ASAS-ASAS ANTROPOWG

POLA KFADIAMAN DAN PERSANAKAN

ASAS-ASAS ANTROPOWG

avunkulokal, iaitu mereka yang tinggal bersama-sama dengan kaum keluanga bapa saudana sebelah ibu suami. Walaupun pola seumpama

mi

menghamrankan pengkaji Banat tetapi apabila mereka melihat dengan lebih mendalam lagi mereka akan memahami bahawa masyanakat yang mempunyai pola kediaman avunkulokal

mi

selalu- nya mempunyai kelompok kekeluangaan di mana abang ataupun adik lelaki sebelah ibu suami adalah merupakan orang yang mempunyai banyak autoniti dalam mentadbirkan keluanganya. Selalunya dalam masyanakat yang membentuk kediaman avunkulo- kal

mi,

seorang anak lelaki mula meninggalkan tempat kediaman ibu bapanya dan tinggal dengan bapa saudananya sebelum meneka berkahwin lagi. Misalnya dalam masyarakat orang Haida, British Colombia seorang anak lelaki akan pindah ke rumah bapa saudara-

nya sebelah ibunya apabila mereka mencapai umur lebih kurang sepuluh tahun. Bapa saudaranya adalah orang yang bertanggungja- wab untuk melatihnya menjadm seonang nelayan atau pemburu dan ia

bertanggungjawab untuk mengajan segala kemahmnan seperti mem- buat penahu, berpenang dan sebagainya. Bapa saudaranya juga bertanggungjawab terhadap masalah kekeluangaan dan akan meng- hukumnya apabila ia melakukan kesalahan. Sebelum kanak-kanak itu besar dan berkahwin dia adalah di bawah jagaan bapa saudara- nya tadi. Dalam masyanakat Haida

mi

seseorang lelaki akan membawa isteninya tinggal bersama-sama dengannya di rumah keluarga lelaki sebelah mbunya. Dalam masyanakat lamn yang berben- tuk avunkulokal

mi,

suami dan msteninya akan tmnggal benhampiran dengan keluanga sebelah ibu iaitu abang atau adik lelaki ibunya. Neolokal

Pola

mi

telah dijelaskan sebagai suatu pola kediaman yang baru dalam masyarakat kita. Di Banat pola

mi

merupakan suatu bentuk kediaman yang meluas. Pada umumnya sebahagian besar danipada pasangan yang telah benkahwin dalam masyarakat Barat tinggal berjauhan danipada kaum keluanga sebelah ibu atau sebelah bapa mereka. Dalam pola

mi

pasangan suami isteni yang barn meninggal- kan rumah ibu bapanya dan membentuk satu kediaman baru di tempat lain berasmngan dad tempat kediaman ibu bapa atau keluarga suami atau isteni.

2. Faktor Perbezaan Tempat Kediaman

Banyak ahli antropologi menjelaskan sebab mengapa pasangan yang baru berkahwin dalam setengah masyarakat

dm

dunia

mi

tinggal berasingan daripada kaum keluanganya, sementara dalam masyana- kat yang lain pula tin~galberhampinan atau bersama-sama dengan keluarganya. Salah satu penjelasan itu ialah pola kediaman yang berbentuk neolokal banyak terdapat dalam masyanakat yang sistem ekonominya mengkhususkan pada sistem ekonomi kewangan dan ekonomi perdagangan. Pendapat

mi

mengatakan bahawa apabila manusia boleh menjualkan tenaganya ataupun apabila hasil ke-

luanannya untuk mendapatkan wang, mereka boleh membeli barang keperluan untuk kehidupan mereka tanpa memerlukan pertolongan kaum keluarga untuk menampung keperluan hidup mereka. Wang merupakan barang yang tidak mudah rosak. Maka ia boleh disim- pan untuk ditukarkan dengan barang lain pada bila-bila masa. Oleh itu keluarga yang bergantung kepada smstem ekonomi kewangan boleh mengumpulkan wang dan menggunakannya apabmla meneka tidak mempunyai pekerjaan, sakit atau sebagamnya. Hal yang seumpama

mi

tmdak mungkin benlaku dalam masyanakat yang tidak menggunakan wang sebagai sistem ekonomi meneka. Mereka perlu tens bengantung kepada keluarga mereka untuk mendapatkan bahan makanan dan keperluan lain apabila mereka sakit atau tidak mempunyai pekenjaan. Tendapat bukti bahawa kajian silang budaya yang telah dilakukan oleh Mundock menunjukkan bahawa kedmam-

an neolokal

ml

berlaku dalam masyarakat yang mengamalkan sistem pennlagaan dan pertukaran banang di pasaran. Manakala masyarakat yang tidak menggunakan sistem kewangan akan terus tinggal benhampmnan dengan kaum keluarga atau tinggal bersama- santa dengan keluarga mereka sendini.

