem lai cho con ngudi mot cudc song xung dang vdi con ngudi. Dd la cudc sdng tu do thoat khoi doi ngheo, thieu thon nhu la ca sd de duqc hudng su m d rdng ca hoi lira chqn va nang cao nang luc.
3) Quyen con ngudi va phat trien con ngudi deu nham ddn tu do phat tridn ciia ca nhan ciing nhu nang luc nhan biet nguon luc ciia minh cho viec chqn lua co hqi phii hop hon.
4) Quydn con ngudi va phat tridn con ngudi ciing nham den vide giup cho con ngudi duqc sdng trong an toan, khong phai so hai trudc nhirng de dqa ciia cac mdi nguy hidm den tinh mang hoac hanh v i bao luc.
5) Quydn con ngudi va phat tridn con ngudi ciing nham ddn vide bao dam cho con ngudi duqc sdng cudc sdng cong bing khong phai chiu su ddi xii bat cdng ciia co che va luat phap.
6) Quydn con ngudi va phat tridn con ngudi ciing nham den viec tao ra cho con ngudi nhirng tu do lien quan ddn viec ra quydt dinh nhu tu do tu duy va ngdn luan, tir
* InvestConsult Group; TS.; Vien Nghien cihi Con nguoi.
Quyen con ngudi...
do tham gia va lam chu cuoc song.
7) Quydn con nguoi va phat tridn con nguoi cung nham ddn vide bao dam co hoi vide lam hay noi khac di la tu do lam vide, tu do khong bi bde lot.
Co thd noi, 7 muc tieu duoc chia se tren day giua Quydn con nguoi va Phat tridn con nguoi chinh la nhung muc tieu dam bao cho con nguoi co mot cuoc song xung dang voi con ngudi vd pham gia, tu do va hanh phiic.
2. Nguyen tdc thuc thi quyen con ngudi vi phdt then con ngudi: each tiep can dua tren quyen
Nham dam bao cho nhung muc tieu duoc chia se chung giua Quydn con ngudi va Phat tridn con ngudi duoc thuc thi hieu qua, ngudi ta da dd ra mdt nguyen tac thuc hien, dd la each tiep can dua tren quyen (RBA)1. Ndi mot each cd dong nhat dd la nguydn tac lam vide dat con ngudi vao v i tri trung tam, lay lqi ich con ngudi lam thudc do, thda man yeu cau: moi cdng vide (xay dung du an, chien luqc va cdng tac trien khai, hoat dong kinh td, van hda, xa hdi, ngoai giao...) ddu phai hudng ddn muc tieu nham lam cho cudc sdng con ngudi duqc nang cao vd chat, dam bao lqi ich cho con ngudi va dem lai hanh phiic cho con nguoi. V i du, nhung du an ldn buqc ngudi dan ban dia phai di ddi khoi noi cu tru lau ddi vdi ban sac van hda ddc dao ciia hq thi trudc het phai tinh ddn vide dam bao cudc sdng va van hda ciia nhung ngudi dan bi di ddi khong bi pha vo nghiem trong tdi muc khong sao khoi phuc lai duqc, hay ndi khac di la phai tinh den vide hudng lqi cho chinh nhung ngudi dan bi hy sinh v i muc tieu ciia du an (cd thd la v i lqi ich lau dai cua qudc gia).
Nguyen tac nay trudc day thudng bi lang quen khi ngudi ta qua chii y ddn muc tieu tang trudng va chinh v i vay nen mdi cd hien tuqng cang tang trudng thi su phan hda giau ngheo cang bi keo doang ra va anh sang do tang trudng kinh td dem lai da khong roi tdi duqc mdt bq phan cua dan sd, didu dd cung cd nghTa la nhung ngudi nay da khong cd duqc mot trong nhung dieu kien rat quan trong dam bao su binh dang trong tiep can co hqi va nang cao nang luc ciia con ngudi.
3. Co che dam bdo thuc thi toan dien quyen con ngudi viphdt trien con ngudi Cd mot vide thudng hay xay ra trong su thuc thi quydn con ngudi dd la vide thuc thi nay thudng chi duqc tridn khai ddn cdng doan luat hda, nghTa la duqc bao dam bdi yeu td phap luat, tuc la xay dung va ban hanh luat (trudng hop tham gia cac cdng udc qudc td vd quydn thi sau khi dang ky tham gia se tidn hanh nqi luat hda cac quyen) va tridn khai thuc hien bang each dua ra cac van ban hudng dan dudi luat. Tuy nhien, quydn con ngudi neu chi dimg lai d van ban phap luat thi khong dem lai gia tri thuc tidn ddi vdi vide thuc hien muc tieu ciia phat trien con ngudi, cung la muc tieu ciia quyen con ngudi.
