SUID-AFRIKAANSE SPOORWEË

Oor’npaarminutesal die„5.15” aankom.

Vir baie in hierdie klein ge- meenskap,is dit die belangrikste gebeurtenis vandiedag,wanthul lewensen bestaanissonouaandie spoorwegvervoerwese verbonde.

Dit

neem

hul produkte na die stedeen hawens, en bringweerin die plek daarvan goedere vandie reuse-pakhuise,boerderybenodigd- hede en veevoer. Dit betefcn vakansies by die see, posstukke van vriende en koerante saans.

Die Spoorwegstasie is voorwaar die„Hoofstraat”wat almal sonder onderskeid bedien en aan almal tesaambehoort.

Die„5.15”het

gekom

en gegaan.

Maar

virdaardiepaar minutehet die lewe van die plaaslike ge- meenskap’nstappievooruitgegaan.

Daar^isnogeens vordering gemaak.

Dag

nadag,enjaarnajaar,dra die Suid-Afrikaanse Spoorweëin aansienlike mate, ín elke uithoek van die land, tot die welvaart en voorspoed vandie samelewing in die algemeen by.

Oorsig van die Poêsie vir die Jaar 1948

Deur

S. C.

HATTINGH

’nHeleaantalbundelspoësie hetindie afgelope jaar dieliggesien: Skemering deurTotius, InkeerdeurS.J. Pretorius,Liederevan Salome deurS. Ign.Mocke, SekelenSimbaaldeurG.A.W’atermeyer enMurevandieHartdeurOlgaKirsch.

Wanneer

mensdiewerkvan’nwaredigterleesdan kry_jydiegewaarwording asofdaarietslewends uitopstyg en joueie gees binnedring enverryk. Ditis

moontlik omdat die gedagtes van so’n digter uit ’n bepaalde lewenshouding voorts'loeiwat innigverbondeismetdiekern vandiemenslikebestaan. Sulke gedagtes dui nie op bykomstighede nie maar dit

wek

gevoelens, strewende, dinamiese kragte watdie waarheidopenbaar soosditdeurdie digter ondervind, beleefis,en hyditdeur sy skeppendevermoëtot’nbeeldvandieewige en on- verganklike

omgcvorm

het. Skoonheid

kom

dus voortuitdiesiel;disniesoseer

’neienskap vandie uiterlike wêrcld nie maarinmanifestasie vandie innerlike vandie kunstenaar.

Soos insy vroeëre werktoon Totius weerin „Skemering'' dat sy poësie die uitingisvan’nryk,vasomlynde lewensbeskouing.

Daarom

maakditdieindruk van egtheid eneenlieidwatdie onontbeerlikekenmerkeis van’nware lewens- beeld. „Ditmoetonsby Totiussteedsonthou; hyistogdigterwatdienadruk opdie innerlike lê, by wie gedagte-inhoud ’ngroot betekenis het. Die uiter- like wêreld niet sy kleurerykdom en vormskoonheid kry alleen betekenis vir

hom

wanneerdit vanuit die gesigspunt van sy geloofgesien word: die idee dra en vorm die helewêreld

...”

(C.

M.

van den Heever). Dieverheer- likingvanbloot sintuiglikegenietinge engcvolglikook oordreweindividualismc, isaan

hom

vreemd omdatditnie inpas bysy lewensopvattingnie en, volgens hom,ook nie dieoorheersendekenmerkevan warepoësieuitmaaknie. Vorm- skoonheidalleen isnie genoeg nie; ditmoetgepaard gaan met’n vollegees- te.slewe en getuig van lewensinhoud. Totius bereik die hoogste skoonheid inpoétieseuitdru&ingdeur soberheid en eenvoud; die buitensporigegesoek na mooibeeldeenreëlswordvervang deur besonkenheid en skoonheid en verhewen- heidvan gedagte.

Dieeerste afdelingvandie bundel,Diedonker poort, herinner sterkaan verwante gedigteuitPassieblomme.

Ook

hiermoetdiedigter’nkindjie (sy kleindogtertjie)

aandie dood afgee.