Kebanyakan anggota masyarakat di dunia

mi

mempunyam smstem tempat kediaman setelah berkahwin sama ada tlnggal ber- hampiran dengan keluarga suami ataupun tinggal bersama-sama dengan kaum keluarga isteni. Sebab mengapa pasangan yang barn berkahwin itu tinggal bersama-sarna dengan keluarga sebelah suami-

nya, manakala masyarakat yang lain pula tinggal bersama-sama dengan keluarga sebelah isterinya itu bergantung kepada sama ada dalam masyarakat

mi

kaum lelaki adalah orang yang membenikan keperluan ekonomi atau kaum perempuan yang membenikan se-

ASAS-ASAS ANTROPOLOGI

bahagian besar sumbangan kepada keperluan kehmdupan ekonomm meneka. Namun demikian data kajian silang budaya tidak pula menyokong andaian seumpama in Tendapat umpamanya di mana kaum lelaki membenikan sumbangan ekonomi yang besar, tempat tinggal tidak semata-mata benbentuk patnikokal tetapi matrilokal, sementara di mana kaum wanita tidak banyak menyumbangkan kepada ekonomi, tempat tinggalnya berbentuk matnilokal dan bukan patrmkokal.

Faktor lain yang mungkin boleh menentukan tempat tinggal selepas berkahwin, sama ada matnilokal ataupun patnilokal, ialah keperluan tenaga sekiranya benlaku peperangan dalam masyarakat tadi. Banyak masyanakat yang benmusuh-musuh dengan komuniti yang tinggal berhampmran perkampungan mereka. Pepenangan serius berlaku di antara kelompok yang bertutur bahasa yang sama. Dalam masyarakat yang lain pula, peperangan benlaku bukannya sesama kelompok yang bertutur bahasa yang sama tetapm dengan orang danipada kelompok yang menggunakan bahasa yang berlamnan. Pola peperangan yang seumpama

mi

disebut sebagai pola pepenangan luaran. Dalam masyanakat di mana peperangan merupakan pepe- rangan dalaman, tempat tinggalnya lebih bercorak patnilokal daripa- da matrilokal. Bentuk peperangan seumpama

mi

memerlukan anak lelaki tinggal bersama-sama atau berhampiran dengan tempat tinggal ibu bapa bagi membantu meneka dalam masa pepenangan. Oleh kerana kaum wanita selalunya tidak membenikan sumbangan tenaga pepenangan, anak lelaki yang tinggal bersama-sama di rumah selepas benkahwin akan membantu meneka bagi mengekalkan keutuhan. Apabmia tenaga mereka diperlukan, dengan pantas boleh didapati. Sebaliknya tempat kediaman boleh bercorak matnilokal dan janang-janang patrilokal apabila bentuk pepenangan

mi

adalah peperangan luaran. Dalam keadaan yang demikman selalunya kaum keluarga tidak takut pepenangan atau serangan daripada jmran tetangga ataupun orang yang berhampmnan dengan tempat tinggal mereka. Oleh itu tidaklah begitu penting bagi anak lelaki tinggal bersama-sama atau berhampiran dengan rumah mereka selepas berkahwmn. Sekiranya masyarakat itu mengalami peperangan ber- bentuk luaran tadi, dan kaum wanita bekerja bagi mencapai keperluan ekonomi, kaum keluarga mungkin memerlukan anak perempuan tmnggal bersama mereka selepas berkahwmn. Oleh sebab

itu mereka akan membentuk tempat kediaman matnilokal. Apabila berlakunya peperangan bentuk dalaman dan keperluanyang bergan-

tung kepada keperluan tenaga untuk pekerjaan yang terus dilakukan oleh keluarga

mtu

anak lelaki perlu tinggal di rumah asal selepas berkahwin. Apabila peperangan dalaman jarang-janang benlaku, maka tumpuan ialah kepada keluarga perempuan bagi mendapatkan tenaga kenja dan kediaman yang dibentuk ialah kediaman matnilo- kal.

