1.2 LATAR BELAKANG KAJIAN
1.2.1 Perkembangan Institusi Pembangunan Berteraskan Islam
IPBI merupakan institusi yang bertunjangkan falsafah dan prinsip-prinsip pembangunan berteraskan Islam (PBI). PBI pula merupakan pembangunan menyeluruh yang bertunjangkan ketauhidan kepada Allah SWT, berlandaskan tasawur Islam dan bersumberkan epistemologi Islam. PBI berbeza daripada pembangunan konvensional atau pembangunan Barat kerana PBI menyatupadukan kedua-dua aspek jasmani atau material dan aspek rohani atau spiritual dalam semua kegiatan pembangunan termasuklah pembangunan ibadah, pembangunan pendidikan, pembangunan pentadbiran, pembangunan pengurusan, pembangunan ekonomi, pembangunan perundangan dan sebagainya (Fadzila Azni Ahmad, 2013:1;
Muhammad Syukri Salleh, 1990:xix).
Oleh yang demikian, IPBI merupakan institusi yang bertindak sebagai mekanisme utama dalam pelaksanaan PBI. IPBI merangkumi institusi-institusi seperti institusi peribadatan, institusi pendidikan, institusi perbankan, institusi kewangan, institusi pentadbiran, institusi perundangan, institusi perubatan, institusi sosioekonomi,
3
institusi kemasyarakatan dan institusi ketenteraan (Fadzila Azni Ahmad, 2013:1;
Farah Farhana Johari, 2015:6; Noor Aini Mohd Salleh, 2015:10).
Pada zaman awal perkembangan Islam, IPBI terawal yang wujud ialah institusi peribadatan iaitu masjid. Masjid Quba}>’ merupakan institusi peribadatan sekali gus IPBI pertama yang dibina oleh Rasulullah SAW. Masjid Quba>’ dibina pada tahun ke-13 kenabian Rasulullah SAW atau tahun pertama Hijrah (H) bersamaan dengan tahun 622 Masihi (M). Masjid ini turut menjadi model atau asas pembangunan masjid-masjid yang lain oleh umat Islam. Setelah tiba di Madinah, Rasulullah SAW dan para sahabat telah membina Masjid Nabawi yang seterusnya menjadi pusat pembangunan utama umat Islam ketika itu (Mohammad E. Ayub, 1996:3; Sidi Gazalba, 1994:126).
Rasulullah SAW telah menjadikan masjid sebagai sebuah pusat pelaksanaan hubungan antara manusia dengan Allah SWT (h}abl min Alla>h) dan hubungan manusia sesama manusia (h}abl min al-na>s). Fungsi masjid ketika zaman Rasulullah SAW ialah sebagai pusat ibadah, pusat kegiatan ilmu dan dakwah, pusat kegiatan sosial, pusat penyebaran syiar Islam, hospital, pusat pemerintahan dan pentadbiran, pusat pembentukan akhlak, pusat pembiayaan dan kewangan, tempat menuntut hak dan keadilan, pusat pertahanan dan ketenteraan serta pusat kebajikan. Fungsi ini turut dimainkan oleh hampir semua masjid yang dibangunkan pada zaman awal perkembangan Islam (Muhammad Syukri Salleh, 2002; Asmak Ali & Hashim Mat Said, 2008:30; Sulaiman Shakib Mohd Nor, Shariff Mustaffa, Abdul Halim Zulkiflee & Mohd Ridwanto Syaful Anwar, 2008).
Kini, institusi masjid tidak lagi berfungsi seperti pada zaman awal Islam sehinggalah zaman sebelum kejatuhan kerajaan Islam ‘Uthma>niyyat pada tahun 1924 M dan tidak
4
lebih hanya sebagai sebuah institusi peribadatan sahaja iaitu sebagai tempat menunaikan solat dan ibadah-ibadah tertentu semata-mata. Fungsi dan peranan masjid pada zaman awal Islam telah diambil alih oleh institusi-institusi yang lebih tertumpu kepada aspek-aspek pembangunan yang tertentu seperti aspek pendidikan, aspek perundangan, aspek sosial, aspek perekonomian, aspek ketenteraan dan sebagainya (Aminuddin Ruskam, 2008:21). Menurut Fadzila Azni Ahmad (2010:7), IPBI yang dibangunkan pada peringkat awal ini masih bersifat eksklusif kerana hanya tertumpu pada satu-satu aspek pembangunan tertentu. Walau bagaimanapun, IPBI yang telah wujud ini tetap menjalankan fungsi dan peranannya sebagai mekanisme utama PBI.