Maar

ons

vemeem

niemeerdie roue smartkrete van^die geteisterde vader nie. Dis nie meerdie mens wat in opstand

kom

teen

God

omdat hy Sy wrede liefdenie kan deurgrondnie. Die weergawe vanpyn en lyding in alsy onmiddcllikhcid maak plek vir kalme bepeinsing daarvan. A1

is die smart diep en ondraaglik,tog verneem ons onmiskenbaardieklanke van oorgawe en berusting . . .

Indiebegin isdie digter oorstelp enradeloosoordie gebeure.

Hy

kan die dogtertjie nie alleenlaatgaannie.

Maar

diedonker poort gaanoopensyverdwyn daaragtcr

!

En

in

my

hart hetditgeskreeu, geskryn, toesy voor

my

induistemisverdwyTi.

Dieysterslothetvoor

my

toegeslaan, metstrengbeveldatek daar

weg

moetgaan.

Geweldenaar!

En

wxedegrendelslag!

Nou

staanekbuitealleen,

om my

. . . dienag.

61

OntroerendisdiebeeldvandiesterwendekindinDieSmetteloseHande

En

...

Diereinheid van haar hande endieskoonheid vanliaaroë watstraks diedood tenprooimoet val,vul

hom

metonuitgesproke weemoed.

Dan

die herinnering

—

^intere najaarsdraad wat hy indie stilte tot ’nfyn weefselsaamheg.

Maar

die lewese wrede warreling versteur diestilte en vervaagdie beeld. In die dagashymoetwerk, verdwynhaarbeeld; alleen indieaand verskynsy weer envoelhydie fellepyn:

So skynhaar beelduit stiltes,onbewoë, deur

my

gedagteskemer. Ja alleen deurstiltes

kom

diedodetotonsheen.

Sy lierinneringeis vasgeknoop aandie kamerwaarin sy gesterfhet, aandie portretaandie muur. Vergeefsprobeer hy

om

sy gedagtesindieseevanver- getelheid te laat wegsink:

—

Diewrakliout spoelweeruitdiedieptes op.

ja,daar’s’nseemetwaters diep en

wyd

endonker-blink,maardaar’sgeen waters van vergetelheid

!

Diedigter seeielewe kanniemeerbaielankduurnie. Dietyd

kom

nader dathy ook deurdiedonker poortmoetgaan.

En

dansal aldiegeheime opgelos word

:

Nie meer,niemeerbaiejare, dansalekdie raaisel weet, dansal ’kinblikindie ware wesensgrond van

my

verdriet waarekjarealingemeet, gepxïilhet,maarverniet,

Sy berustingen oorgawe blyk verder uitdie gediggiesDie Marinieruitou, ott Tyden fVeerin dieArk.

In die tweede afdeling, Plaaslewe, voer Totius ons ’n landelike atmosfeer binne. Sy gedigte worddeurstraalmetsy groot liefdevirdieplaasomgewing.

Maar

dis niedie uiterlike beskrywings alleenwat involle skoonheid voor ons ontplooi nie; Totius bereik hier ’n hoogtepuntas simboliese kunstenaar.

Hy

betrag allesuitdie skemering

—

die aand-stilte wat

kom

voordie volle rusvan die nag neersak. Die skape

kom

kraal-toe. Dic skaduwees word langer:

Roerloosstaan hul

om

my,en verder

kom

uitdie veld die laastes aan.

Hul

wag

net dat hulgryselierder die seinsalgee

om

in tegaan.

Nou

isdiedagverby.

Ook

virdiedigter het dieskemeruur aangebreek. Die nagsalvrede bring

:

Netnousalekookrus.

My

kersiesal,geblus, innagverdwyn.

Alleendielampies van diehemelstraatsaldan die plaasbeskyn.

Gedurendediedagisdaarlewebydie

dam

waar,nadiereën, dievoëls speel en^baljaar.

Maar

indieaandworddit stil; alleen’nvink speel deurdietakke en die laaste strale van die son glans op die water.

By die mielieland hoor hy ’n geruis soos van die see

—

_{’n stem van diepc}

oneindigheiduitwat vergaan ofwentelmetdietyd

—

^Skemeringbring vrede:

ditstyg opuitdie sereniteitvandiemaannag

om hom

heen,ditspreek uitdie sagte'aandreën wat deurdie blarevandie bomeval, uitdie komsvan diedou

indieaandasditstilis . . .