Hay ndi diing hon la luat mdi chi la mot khia canh dau tien dam bao thuc thi quydn ma thdi, dd luat hay quydn di vao cudc sdng con can rat nhidu dieu kien khac nua ma ndi mot each tdng quat, su phdi hop van hanh cac didu kien nay chinh la co chd thuc thi quydn con ngudi va phat tridn con ngudi. Dd la cac didu kien ve kinh te, van hda va xa hqi sau khi quydn da duqc ghi nhan bang luat.
Chi rieng cac didu luat thi khong thd dam bao quydn con ngudi. Can cd cac thiet chd
1 Xem "Cach tiep can dira tren quyln - sir gin ket giiia quyen va phat triln con nguoi, Tap chi Nghien ciru Con nguoi s6 21 2009.
Nghien cuu Con nguoi s66 (51) 2010
7
hd trg qua trinh luat phap di vao cuoc song thong qua cac yeu to van hoa vdi cac chuan muc dao due xa hqi de hau thuan cho cau true phap ly chii khong phai la ngan can hoac de dqa no. Cac dieu kien hay thiet che ve kinh td cung la su hd trg quan trong va nhieu nhom xa hqi (xa hqi dan su) cung nhu chinh phu ddu cd thd bd sung cho siic manh ciia cac thiet che nay.
Cac dieu kien hay cac thiet che xa hqi hop lai thanh nhung didu kien can va du cho thuc thi quyen, chung lien he chat che vdi nhau, dieu kien nay la tidn dd va tac ddng thuc day cac dieu kien khac. V i du, de con ngudi cd cudc sdng d muc xung dang vdi con ngudi thi hq phai dugc dam bao cd cudc sdng no dii, khong thieu thon (dieu kien kinh te) chi cd nhu vay hq mdi cd dieu kien tiep can nhieu co hqi hon, nhieu tu do hon (dieu kien xa hdi), nang cao nang luc cua ban than de vugt qua dugc nhung rao can ciia nhung tap tuc va quan niem truyen thdng da trd nen lac hau vdi thdi dai (dieu kien van hda).
I I . Noi dung co* che dam bao thuc t h i quyen con nguoi v i phat trien con nguoi theo nguyen tac cua each tiep can dua tren quyen
Co che (mechanism) la mot chinh the van dong theo mot quy luat (nguyen tac) nham den mot muc tieu nhat dinh, v i vay co che dam bao quyen con ngudi cung la mot chinh the cac yeu td phap luat, kinh te, van hda, xa hqi van ddng theo nguyen tac dua tren quyen nham muc tieu thuc thi quyen con ngudi va phat trien con ngudi.
1. Dam bao thuc thi quyen con ngu&i tir goc dp ludt phdp
Viec xem xet, danh gia co che dam bao thuc thi quyen con ngudi v i muc tieu phat trien con ngudi tir gdc do luat phap can tra ldi it nhat cac cau hdi sau day:
- He thdng luat da dii bao quat cac quyen con ngudi co ban?
- He thdng luat da nqi luat hda cac cam ket qudc te ve quyen con ngudi ma Viet Nam da tham gia?
- He thdng luat da dam bao khong cd nhirng thieu khuyet ddi vdi thuc thi quyen con ngudi nhu mau thuan, trung l i p (giua cac luat hoac giua luat va van ban hudng dan dudi luat), hoac chua cd van ban hudng dan thuc thi?
- He thdng luat va cac tuc le truyen thdng (luat tuc) cd nqi dung phii hgp hay mau thuiin nhu the nao, da dugc khic phuc ddn dau?
- Nguon luc (ddi ngu) thuc thi luat phap (vi du sd luqng luat su, thim phan tren dan sd...)?
- He thdng luat dugc thanh lap cd tuan theo nguyen tic dua tren quydn (vi con ngudi hay vi lqi ich cue bq)?
Xem xet danh gia co che dam bao thuc thi quyen con ngudi v i muc tieu phat tridn con ngudi tir gdc do luat phap ddi hdi nhan manh khia canh luat phap lien quan ddn quyen ca vd sd lugng va chit lugng cung nhu nguyen tic soan thao va ddi ngu thuc thi he thdng luat dd. Ndi each khac la xem xet co chi phdp ludt da van hanh theo nguyen tac dua tren quyen hay chua.