Di Malaysia, pembangunan dan perkembangan IPBI merupakan hasil daripada pelbagai usaha yang dilakukan untuk merealisasikan PBI. Usaha-usaha pelaksanaan PBI di Malaysia umumnya dan pembangunan IPBI di Malaysia khususnya dilihat lebih terkedepan berbanding dengan negara-negara umat Islam yang lain (Fadzila Azni Ahmad, 2010:9).1 IPBI yang berfokus kepada aspek-aspek tertentu seperti aspek
1 Kenyataan ini berasaskan kepada Perkara 3 (1) dan Perkara 12 (2) dalam Perlembagaan Persekutuan Malaysia. Perkara 3 (1) menyatakan bahawa Islam merupakan agama rasmi bagi Persekutuan tetapi agama-agama lain boleh diamalkan dengan aman dan damai di mana-mana Bahagian Persekutuan.
Perkara 12 (2) pula menyatakan bahawa adalah sah bagi Persekutuan atau sesuatu Negeri untuk menubuhkan, menyenggarakan, membantu dalam menubuhkan atau menyenggarakan institusi-institusi Islam, mengadakan ajaran dalam agama Islam dan melakukan sebarang perbelanjaan sebagaimana yang perlu (Perlembagaan Persekutuan, 2009: 20 dan 28). Walau bagaimanapun, Fadzila Azni Ahmad (2013:
2-3) menyatakan bahawa pada peringkat awal, usaha pelaksanaan PBI di Malaysia masih terlalu sempit, perlahan dan tidak bersepadu kerana masih dipengaruhi oleh fahaman sekularisme. Hal ini turut berlaku kerana pada peringkat awal, elemen-elemen dalam perlembagaan tersebut seperti dalam Perkara 3 (1) ditafsirkan sebagai tanggungjawab melaksanakan Islam dalam majlis-majlis keraian dan sambutan perayaan hari-hari kebesaran Islam semata-mata. Kesedaran untuk merealisasikan PBI dalam konteks yang lebih menyeluruh hanya bermula pada akhir dekad 60-an dan awal dekad 70-an. Gerakan-gerakan Islam seperti Angkatan Belia Islam Malaysia (ABIM), Pertubuhan Jemaah Islam Malaysia (JIM), Parti Islam Se-Malaysia (PAS) dan pertubuhan Al-Arqam merupakan antara pelopor awal dalam mencetuskan kesedaran tentang pentingnya pembangunan yang berteraskan Islam. Usaha pelaksanaan PBI oleh pihak kerajaan hanya mula dipandang serius ketika pentadbiran Tun Dr. Mahathir Mohamed, Perdana Menteri Malaysia keempat dan kemudiannya diteruskan oleh penggantinya, Tun Abdullah Ahmad Badawi, Perdana Menteri Malaysia kelima. Usaha ini telah melahirkan IPBI dari setiap aspek pembangunan seperti aspek peribadatan, aspek pendidikan, aspek perbankan, aspek kewangan, aspek pentadbiran dan sebagainya yang lebih formal, tersusun dan bersepadu (Ahmad Fauzi Abdul Hamid, 2003:129; Fadzila Azni Ahmad, 2013:3). Dari aspek peribadatan, pembangunan institusi masjid bertitik tolak daripada kesedaran usaha pihak kerajaan untuk memenuhi keperluan rakyat beragama Islam dalam
5
pendidikan2, aspek perbankan, aspek kewangan, aspek pentadbiran, aspek perundangan, aspek perubatan, aspek sosioekonomi, aspek kemasyarakatan, aspek ketenteraan dan sebagainya mula dibangunkan setelah institusi peribadatan atau masjid sebagai sebuah IPBI yang utama telah kehilangan fungsi dan peranannya dalam aspek-aspek tersebut (Sulaiman Shakib Mohd Nor, Shariff Mustaffa, Abdul Halim Zulkiflee & Mohd Ridwanto Syaful Anwar, 2008:82).
Perkembangan IPBI di Malaysia dalam aspek pendidikan amat ketara pada peringkat pendidikan tinggi.3 Selain itu, Jabatan Kemajuan Islam Malaysia (JAKIM) pula
menunaikan ibadah-ibadah asas seperti solat, zakat dan haji. Pembangunan institusi masjid merupakan sebahagian daripada bahagian utama dalam pelan pembangunan lima tahun negara. Jaringan kebangsaan masjid turut dibentuk agar sistem maklumat bagi institusi masjid dapat diuruskan secara berkesan (Fadzila Azni Ahmad, 2013:4).