Die afdeling Vdria bevat ’n aantal geniengde gedigte. Aansluitend by die vorige vvat gedagte-inlioud betref,

noem

ons veral dievolgende: Verlatenbeid, Asdiedag

my

klaargelcziel bet, fVoordevan 'nsterwendeenGebed.

Tot bydie poort vandie ewigheid het die digter aangetree. Dit is stil in sygcmoed^:

—

’nStiltewas van

my

bestaan dieaanbegin

’nStiltelei dieeindenou geruisloosin.

Hy

is nou soos’n kindwatskaars kan loop. Syvoete glyen wankel onder hom. Die Here moet vir

hom

Sy arms oophou^:

—

En

as teen verreskemerbergestuit

my

laastevoet

—

snel

my

dan ingemoet!

’kSteekdan na

U

^metnoodgeluid

my

handeuit.

Daarvolgnogtweeafdelings,nl.

Op

ReisenUit'nKantate. Ineersgenoemde gee die digtersy reisindrukkeen bepf“insings terwyl hy op besoekwas nadie Heilige I-andenindiekantateisopgeneem’naantalvaderlandsegedigte,geskrywe opversoek vandieF.A.K. en getoonset deur Arnoldvan

Wyk.

Dieuitvoering daarvan sou bydichoeksteenleggingop Monumentkoppie in 1938 plaasgevind het. Dithetonmoontlik geblykomdatdiekoreniebetydsgereedkon

kom

nie.

Insy bundel InkeerhetS. J. Pretorius werklik digterlike talentgeopenbaar.

Meer

asvantevoretrcehyasbewus-skeppendepersoonliklieidopdievoorgrond.

Insy beste gedig^te staan hy heeltemallos vandie stremmendeinvloedvandie bep)erkte individualisme en word sy werk gekenmerk deur ’n verruimende objektiwiteit. In teenstelling daarmee staan sy swakste gedigte weer in die kader van die psigo-analitiese wat tot vaaghcid en kunsmatigheid aanleiding gec. .Maarselfsonder symeespersoonlike verseisdaar’naantalwat blywende waardebesit.

Dieafdeling Skrik ofjenmetdriesonnette. Naderende onweer

wek

dievoor- gevoelvanonneil; dieskorgeluidvan’nsterwendeindieho.spitaalwat sy hand tecn’nvenster uitstoot ,,soos’nvreemdeplantmetdorre twye wat verwronge krul,” benadrukdie vrees watdie siel omknel. Ruslangs'dieherggetuig van

fjTi

waameming;

die bcklemmende angsgroei sterker want, Uit die wolkhoog krans hoor hy hoe tik diewatcrdruppelseeueindiestilte af,valuitdie toringvandietyd diehoë maatslag van Verganklikheid.

Die kruip-gangbewegingvandiehande van’ntoring-horlosiewordsinnebeeld van die onverbiddelike sekerheid waarmee die dood die mens ^inhaal.

Dan

volg eenvandie mooiste gedigteindie hele bundel,nl. Gebreklike:

Vemiet datjulprobeer soosgodegaan enluid gesclsenlag solankjulstuit teen

my

watmetdiemeganiek van langdunknieësoos‘nkriek

omhoog

gesteek, laag teen die teer deurjullestrate kruip,

deurjullevreugdesluip.

Verdcr verdien nog meldingdie sonnet Oop

myn

, . . Kimberley en die im- pressionistiese stemmingsvers Najaarsnag.

63

f

»

HUiSE

^{f >}

ALBEI

IS

„HUISE” —

_’n

_dak

_{oordie kop, en}

vier

mure om

die

weer

buite te hou. Albei

beantwoord aan

die hoofdoel

van

beskutting.

Maar wat

’n verskil in gerief en

gemak!

So ook met

Lewensassuransie. ’nKlein polis is

ook

„assuransie”

—

^{goeie, gesonde dekking.}

Maar,

net so

min

as

wat

^die

man wat darem

in redelike gerief wil woon,

hom

tevrede

kan

stel

met

die kleinsteen goedkoopste ou huisie, net so weinig

kan hy

geldelike versorgheid vir homself en sy gesin verskaf deur te wil

klaarkom met sommer

net ,,’n polis”

—

en te dikwels vir

maar

^’n dééltjie

van

die

bedrag wat

werklik nodig is!