2. Dam bdo thuc thi quyen con ngudi tic goc do kinh ti
Viec xem xet danh gia co chd dam bao thuc thi quydn con ngudi vi muc tieu phat trien con ngudi tir gdc do kinh td can tra ldi it nhit cac cau hdi sau day:
- Binh dang trong hudng lqi tir tang trudng: Kinh te tang trudng ddng gdp cho xda ddi ngheo, tang trudng v i ngudi ngheo, v i cac quydn ciia con ngudi va phai mang tinh ben vung?
- Dam bao co hqi vide lam, khong bi bde lot cho ngudi dan?
Quyen con ngudi...
- Dam bao binh dang trong viec tiep can co hoi giao due va y te, nude sach, mdi trudng sdng trong lanh?
- Trach nhiem xa hoi ciia cac cdng ty nha nude, tu nhan va lien doanh?
- M d i trudng kinh td hd tro (chi cdng tra luong cho giao vien, nhan vien y te, nhan vien phap luat...) cho viec thuc thi quyen con ngudi nhu the nao?
Xem xet danh gia viec thuc hien quyen con ngudi v i phat trien con ngudi tir gdc do kinh te ddi hdi nhan manh khia canh phan bd lqi ich tir tang trudng kinh te cd dam bao nguyen tac binh dang cho moi tang ldp, moi khu vuc trong xa hdi, muc do hoan thanh trach nhiem xa hqi ciia cac cdng ty... nham dam bao nguyen t i c cac nguon luc kinh td phai duqc dau tu binh dang theo hudng thiic day quyen con ngudi. Ndi each khac la xem xet co che kinh te cd van ddng tuan theo nguyen tac dua tren quyen hay khong.
3. Dam bdo thuc thi quyen con ngudi tir goc do van hoa
Viec xem xet danh gia co che dam bao thuc thi quyen con ngudi v i muc tieu phat trien con ngudi tir gdc do van hda can tra ldi it nhit cac cau hdi sau day:
- Nhan thiic ve quyen cua ngudi dan?
- Hieu biet, thai do va nang luc van dung luat vd quydn cua ngudi dan?
- Nhan thiic ve quyen con ngudi va nang luc, thai dd thi hanh luat lien quan ddn quyen cua ddi ngu cdng chiic?
- Tinh lien ket, thai do va niem tin ciia ngudi dan (vdn xa hqi) ddi vdi v i n dd quydn?
- Cac gia tri va chuan muc xa hqi ho trq ton trong phim gia, tu do va binh ding?
- Giao due y thuc vd quydn con ngudi (nha trudng, phuong tidn truyen thdng, khoa huan luyen)2?
Xem xet danh gia vide thuc hien quydn con ngudi v i phat tridn con ngudi tir gdc do van hda ddi hdi nhan manh khia canh nhan thiic, nang lire hieu biet van dung luat lien quan ddn quydn ciia cac chu thd cung nhu cac gia tri cd nqi dung ung hq hay can trd ddi vdi vide thuc thi cac quydn con nguoi. Ndi each khac la xem xet co che vdn hoa cd van hanh theo nguydn tac dua tren quydn hay chua3.
4. Dam bdo thuc thi quyen con ngudi tir goc do xa hoi
Vide xem xet danh gia co chd dam bao thuc thi quydn con ngudi v i muc tieu phat tridn con ngudi tir gdc do xa hqi can tra ldi it nhat cac cau hdi sau day:
- Co chd, bq may, chinh sach nha nude (ke ca cac thiet chd phap luat) van hanh theo each tiep can dua tren quydn hay nguydn tac "cua dan, do dan, v i dan" nhu thd nao?
- Dan chu co sd duqc thuc hien nhu thd nao? Minh bach trong qua trinh ra quyet dinh, bao dam tinh ddc lap ciia bq may tu phap?
- Xa hqi dan sir da hinh thanh va van hanh d muc do nao?
- Cac hien tuqng xa hqi tieu cue anh hudng xau (tham nhung, quan lieu, su thao rung quydn luc ciia ddng tidn, bao luc de dqa ddn an ninh ca nhan...) ddn vide thuc mi muc tieu chung giua quyen va phat tridn con ngudi duqc giai quyet d mire do nao?