2 Antara IPBI yang lebih tertumpu kepada aspek-aspek tertentu ialah institusi pendidikan Islam.
Kegemilangan peradaban Islam berkait rapat dengan unsur pendidikan dan ilmu pengetahuan.
Penubuhan negara Islam Madinah oleh Rasulullah SAW telah menyaksikan institusi masjid dinobatkan sebagai sebuah institusi pendidikan dari aspek rohani dan jasmani sehingga menjadi mercu tanda kegemilangan peradaban dan kedaulatan umat Islam. Pendidikan yang bermula di masjid ini akhirnya membawa kepada penubuhan institusi pendidikan Islam yang lebih bersistematik. Ia jelas dapat dilihat daripada kesan kecemerlangan intelektual yang mewarnai kehidupan masyarakat sekitar abad ke-3 H hingga ke-5 H (Zulkiflee Haron, Mohd Nasir Ripin dan Farahwahida Mohd Yusof, 2008:2). Bermula daripada institusi pendidikan di rumah dan masjid maka tercetus usaha untuk mewujudkan pengajian di institusi yang lebih formal dan sistematik dikenali sebagai al-suffa>t dan al-kutta>b. Ia dianggap sebagai institusi pendidikan berbentuk formal yang terulung dalam sejarah pendidikan Islam. Dalam usaha mempelbagaikan dan memberikan wadah terhadap kepesatan perkembangan institusi pendidikan Islam peringkat pertama, maka telah terbentuk institusi pendidikan rasmi yang lebih sistematik. Beberapa buah institusi pendidikan terpenting pada sekitar abad ke-3 H hingga ke-5 H atau 9 M hingga 11 M mewakili secara keseluruhan tahap perkembangan institusi-institusi pendidikan Islam. Peranan institusi tersebut jelas mempengaruhi era keemasan pencapaian ilmu pengetahuan. Hasil daripada kecemerlangan yang dicapai di sekitar tiga abad ini berfungsi sebagai model dan sumber inspirasi kepada pertumbuhan institusi pendidikan Islam zaman kemudiannya. Institusi pendidikan sekitar tiga abad tersebut secara umumnya dapat dikategorikan seperti berikut iaitu pertama, institusi al-suffa>t dan al-kutta>b; kedua, institusi pendidikan dan perpustakaan seperti Bayt al-Hikma>t di Baghdad dan di seluruh wilayah Islam pada akhir abad ke-2 hingga ke-4 H; ketiga, institusi pendidikan dan masjid seperti Universiti al-Azhar di Mesir yang menyerlahkan pencapaian keilmuwan dan pendidikan Islam menjelang abad ke-4 H; dan keempat, institusi madrasah yang menampilkan model madrasah dalam sejarah perkembangan institusi pendidikan tinggi Islam, iaitu Madrasah Niza>miyyat di Baghdad dan wilayah jajahan ‘Abba>siyyat pada akhir abad ke-4 atau ke-5 H (Zulkiflee Haron, Mohd Nasir Ripin dan Farahwahida Mohd Yusof, 2008:2).
3 Antara institusi pendidikan tinggi Islam yang dibangunkan ialah seperti Kolej Agama Sultan Zainal Abidin (KUSZA), yang ditubuhkan pada tahun 1980 dan dikenali sebagai Universiti Darul Iman (UDM) pada tahun 2006 sebelum dinaiktarafkan menjadi institusi pengajian tinggi awam (IPTA) iaitu Universiti Sultan Zainal Abidin (UniSZA) pada tahun 2010, Universiti Islam Antarabangsa Malaysia (UIAM) yang ditubuhkan pada tahun 1983, Kolej Universiti Islam Melaka (KUIM) yang ditubuhkan pada tahun 1994, Kolej Islam Johor (KIJ) yang ditubuhkan pada tahun 1995, Kolej Universiti Islam
6
merupakan IPBI yang berfokus kepada aspek pentadbiran Islam. JAKIM telah ditubuhkan untuk menggubal dasar dan menyelaraskan pembangunan dan kemajuan hal ehwal Islam di Malaysia termasuklah menyelaraskan aktiviti persijilan halal di Malaysia (Noor Aini Mohd Salleh, 2015:2; JAKIM, 2017).