Maak SEKER

dat daar werklik genoeg assuransievirugesin sebehoeftes of virueie

oudag

sal wees.

nog 'n SANLAM-Polls!

TAKKC

DWARSOEUR

OlE UNIE HOOFKANTOOR: WAALSTRAAT ^26, KAAPSTAD

Die tweede afdeling, Duisternis, bevat veel wat kunsmatig en ondeurleef aandoen. Afgesienvanmooireëlshieren daarkan Meganieke, Besef en Nagpoel nie as ernstigepoësieaanvaarwordnie. Dieper inlewing vind onsinArgument,

Aan

William Blake enSelfmoord. Laasgenoemde bevatuitmuntende gedeeltes:

En

heser,feller indieeensaamheid

;

treknet die sneller endielogge tyd valsoos’nswart salmanderuitjouhart.

Die meeste kwatryneinhierdie afdeling getuig van suiweraanvoeling. Pyn en Opgedroogde

Dam

isdie beste:

Die blominehet hierlangs diewal gepryk, diemaanhaarhier gespieël,maarkyk noulêverstrooioorswart,gebarsteklei geraamtes en’nkorsvan droëslyk.

Dic stryd wat totinkeerlei wordopgevolg deur Deurbraak, Eilande vandie fPaarbeiden

Aan my

seun. Indie laaste afdelingis daardrie treffende gedigte, sonnette w'ataantoondat Pretorius tot die hoogste instaatis wanneerhy

hom

wendtotdiesobereen eenvoudige.

Liederevan Salomeen andergedigtedeur S. Ign. Mocke, bevat indie eerste afdeling’naantalminnedigtewat ’nkenteringindie digtersegemoedslewe op

filosofiese grondslagaandui.

Hy

neem afskeidvandie oue, maarvoeltogdat hy

hom

nie van die verledekan losskeurnie. Indie Opdragsê hy:

Nooitsalontnugtering

my

ditontneemnie:

vanhierdieoomblikdie herinnering;

diejarekan

my

niehiervan vervreemnie,

Vanhierdievreugde,hierdie blygesing vanvlakvoëlsindiesonligvandiemore . . .

O,Siel,jywasdiéhoopuitangs gebore.

Sy ontmoetingmetSalome kondig’nnuweperiodeinsyleweaan; ,,’n

Nuwe

en ongedroomde daeraadstilte.” Hoop, geluk en vrede vul weer sy wese.

Hy

vrees niemeerdiegeskimpvanmensewat selfgenoegsaampraatvan ,,deugde”

nie en ander dingeas ,,kwaad” bestempel. Vervolgens besing die digter die suiwerheid van sy liefde. Die deugsaamheid van mense is bedrog en hulle begrip van

God

onwaar. Die hartstogwatsuiwer en natuurgetrou uitdie hart opwel, bringdiediepstevrede:

O

dieligvandiedou,liefwatskitter opdie wei,in ’nsterligteaand, endiemaanblomse kelk,lief,iswitter as dievuur watopaltarebrand.

Die vierde lied is’n sonnet waarindie digter die gedagte uitspreek dat die sielgenesingsalvindindie vervullingvanhierdieliefde.

Maar

indiesewende

lied ontstaanweerdie twyfel. Sal jyvrede vind? Saldaargeen náberou wees nie? Sal dieontnugteringnie dalktefel weesas„jy van^diedaadseleegheid keertot die volheid van joudroom en blindjou hande inmyne vind?”

N

^ádie innerlike stryd

kom

daarkalmte. Die vrede enruswaarnahulleverlang het,isbesig

om

werklikheidteword. In die laastelied,wat’nmooistemmings- gedigis, wv's die digteropdieverganklikheid vanalledingeendieuiteindelike onderworpenheid aandiedood

:

Hart watmoes

wag

en ween, allegelukenlye

wyk

soos die najaarsreën.

Alleverlange enstrye vlug soosdieherfsnagheen, vergetelheidroepuitdie

wye

versluierde nag,metsyleën.