Xem xet, danh gia vide thuc hien quydn con ngudi v i phat tridn con ngudi tir gdc do xa hqi ddi hdi nhan manh khia canh thiet che xa hqi va hien tuqng/van dd xa hdi ung hd
2 Xem "Giao due quygn con nguoi la giao due tinh chu the doi voi quyen", Tap chi Nghien cuu Con ngudi s6 5/2008.
3 Xem "Van h6a nhan quyen", Tap chi Khoa hoc x3 hoi s6 4/2007.
Nghien cuu Con nguoi s66 (51) 2010
9
hay can tra viec thuc thi cac quydn tu do co ban (tu do tham gia, phat bidu, thanh lap hqi va quyet dinh cuoc song cua ban than). Noi torn lai la xem xet ca chi xa hoi co van hanh tuan theo nguydn tac dua tren quyen hay chua4.
Thay loi ket
Chinh su gan ket giua cac quydn con nguoi doi hoi co chd thuc thi phai toan dien.
Lich su nhan loai gan day da tirng trai qua giai doan phan cue trong Chien tranh lanh, cac nuoc phuong Tay nhan manh vao cac quyen dan su va chinh tri, chi trich cac nude XHCN tir chdi nhirng quyen nay, trong khi cac nude X H C N va nhidu nude dang phat tridn khac lai nhan manh cac quydn kinh te xa hqi va chi trich cac nude phuong Tay giau cd nhat ma khong dam bao duqc nhung quyen nay cho toan bq cdng dan.
Tuy nhien, thuc td da cho thay vide bd qua cac quydn kinh td va xa hqi cd thd pha hong tu do chinh tri va dan su va nguoc lai, vide bd qua cac quydn dan su va chinh tri cd thd lam hong cac quyen kinh td va xa hqi trong thdi ky khd khan, nguy hiem. Su thay ddi ro ret trong nhan thuc vd su khong thd chia cat giua cac quydn ddi hdi vide bao dam toan dien cac didu kien can va dii trong thuc thi duqc bieu hien d su tang len ngom muc sd luqng cac nude tren thd gidi phd chuan toan bq5 cac van kien chinh ve quyen con ngudi: tang tir 10% ldn g i n 50% trong vong 1 thap ky (1990-2000).
Khi dd cap tdi nhung van dd co ban vd quydn con ngudi, cd thd dua ra mot sd van dd khac nhau tiiy theo tirng gdc do khac nhau, nhung tir gdc dd phat tridn con ngudi thi cd the dua ra 3 van dd la muc tieu chung, nguyen tac va co chd dam bao thuc hien cac muc tieu nay. Va duang nhien la cac didu kien hay ca chd dam bao thuc thi muc tieu chung ciia quydn con ngudi va phat tridn con ngudi khong thd khong bao ham day dii, toan dien tren tat ca cac khia canh luat phap, kinh td, van hda va xa hqi nhu da trinh bay trong nqi dung trao ddi tren day6.
Tai lieu tham khao
1. UNDP, "Human Rights and Human Development - Human Development Report" 2000.
2. Vu Minh Chi. "Van hoa nhan quyen", Tap chi Khoa hoc xa hoi sd 4/2007.
3. Vu Minh Chi. "Giao due nhan quyen la giao due tinh chii thd ddi vdi quydn". Tap chi Nghien ciru Con ngudi sd 5/2008.
4. Huynh Thi Suong Mai. "Quydn con ngudi - Sir vi pham va cuu trg". Tap chi Nghien ciru Con ngirdi so 4/2008.
5. Vu Minh Chi. "Cach tiep can dua tren quyen - sir gin ket giira quyen va phat trien con ngudi". Tap chi Nghien ciru Con ngudi so 212009.
^ Xem "Quyen con nguoi - Su vi pham va cuu tro-", Tap chi Nghien cuu Con nguoi s6 4/2008.
Tinh den nam 2000 la 6 van kien chinh va nhieu van kien khac nua. Viet Nam da phe chuan 15 vSn kien quoc te ve Quyen con nguoi trong d6 10 van kien ciia Lien hiep qu6c.
M3c du co the co nhirng quan nif m khac nhau \h co chS dam bao quygn con nguroi, vi du, trong Hpi thao ve "Co che dam bao va bao ve quyen con ngudi" ngay 26-27/11/2010 do Vi?n Khoa hoc x3 hpi Vi?t Nam to chiic, PGS.TS. Pham Hiiu Nghj (Vien Nha nuoc va Phap Juat) quan niem rang c6 hai ca ch6 bao dam quyfin con nguoi la ca chS nha nude va ca chS x3 hpi.