Dalam masyanakat yang lain pula pasangan yang banu berkah- win tinggal bersama-sama keluanga sebelah suami atau keluarga sebelah istenm. Dalam sistem kediaman bilokal, pasangan yang telah benkahwin akan tinggal bersama-sama dengan kaum keluarga sebelah suami ataupun keluarga sebelah isteni. Kediaman bmlokal mungkin wujud dalam masyanakat yang sebahagian besan danipada anggota penduduknya barn mati kerana wabak penyakit dan sebagainya (Elmen Service, 1962). Jika sekmranya pasangan

mnm

perlu tinggal bersama-sama dengan kaum keluanganya untuk mendapat- kan keperluan ekonomi dalam masyanakat yang tidak mempunyai sistem perdagangan, mereka hanya akan tinggal dengan kaum keluanga yang masih hidup. Dalam masyarakat seumpama itu umumnya anggota masyarakatnya tidak boleh mengekalkan tempat kediaman yang satu ataupununilokalseperti matnilokal, patrilokal ataupun avunkulokal, tetapm sebaliknya mereka akan mengekalkan bentuk kediaman bilokal yang kadang-kadang adalah merupakan sebagai gabungan daripada dua atau lebih daripada pola unmiokal

mi

tadi. Intenpnetasi seumpama

mi

disokong dengan data kajian silang budaya. Akhmr-akhin

mm

telah dapat dikesan iaitu bentuk masyarakat yang ramai anggota masyarakatnya matm dmsebabkan wabak penya-

kit telah mewujudkan tempat tmnggal bilokal. Selalunya masyarakat yang tidak menghadapi masalah kekurangan penduduk akan tents mengekalkan bentuk unilokal.

I Stniktur Persanakan dan Ketuninan

Setiap masyarakat mempunyai pola kediaman yang tertentu sama ada tinggal bersama-sama atau benhampiran dengan kaum keluanga mereka. Gambaran

mi

menunjukkan bahawa hubungan pensanakan adalah perkana yang amat penting dalam masyarakat. D3lam masyanakat yang ekonominya bukan perdagangan, hubung-

ASAS-ASAS ANTROPOLOGI

an persanakan yang mereka bentuk akan mengekalkan kehidupan ekonomi mereka. Banyak ahli antnopologi mengandamkan bahawa struktur persanakan dibentuk atas dasar punca ekonomi dan jenms ikatan politik yang setemsnya membentuk komunmtm dalam kawasan yang lebih luas. Kerap kali juga kita dengan bahawa stnuktun persanakan menentukan siapakah yang mejadi pilihan jodoh. Insti- tusi persanakan oleh itu mempunyai aturan yang amat penting, sama ada semasa hidup ataupun selepas mati.

Bagm menentukan siapakah yang boleh diperistenikan oleh seseorang itu selalunya faktor ekonomm, status, serta kedudukan politik mereka dalam masyarakat memainkan peranan yang penting. Golongan dad status atasan pada umumnya tmdak akan mengahwmnm meneka danipada golongan status yang nendah. Tetapi peranan ekonomi bukanlah peranan yang paling penting menentukan ikatan perkahwinan seseorang itu.

4. Jurai Keturunan

Telah dikatakan bahawa institusi persanakan ialah fenomena yang penting dalam masyarakat, terutamanya dalam masyarakat yang ekonominya bukan perdaganjan. Pensoalan masihjuga timbul iaitu keturunan keluarga manakah seseorang itu harus bergantung. Sekiranya kita menyusurgalurkan persanakan kita, akan kita dapati suatu mkatan jalinan persanakan yang begitu luas. Oleh itu dalam semua masyarakat tendapat atunan untuk menentukan hubungan persanakan. Ikatan keluarga yang kecml dapat memberikan gambar- an yang jelas dan menunjukkan ikatan yang lebih kuat darmpada ikatan keluanga yang besar. Aturan yang mengikat individu melalum hubungan persanakan yang tertentu disebut sebagamjurai ketumnan. Dengan mengetahui jurai keturunannya, dengan cepat seseonang mtu mengetahui siapakah yang boleh membenikan pentolongan kepada- nya dalam masa kecemasan, siapa pula yang akan membantu kenja haniannya, pada han penkahwinan, kematian dan sebagainya.

Ada lima sistem ketununan persanakan di dalam masyarakat, mamtu dwinisab (bilateral) nisab bapa(patrilineal descent), nisab ibu (matrilineal descent), ambilineal atau kognatmf dan nisab kedua-dua belah ibu dan bapa(double descent)yang pentama dan nisab di mana ego menganggap sama benat sama ada sebelah ibu atau sebelah bapa