65

Die tweedeafdelingbevat’naantal oorlogsgedigte. Netsoosindie,,Liedere”

vemecnionshierook’nwysgerige onderstroom; disnie’nrealistieseweergawe vandie felheiden wreedheid van oorlogsomstandighedenie, maar’npogingtot diepsinnige bepeinsing van die kragte wat in oorlogstyd gewek en losgelaat word. Die mens kan die blindheid vansy dade nie verstaan nie; hygaanop weëwaarvan hynieweetwaarheenhulleleinie. By

God

alleenkanhy

om

krag smeek

om

te bely: „dat alleswat ons broers doen, goed ofkwaad, ons aller aanspreeklikheid bly.” Ditbaat nie

om

tesê datonsbestemmingdeclisvandie ewigeplanvan

God

nie. Dis ons roeping

om

sterken vasberadediemagtevan die duister wil wat in ons wcrk, te vervul:

,,Godisdiesagte teerheidvandiestil

enslanke steenbok,maarookdiefier genadelose aanslag vandiegier.

Herhaaldelik is daaral indie geskiedenis van dieondergang vandiewêreld gepraat, van ’nalvernietigende wraak watdie

mensdom

gaan tref, maar;

Nog

wasdieeindenie,nogisdit nie.

Wie

vrees dieswart ontredderingwatsalkom, watweetdat daaruitweerdieLigsalblom?

Wysgerig^isook die gedagtegangin die „Gebede van diesterwende soldaat.”

Dit blykal duidelikuittitels soosDie fFoord, Laat daarleivewees, Geboorteen DieSkuldiges.

Indie derdeafdeling (gedigte voor 1938), vind ons’npaar belangwekkende gedigte soos die verwerking van

W.

B. Yeats segedig„Geen Tweede Troje,"

die eerste afdelingvan Balladevandie Tyden Trekvoéis. Diceerste strofevan Balladevan die Tydisuitmuntend geslaagd en openbaar werklike aanvoeling en skeppingsdrif. Die tweede strofe, daarenteen, is nie net oorbodig nie maar gcforseerden retories.

Oordie algemeenmaakdie digwerk van

Mocke

dieindrukdatdit temaklik oppapiervorm ^vat. Die verhoudingtussengevoel en uitdrukkingisniealtyd eg enselfstandignie. Syonberispelikeversifikasievermoë verleen ’ntemaklike vloeiïng aan sy versesonder die nodige helderheid cn diepte. Orals verneem ons weerklanke, in gedagtes en woorde, van gedigte wat hy in die verlede opgeneernhet. Letmaarop uitdrukkingssoos: hoëwil,blinde aandrif,sterligte nag, wind-stil botne, blinde wete, uitgcpuur, koel punt, lielder woorde, ens.

Die bundel bevatuitstekende gedigte,maar inteveelgevalleworddie digter

.seskeppende gevoel deursy rymvaardigheid envlotheid vertroebel.

Dan

skryf hy egaal-deinende verse in ’nvolgehoue metriese stroom waarin .sy gedagtes in ’n poëtiesewaas versluier raak.

Dic debuut-bundel van G. A. Watermeyer, „Sekel en Simbaal" bevat ’n twintigtal gedigtewat handel oordieplaaslewe (landelike),dieliefdc (erotiek) endic stadslewe. Die innerlike samehang word in dietitel saamgevat: sekel, die instrument wat gedurende oestyd gebruik word, die krag wat noodsaaklik

is by voedselvoorsiening, en sinnebeeldig, by die vervulling van die liefde.

Aandieanderkantisditook’nvernietigendemag: indiestad ontaard dieliefde tot wellus en daar troonook dienivellerende krag vandie kommunisme. Die simhaal is ’n instrument wat by die dans aangewend word; dus simbool van vreugde, ’ngemoedstoestand wat gepaardgaanmetoestyd.

Maar

tiierisdaar ook wecr’nkeersy: die onwelluidendheidvandiestadsrumoer. Dietitel isdus moontlik na voregeroep deur’nversuit 1 Korinte Ifi: ,,alsouekdie talevan menseen engelespreek,endie liefdeniehênie,danhetek ’nklinkcndemetaal geword of’nluidende simbaal.”

Watermeyer ^is ’nseun van die veld wat

om

bestaansredes in die grootstad moetvertoef.