Selain IPBI yang telah dikemukakan, terdapat banyak lagi IPBI dari aspek pembangunan lain yang telah ditubuhkan di Malaysia. Antaranya ialah institusi sosioekonomi yang bertanggungjawab mengurus pelaksanaan ibadah zakat dan wakaf seperti institusi pengurusan zakat seperti Pusat Pungutan Zakat, Majlis Agama Islam Wilayah Persekutuan (PPZ) yang ditubuhkan pada tahun 1991, Lembaga Zakat Selangor (LZS) yang ditubuhkan pada tahun 1994 dan Jabatan Wakaf, Zakat dan Haji (JAWHAR) yang ditubuhkan pada tahun 2004; institusi kewangan4 seperti Lembaga Tabung Haji (LTH) yang ditubuhkan pada tahun 1963, Syarikat Takaful Malaysia yang ditubuhkan pada tahun 1984, Takaful Nasional Sdn. Bhd. yang ditubuhkan pada tahun 1993 dan Pasaran Modal Islam yang ditubuhkan pada tahun 1994; institusi perbankan seperti Bank Islam Malaysia Berhad (BIMB) yang ditubuhkan pada tahun 1983 dan Bank Muamalat Malaysia Berhad (BMMB) yang ditubuhkan pada tahun 1999 ; institusi perundangan seperti Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia (JKSM) yang ditubuhkan pada tahun 1996 dan mahkamah-mahkamah syariah peringkat negeri;
Antarabangsa Selangor (KUIS) yang ditubuhkan pada tahun 1996, Kolej Islam Pahang Sultan Ahmad Shah (KIPSAS) yang ditubuhkan pada tahun 1996, Kolej Universiti Teknologi Islam (UNITI) yang ditubuhkan pada tahun 1997, Kolej Universiti Islam Malaysia (KUIM) yang ditubuhkan pada tahun 1997 dan dinaiktarafkan menjadi IPTA iaitu Universiti Sains Islam Malaysia (USIM) pada tahun 2007, Kolej Perbankan dan Kewangan Islam (KPKI) yang ditubuhkan pada tahun 1998, Kolej Universiti Islam Sultan Azlan Shah (KUISAS) yang ditubuhkan pada tahun 1999 yang kini dikenali sebagai Universiti Islam Sultan Azlan Shah (USAS), Kolej Islam Antarabangsa Sultan Ismail Petra (KIAS) yang ditubuhkan pada tahun 1999 dan Kolej Universiti Insaniah (KUIN) yang ditubuhkan pada tahun 2006 (Pasukan Penyelidik USM, 2004; Jabatan Pendidikan Tinggi Kementerian Pendidikan Malaysia, 2012).
4 Penjenisan dan pengkategorian institusi kewangan dan institusi perbankan berdasarkan senarai bank-bank Islam dan institusi pembangunan kewangan yang dikeluarkan oleh Bank Negara Malaysia (2016a
& 2016b).
7
institusi perubatan seperti Pusat Rawatan Islam Sdn. Bhd. (PUSRAWI) yang ditubuhkan pada tahun 1984, Hospital Tawakal yang ditubuhkan pada tahun 1984 dan Pusat Perubatan Koperasi Al-Hilal Sdn. Bhd. (KOHILAL) yang ditubuhkan pada tahun 1996; institusi kemasyarakatan seperti Persatuan Pengguna Islam Malaysia (PPIM) yang ditubuhkan pada tahun 1997; institusi dakwah seperti Yayasan Dakwah Islamiah Malaysia (YADIM) pada tahun 1974; dan institusi ketenteraan seperti Kor Agama Angkatan Tentera Malaysia (KAGAT) yang ditubuhkan pada tahun 1985 (Fadzila Azni Ahmad, 2013:7; Burhanuddin Jalal, 2015a:1; Bank Negara Malaysia, 2016a & 2016b).
Secara ringkasnya, perbincangan mengenai perkembangan IPBI ini termasuklah IPBI di Malaysia ini membawa perbincangan yang menjurus kepada perkembangan aspek pengurusan insan dalam kalangan pekerja secara umumnya dan aspek program latihan dalam pengurusan insan yang dilaksanakan dalam institusi tersebut secara khususnya.
Oleh yang demikian, perkembangan program latihan dalam pengurusan insan diteliti secara umumnya dan seterusnya penelitian dilakukan terhadap perkembangan program latihan dalam pengurusan insan berdasarkan sejarah awal Islam, di Malaysia dan di IPBI di Malaysia.