Daarom

isditvanselfsprekend datsy gedagtessalteruggaanna die plaaslewe waar hyasjongeling in intieme gemeenskap metdie natuur en landelikedingegeleefhet. Syfyn waarnemingsvermoë

kom

duidelik uitindie gcdigte fíeënin die voorwinter, l.usernry en Oestyd. Veral laasgenoemde met sy mengeling van volkstaal en volkstradisie gee ’n lewendige beeld van die doenigheidcpdie koringland:

,,Wydslaan, Tatta wydslaan!

Wat

loop_jymetdiemuisvoetpad?

Elke

man

snyhiersy vak

—

hoelykdit

my

Joutwakisnat?”

Decl vandie landelike is ook die „liefde” waar hyin ekstatiese vervoering raakindiegedig„Hings.”

Tog

kanmensniehelp

om

hiertewysopdiegebruik van stereotiepewoordeen koppelinge wat afbreuk doen aandiesuiwerheidvan die belewing nie: ,,Hy staan steil tussen helling en verskiet; en steiler stort sy sidderendeliefdeslied; enskieliksteierhysteilbo haar rug; systeilertrots...;

ï'lamblink oë; vlamroep vuur; vlamblink haar; pronkdrawwend; klamblink ens.

Daar is ook ’n mate van disharmonie tussen inhoud en vorm. Die ritmiese vloeiïngvandieversisniealtydsuiwerbinne dievormwaarinditmoetpasnie.

Nogtans is dit as geheel ’n konkreet-beeldcnde vers en saam met die ander landelike gedigte vorm dit ’n prysenswaardige poging tot terugkeer na die Afrikaansebodem.

Die erotieseis ookdie tema ingedigte soos Doodvan die Wildegans, Bitter Hart,

Aan

’nGestonveBeminde en Ballade opdieDronkparty. Deurgaansgetuig die digtervan goeiewaarneming maarhyisnie oralsvrytespreekvan onegtheid en onsuiwer woordgebruik nie.

Sommige

uitdrukkings vverk selfs skokkend in op die gevoel soos bv. waar hy sê:

Wie

het dierondingvan jouvlees so soepel

om

diebeengedraai?

En

watterheuwels envallei

diewitmis van jou tabberd toegeswaai?

(Ballade opdie Dronkparty).

Diestadsgedigteisdieswaksteindie bundel. Hiermaakdie digter

hom

skuldig aan geforseerdheid en opvallende grootsprakigheid.

Hy

gcbruik baiewoorde wat baieminvertolk:

Op

aandeelmarktevandie blindedors roep ekinluidewaanvan lentemoed;

maarrekenindienanagure nors die bleker batesvan bekendebloed.

[KlerkvanGod).

Alhoewel die gedig „BaUade van die Bloeddorstige Jagter” pragtige strofes bevat,maakditas geheeltogdie indruk van onvolkomenheid. Daar ontbreek iets in die uitbeelding van die spanning tussen die diere en die jagter.

Hy

reageernievoldoendeopdie diere sebetoogwaarhulle asklaerenhyasaange- klaagde teenoor mekaar staan nie. Die algemeen-menslike w'aarheid dat hy watgeweld gebruik deurgevveldsalondergaan,wordnieoortuigendgesuggereer nie.

Olga Kirsch se nuwe gedigte, gebundel onder die titel Mure van die Hart, toon groot vooruitgang op haareersteling-bundel DieSoeklig. Haardigterskap hetrv’per, meervoldrae geword. Die romanties-getinte onrus-en vveemoeds- gevoelens oordie skeidingvandie geliefde^vvatgaanveghet,hetnouplekgemaak

vir ’n dieperin- en deurlewing van wesenlike lew'ensprobleme. Gevoeligheid en vae onrusword vervang deur besonkenheid en egte lewensgevoel.

Vandiegedigtevvatontstaan hetnaaanleidingvandieonlangse wêreldoorlog

is Afskeiden Rouueektiperend vandie digteres senuwe oriëntering:

Wat

baatditdat hulsewe daelank hierindiedonker voorhuissitterou en deurhul traneindieBoekvan Job lecsen probeer vergeet en^felonthou?

Dat menseindieaande deurdiereën sefluistervlae

kom om

saamtebid

—

natskoenevvatdroefskuifeloordievloer

—

enlaterlankensprakeloos blysit?

67